عزمی که جزم نشد!
اگـــرچــه سیـــاســتگـــذاران همـــواره در بــرنامههـای کــلان کشــوری تــوجــه به بافتهای فرسوده را در برنامههایشان گنجاندهاند؛ اما این مشکل با وجود تأکید چندین برنامه پنجساله توسعه برطرف نشده است. در شهریور 93 و بهدنبال تکلیف برنامه پنجم توسعه برای بازآفرینی بافتهای فرسوده، هیئت وزیران دولت یازدهم سند ملی راهبردی احیا، بهسازی، نوسازی و توانمندسازی بافتهای فرسوده و ناکارآمد شهری را تصویب کرد. توجه به توسعه درونی و توانمندسازی بافتهای هدف از نقاط قوت این سند محسوب میشد و با رفع ایرادات طرحهای قبلی مانند طرح کلید به کلید که صرفا بر ساخت و ساز تمرکز داشت، تلاش میکرد ساختاری برای ارتقای سطح زندگی و امکانات محلهها به اندازه میانگین شهرهای مادر فراهم آورد؛ البته این سند ملی راهبردی نیز بهدلایل مختلف اجرا نشد تا سال 96 که شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری به نمایندگی از وزارت راه و شهرسازی، مأمور شد براساس تکالیف برنامه ششم توسعه، تدوین سند ملی باز آفرینی پایدار شهری در افق 1400 را عهده دار شود و نسخه اجرایی و نقشه عملیاتی بازآفرینی بافتهای فرسوده و نا کارآمد شهری را به تفکیک نحوه تأمین منابــع مالــی و وظــایف و تکالیف دستگــاههای مختـلف تدوین کند. اهمیت اجرای این سند ملی به قدری بود که با تغییر اساسنامه شرکت مادرتخصصی عمران و بهسازی شهری، نام این شرکت نیز به «شرکت بازآفرینی شهری ایران» تغییر کرد. در برنامه ششم توسعه مقرر شده است نسبـــت بـــه احیــا، بهســـازی، نــوســازی، مقاومسازی و باز آفرینی هزار و 350 محله از بـــافــــتهـــای نـــاکـــارآمــــد میــــانی، تاریخی و سکونتگاههای غیررسمی کشور اقدام شود تا در دوره پنجساله تا پایان برنامه ششم، نیمی از کل بافتهای فرسوده و ناکارآمد شهری اصلاح شوند؛ اما باوجود این تکلیف قانونی و باوجود تدوین سند مترقی و کارشناسی بازآفرینی شهری و همه نقــاطقوتــی کــه بــرای ارتقــای سطـــح شهرسازی و زندگی در بافتهای هدف داشت، از اجرا باز ماند و عملا در رسید سند ملی بازآفرینی شهری بخش عمده بافتهای مسئلهدار بدون تغییر باقی ماند.
تشکیل قرارگاه برای احیا
بافت فرسوده، بخش جداییناپذیر شهرهاست. این محلهها و بافتها از یکســو دارای ریشــههــای سکونتـــی ارزشمنــد با غنــای فرهنــگی، اجتمــاعی و معمــاری هستنــد و از طــرف دیگــــر بهدلیل فرسودگی شدید، نبود دسترسی مناسب به خدمات شهری و بهداشتی، وجود مشکلات اجتمــاعی و امنیتی و آسیــبپـذیــری در بــرابــر زلــزله، سیــل و آتشسوزی و نیز عدمتطابق با زندگی امروز شهری و شهرسازی مدرن دارای مشکلات روبنایی و زیربنایی هستند. اینطـور کــه متــولیــان شهــری اصفهــان میگوینــد در ســرعـــت پیشــروی احیـــای بافت فرسوده، همت و تلاش مــدیــران مناطق و سرمایهگذاران اهمیت بالایی دارد. رئیس کمیسیون عمران، معماری و شهرسازی شورای اسلامی شهر اصفهان به اصفهانزیبا میگوید: «در دوره جدید شهرداری اصفهان، قرارگاه مسکن و بازآفرینی شهرداری بهمنظور احیای بافت فرسوده، شکل گرفته است؛ این قرارگاه مسکن در مناطق پانزدهگانه شهرداری اصفهان به ریاست شهرداران کل مناطق و در کل شهر اصفهان با ریاست شهردار اصفهان و معاونت شهرسازی و مشاوری که برای بازآفرینی مشخص شده، مستقر شده است تا کارها با سرعت بالاتری پیش رود.»رسول میرباقری عنوان میکند: «در دورههای قبلی شهرداری، بازآفرینی همتآباد موفق بوده است و امیدواریم که در دوره جدید مدیریت شهری در هرکدام از مناطق شهــرداری اصفهــان بتــوانیــم پـــروژه بازآفرینی را رقم بزنیم تا فرایند بازآفرینی شهری با سرعت بیشتری پیش رود.»
