سال گذشته علی اکبر محرابیان، وزیر نیرو در گفتوگو با رسانهها با بیان اینکه منابع تأمین آب باید متنوع شوند، گفت: «علاوه بر تأمین آب از دریا که باید در دستور کار قرار باشد، میتوانیم از منابع “آب ژرف” استفاده کنیم که در شرق ایران در عمق دو تا سههزار متری زمین میتوان از آن استفاده کرد و تاکنون دو چاه ژرف در کشور به آب رسیده است، ایسی آب حدود ۱۲ هزار بوده که با تصفیه ساده میتوان از آب استفاده کرد و نرخ تمام شده آب نسبت به خطوط انتقال در برخی موارد، بسیار کمتر است.»البته با وجود شروع بهرهبرداری از آبهای ژرف به ویژه در سیستان و بلوچستان و انجام مطالعات بیشتر، برخی کارشناسان مخالف برداشت از این منبع آب هستند. آبهای ژرف، شامل آبهای زیرزمینی است که در عمق بیش از 1500 متری زمین قرار دارد؛ البته برخی کارشناسان آبهای پایینتر از عمق 300 متری زمین را آب ژرف میدانند؛ چراکه بهسادگی قابل دستیابی نیست. هرچند بخشی از این آبها، بهعنوان آبهای فسیلی چندین هزار ساله و تجدیدناپذیر شناخته میشود، اما تحقیقات علمی نشان میدهد حجم عظیمی از آبهای ژرف، قابل استفاده است.برخی معتقدند آبهای ژرف میتواند مشکل بی آبی در برخی از مناطق ایران را حل کند؛ اما در سال 98 موضوع شناسایی آبهای ژرف در برخی مناطق اصفهان مطرح شدو بسیاری این مدل تأمین آب را بسیار پرهزینه و بعضا رد میکنند. به اعتقاد معاون پژوهش و فناوری دانشگاه صنعتی اصفهان، استفاده از آبهای ژرف آدرسی غلط برای حل مشکل اصفهان است و او در توضیح این موضوع به «اصفهان زیبا» میگوید: «آبهای ژرف برداشت آب از عمق دو تا سه هزار متر زمین است. باید توجه داشت که زمانی با برداشت بی رویه از سفرههای آب زیرزمینی درگیر فرونشست شدهایم و امروز به دنبال برداشت از آبهای ژرف هستیم که اصلا قابل احیا نیست.»حمیدرضا صفوی با اشاره به تفاوت آبهای زیرزمینی و آبهای ژرف، توضیح میدهد: «آبهای ژرف در عمق چندهزار متری زمین قرار دارد و در اصفهان نیز مناطق کوهپایه و سگزی را برای شناسایی آبهای ژرف معرفی کردهاند؛اما من معتقدم که برداشت از آبهای ژرف بیشتر با اهداف دیگرو به نوعی آدرس غلط دادن به مردم برای حل مشکل آب است و راهکار علمی و اجرایی ندارد. برخی به دلیل اینکه آبهای سهلالوصول را تأمین نکنند، با آبهای ژرف کد اشتباه میدهند.»او میگوید: «در حال حاضر در زابل یک چاه به عمق دو تا سه هزار متر زمین حفر کردهاند که این آب نه تنها شور است، بلکه برای برداشت آن انرژی و هزینه بالایی هدر داده شده و به نوعی هزینه برداشت از آبهای ژرف بسیار بالاتر از طرحهای کنونی تأمین آب برای حل مشکل زاینده رود و تأمین آب اصفهان است.»به گفته عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی عمران دانشگاه صنعتی اصفهان، آبهای ژرف در زمان تشکیل زمین در عمق چند هزار متری زمین قرار گرفته و به نوعی آب فسیلی بوده که در زیر زمین محبوس میشود.
نگاه سیریناپذیر به منابع آب
از سوی دیگر عیسی ابراهیمی، استاد دانشگاه در زمینه اکولوژی آب در این باره به «اصفهان زیبا» میگوید: «درست است که در اعماق زمین یک سری منابع آبی وجود دارد و همچنین در منطقه شرق اصفهان نیز این منابع شناسایی شده است، اما نگاه و بهرهبرداری از آبهای ژرف به عنوان منبعی که بتواند نیازهای سیریناپذیر صنعت، کشاورزی، شرب و توسعههای غیرمنطقی را تأمین کند، نهتنها مؤثر نیست، بلکه خسارتزا بوده و فرونشست زمین را بیشتر خواهد کرد.»او ادامه میدهد: «در عین حال برآورد و استخراج و بهرهبرداری از آبهای ژرف بسیار هزینه بر خواهد بود؛ بنابراین بهتر است سیاستگذاران به سمت این آبها نروند و نباید فکر کنیم هر آبی که هر جایی است را باید بهره برداری و استفاده کنیم؛ این روش درستی نیست.»به عقیده این عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان، امروز با مدیریت درست منابع آبی موجود، جانمایی صحیح صنایع و… میتوان منابع آبی را کمتر استفاده کرد و نباید تصور کنیم چون منابع جدید آب وجود دارد، مجاز به بهرهبرداری از آنها هستیم.