احیای بافت، چقدر آب میخورد؟
میرباقری اذعان میکند: «هنوز به مرحلهای نرسیدیم که بتوانیم از وامهای بانکها برای بازآفرینی استفاده کنیم. در شرایط فعلی، طرحها آماده شده و در اداره راه و شهرسازی پیگیریهای لازم برای تصویب طرحها آغاز میشود.» او بیان میکند: «باتوجه به اینکه عزم دولت برای جهش مسکن جزم شده است، در این دوره بنا بر این است که 450میلیون تومان وام دولت برای این کار اختصاص داده شود. اگر این میزان وام برای احیای بــافت فــرســوده محقــق شود، بستـه به زمین و منطقه مربوط، باید میزان آورده 500میلیون تومان باشد. در برخی مناطق که ارزش ملک بیشتر است، به طور مسلم میزان آورده افزایش هم پیدا میکند.»
عملکرد مناطق در احیای بافت
رئیـس کمیــسیــون عمـران، معمـاری و شهرسازی شورای اسلامی شهر اصفهان خاطرنشان میکند: «منطقهیک، منطقه6 و منطقه 9 در بازآفرینی شهری پیشرفت خوبی داشتهاند و منطقه 7 نیز در زمینه بازآفرینی شهری عملکرد نسبتا مناسبی داشته است.» او ادامــه میدهــد: «دلیل پیشرفت مناسب بازآفرینی شهری در این مناطق، این است که طرحهای بازآفرینی شهری در آنها آماده شده و مسئــولان بــازآفــرینــی ایــن منــاطــق بهصــورت جدیتــر پیگیــر کار بودند.» میرباقری اذعان میکند: «بازآفرینی شهری براساس دهکهای درآمدی انجام نمیشود، بلکه هر فردی که علاقهمند باشد و نیاز به مسکن داشته باشد، میتواند در این طرح باز آفرینی شهری شرکت کند. درواقع گروههای مختلف، تعاونیهای مسکن و پرسنل مختلف میتوانند بهمنظور احیای بافت فرسوده اقدام کنند.»
سرعتگیرهای احیا!