حوضههای آبریز را یک سیستم پیوسته بدانیم
او تصریح میکند: «در حوضه زایندهرود میزان برداشتهایی در بالادست رودخانه صورت گرفته و گاهی تحت عنوان مدیریت آب انجام میشود و بعضا اجازه خروج آب از این استان داده نمیشود. درحالیکه این تصمیمات منطقی نیست و باید توجه داشت که یک حوضه آبریز از سراب تا پایاب یا از مناطق تأمینکننده تا سرچشمهها، یک سیستم بههمپیوسته هستند و اگر درک درستی از این سیستم نداشته باشیم موجب مشکلاتی همانند امروز میشویم و شرایط به نحوی پیش میرود که سیاستگذاریهای ما به صورت منطقهای و سیاسی و تحت نفوذ افراد شکل میگیرد.»به گفته ابراهیمی، اگر حوضههای آبریز در کشور به صورت جامع و مجموعه محدوده جغرافیایی در سیاستگذاری و برنامهریزیهای کشور مدنظر قرار گیرد بهطور قطع هر منطقه براساس قابلیتهای خود و نه براساس نفوذ و قدرت سیاسی در یک مقطع زمانی توسعه مییابد؛بنابراین اگر از متخصصان حوزه آب مشورت گرفته شود، قطعا کمتر به مشکل برمی خوریم.او تأکید میکند: «نباید هر آنچه به عنوان منابع و ذخایر آب پیدا کردیم را استفاده و مشکلات خود را از طریق این منابع رفع کنیم و به طور قطع مدل سیاستگذاری نیز مقطعی خواهد بود؛ در حالیکه در حوزه منابع آبی باید با دوراندییشی به دنبال حفظ منابع برای نسلهای آینده نیز باشیم.»
بی توجهی به مافیای آب
همچنین حسین مرادی، استادیار دانشکده منابع طبیعی اصفهان نیز آبهای ژرف را همانند ذخیره طلای بانک مرکزی یک کشور میداند و معتقد است زمانی باید به سمت برداشت این آبها برویم که دیگر کارد به استخوان رسیده و دیگری هیچ راهی وجود ندارد.او به «اصفهان زیبا» میگوید: «به شخصه با برداشت آبهای ژرف موافق نیستم؛ چراکه در بحث مدیریت منابع آب، ذخیره کم منابع آبی نداریم، بلکه در دانشگاه و براساس تحلیلهای متخصصان آب اصلا به چنین نقطهای نرسیدهایم که در کشور آب نداریم و به این دلیل باید آب را از محلی تأمین کنیم که قبلا نبوده است.»به عقیده عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان، مشکل مهم بخش آب کشور عدم دخیل بودن منطق و علم است. در حالیکه امروز مسئله آبهای گمشده از سوی کشاورزان یا اصلاح مافیای آب و لولههای آبی که معلوم نیست به کجا میروند، مطرح میشود؛ بنابراین به شخصه موافق برداشت آبهای ژرف نیستم و حتی اگر دیگر هیچ راهی نداشته باشیم، شاید راه حل بهتر پروژه آب شیرینکن از دریا البته در شرایط خاص مناسبتر است.
آبهای ژرف همانند نفت در اعماق زمین
او با تأکید بر اینکه عمر آبهای ژرف از هزاران سال بیشتر است و نباید این ذخیره را برای کل تاریخ کشور تخلیه کنیم، میگوید: «آبهای ژرف همانند نفت در عمق 4 یا 5هزار متری زمین وجود دارد و این لایههای آب در زمان تشکیل زمین و در طول دورههای زمینشناسی تشکیل شدهاند و این گونه نیست که به سطح زمین نزدیک باشند که با یک بارندگی تغذیه شود یا با برداشت از چاهها تخلیه شود و آبهای ژرف در زمان بسیار طولانی در زیر زمین شکل گرفتهاند.» مرادی همچنین برداشت آبهای ژرف در منطقه سیستان و بلوچستان را طرحی اشتباه میداند و میگوید: «این استان بسیار به ساحل نزدیکتر است و باید توجه داشت به طور علمی و فنی مشخص حجم آبهای ژرف مشخص نیست؛ اما بهطور قطع آبهای ژرف یک ذخیره و پشتوانه برای کشور است و ما راههای بهتر و سادهتری برای تأمین آب مناطق مختلف داریم.»او تأکید میکند: «در حالی مسئله برداشت آبهای ژرف مطرح است که ما صحبتی از آبهای مجازی در کشور نمیکنیم، درحالیکه موضوع آب مجازی در دهه چهل شمسی در کشور مطرح شد!»