روند احیای بافتهای کهنه شهر مسیر دستیابی به توسعه پایدار و درونزا را ممکن کرده و کیفیت سیمای بصری شهـــرهـــا را ارتقــا مـــیدهــد. پیـــشتـــر محدودیتهایی در ضوابط برقرار بوده که سرعت پیشروی احیای بافت فرسوده را محدود میکرده است؛ اما اینطور که معاون شهرسازی و معماری شهرداری اصفهان در اظهارنظرهایش اشاره میکند از این پس با اعمال ضوابط تشویقی کارها سریعتر پیش میرود. معاون شهرسازی و معماری شهرداری اصفهان به اصفهانزیبا میگوید: «در حوزه بافت فرسوده آسیبشناسی انجام شده است تا مشخص شود عملکرد دهساله شهرداری اصفهان در احیای بافت فرسوده به چه صورت بوده است. براساس آمار، طی دهسال گذشته 2درصد بافت فرسوده اصفهان نوسازی شده؛ این در حالی است که در تهران بالای 43درصد احیای بافت فرسوده انجام شده است. در نتیجه عملکرد اصفهان در احیای بافت فرسوده درمقایسه با سایر شهرها مطلوب نبوده است.»وحیــد مهــدویـــان بیـــان میکنـــد: «از دومیلیون نفر جمعیت اصفهان نزدیک به 449هزار نفر ،یعنی 25درصد جمعیت اصفهان در دوهزار و400هکتار بافت فرسوده مستقر هستند. آنالیزی داشتهایم مبنی براینکه در هر منطقه شهر اصفهان چه میزان بافت فرسوده وجود دارد. هر منطقه اصفهان از لحاظ نفوذپذیری، سطح خدمات مصوب و سطح خدمات تأمین شده در قالب یک کار میدانی احصا شد و درنهایت به چندمحور رسیدیم. نخستین محور این بود که در اصفهان ضوابط شهرسازی سختگیرانه ای هست که باعث میشود افرادی که بهدنبال این هستنــد که در بــافــت فــرســـوده ساخــتوســـاز انجام دهنـــد بهخــاطـــر ضــوابط و محــدودیــتهایی که ایجــاد میشود به نوعی نتوانند ارتفاع مطلوب را بگیرند.»او خاطرنشان میکند: «محدودیتهایی که در ضوابط، مانع نوسازی بافتهای فــرسوده میشد را احصا کردیم. طی جلساتی که با راه و شهرسازی گذاشتیم و در نهایت در بهمن ماه پارسال مجموعه ضوابط تشویقی شهر اصفهان برای بافت فرسوده به تصویب کمیسیون ماده پنج رسیده و در اواخر اسفندماه به تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران رسید و به اصفهان ابلاغ شد.»
تشویق به جای محدودیت
معاون شهرسازی و معماری شهرداری اصفهان ادامه میدهد: «این ضوابط به این صورت بود که در بافت فرسوده شهر اصفهان افرادی که بهدنبال نوسازی هستند، یکطبقه مازاد بر کل موجود میتوانند ساختوساز کنند. در بافت فرسوده ارتفاعات پایین بود و بهصرفه نبود که افراد بخواهند تخریب و نوسازی انجام دهند. درواقع بهخاطر عقبنشینیهایی که اتفاق میافتاد و بهخاطر افزایش هزینهها افراد ضرر میکردند اگر میخواستند با این ارتفاع ساختوساز کنند. بهطبع ضوابط شویقی این امکان را فراهم کرد که با یک طبقه مازاد بر تولید مصوب و درصورتی که تجمیع کنند دوطبقه مازاد بر تولید مصوب امکان احداث بنا بهوجود آید یا تا ارتفاع 14متر نیاز به رعایت کیفیت مجاورین فراهم شود.»مهدویان عنوان میکند: «ضوابط تشویقی محدودیتهای ساختوساز را در بافت فرسوده کاهش میدهد و این قابلیت را برای مردمی که میتوانند کار ساخت و ساز انجام دهند فراهم میکند. در کنار ضوابط تشویقی، لایحهای را به شواری اسلامی شهر پیشنهاد دادیم تا تخفیف روی پروانههایی که در بافتهای فرسوده ساختوساز انجام میدهند اعمال شود. در نهایت نیز این لایحه اردیبهشت امسال ابلاغ شد و افرادی که بهدنبال این بودند تا در محدوده بافت فرسوده پروانه بگیرند، مشمول 70درصد تخفیف پروانه میشوند.»معاون شهرسازی و معماری شهرداری اصفهان خاطرنشان میکند: «مجموعه ضوابط تشویقی بافت فرسوده منجر شد تا استقبال زیادی برای مراجعه بهمنظور ساختوساز در بافت فرسوده و بهویژه در بافتهای فرسودهای که در نقاط مناسب اصفهان قرار داشتند صورت بگیرد؛ چون برای افرادی که بهدنبال تخریب و نوسازی بودند، این اقدام توجیه اقتصادی داشت.»
محورهای قرارگاه
مهدویان میافزاید: «در کنار این اقدام، ستاد مسکن و بازآفرینی شهرداری اصفهان را تشکیل دادیم تا بتوانیم اقداماتی را در حوزه بازآفرینی از نگاه نقطهای و موضعی داشته باشیم. وظیفه این قرارگاه چندین محور است: توسعه امکانات و خدمات روبنایی، ارتقای زیربنای ساختهای شهــری، ارتقــای تــوانمنـــدیهـــای اقتصادی، ظرفیتهای اجتماعی و نهادی و ارتقای سازههای شهری و محلی، نوسازی و مقاومسازی مسکن.»او میگوید: «این پنجمحور در ستاد مسکن و بازآفرینی شهرداری اصفهان به ریاست شهردار اصفهان و عضویت رئیس شورای شهراصفهان، معاون شهرسازی و دستیار عمرانی شهرساز اصفهان در دستور کار قرار گرفت. برایناساس بافتهای فرسوده در مناطق شناسایی میشود و در نهایت یک یا دو بافت فرسوده که قابلیت ورود موضعی دارند انتخاب میشود. در مرحله بعدی نیز پای عامل سوم یعنی سرمایهگذار درمیان است. زمانی که بین سرمایهگذار و مردم توافقات انجام شد و طرح در ستاد بازآفرینی استان به تصویب رسید. در نهایت در کمیسیون مادهپنج ابلاغ میشود و میتوانند در نقاطی از شهر الگویی مانند الگوی همتآباد را احیا کنند.»مهدویان خاطرنشان میکند: «در محله شاهد منطقه 7، طرح آماده شده و به تصویب کمیسیون ماده پنج رسیده است و مشارکتنامهاش بین مردم و سرمایهگذار تنظیم شده است. درواقع طرح، مراحل قانونی ستاد بازآفرینی شهرستان را رد کرده و در مرحله تصویب کمیسیون مادهپنج هست که به محض ابلاغ، همتآباد دوم از جنس پروژه بازآفرینی از پروژه های نوسازی بافت فرسوده انجام میشود.»معاون شهرسازی و معماری شهرداری اصفهان بیان میکند: «وقتی پروژهای تعریف میشود، خدماتش هم باید تعریف شود. درواقع فضای سبز، خدمات آموزشی، درمانی، فرهنگی و مذهبی نیز باید برای این پروژهها تعریف شود. به عنوان مثال، در محله شاهد منطقه7 نسبت به طرح بازنگری دوبرابر فضای سبز و دوبرابر فضای آموزشی تعریف شده است.»او میگوید: «در منطقه9 یکمجموعه دوهکتاری تهیه شده است، تمامی مراحل را طی کرده و در مرحله تصویب در قرارگاه بازآفرینی شهرداری تأیید شده و به مرحله قانونی ستاد بازآفرینی شهــرستــان رفتــه اســت و سپـــس بـــه کمیسیون ماده پنج میرود؛ همچنین طرح منطقه یک درحال آمادهشدن و نهاییشدن است. در منطقه 6 طرح بلوک غربی آماده شده است و به کمیسیون مادهپنج ارسال میشود طرح بقیه مناطق نیز در حال آمادهشدن است. درواقع بقیه مناطق را ملزم کردیم که حداقل یک نسخه ارسالی بهعنوان طرحهای نهایی آماده کنند که در سال آینده استارت پروژههایی از جنس بازآفرینی موضعی را انجام دهیم.»او میافزاید: «در این مناطق بهدلیل همت و عزم مدیران مناطق کارها سریعتر پیش رفته است. درواقع عزم مدیران مناطق و همچنین سرمایهگذاران موتور محرکه بازآفرینی در بافت فرسوده بهشمار میرود.» معاون شهرسازی و معماری شهرداری اصفهان میگوید: «در دولت بهمنظور بازآفرینی بافت فرسوده، باتوجه به جلساتی که با راه و شهرسازی بهعنوان دبیرخانه ستاد انجام شده، برای هر واحد نزدیک به 450میلیون تومان وام اختصاص داده میشود و از سوی دیگر شهرداری نزدیک به 70درصد تخفیف اعمال میکند که کار برای ورود به بازآفرینی بافت فرسوده تسهیل شود؛ ضمن اینکه آورده اقتصادی بهمنظور فروش نیز برای این افراد فراهم میشود.»