نگاه خوشبینانه به وضعیت آب کشور از سالها پیش وجود داشت. گرچه بهطور تاریخی همواره با کمآبی در کشور مواجه بودیم، اما در یک دوره ۶۰ ساله به واسطه موتور پمپهایی که آب را از زیرزمین بیرون میکشیدند و همچنین سدهایی که آب را پشت خود جمع میکردند، توهم فراوانی آب در ذهن بسیاری ایجاد شده است. اما اصل ماجرا این است که کشور در طول سالهای متمادی در معرض توالی خشکسالی و سیلاب بوده و این موضوع اهمیت مدیریت بحران خشکسالی و سیل و روانابها را دوچندان کرده است.به عقیده پژوهشگران، روانابهای ناشی از بارش باران نقش مؤثری در تغذیه سفرههای آب زیرزمینی، کاهش فرونشست زمین، رفع خشکسالی و تأمین آب فضای سبز دارد که با مدیریت اصولی میتوان آنها را جمعآوری و مورد استفاده قرار داد؛ موضوعی که البته در سالهای گذشته مورد غفلت واقع شده و حجم بالایی از روانابها به دلیل تبخیر و غیرقابل نفوذ بودن زمین از دسترس خارج شدهاند.البته به گفته مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان، تاکنون ۵۰ درصد از شهرهای استان اصفهان طرح مدیریت و کنترل روانابها را تدوین و در دستور کار اجرایی دارند و ۵۰ درصد دیگر باید در حداقل زمان ممکن این کار را به انجام برسانند.
نقش انکارنشدنی روانابها
بابک سپهریان، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد در این باره به «اصفهانزیبا» میگوید: روانابها برای فلاتی همچون ایران نقش کلیدی و حیاتی داشته است.او با اعتقاد بر اهمیت جمعآوری روانابها در اصفهان، یادآور میشود: زمانی به دلیل بارش برف مدارس تعطیل میشد، اما اکنون چنین چیزی نیست و نه تنها الگوی بارشها تغییر کرده بلکه میزان بارش باران نیز کاهش داشته است.از سوی دیگر در تابستان به دلیل جریان پدیده مانسون در جنوب ایران و اقیانوس هند، شاهد بارشهای تابستانه به صورت سیلاب هستیم که موجب خسارت به مردم میشود؛ در حالیکه چند ماه بعد همین مردم به دنبال یک لیوان آب میدوند.ایــن دانــــشآمــــوخــتــه دکــتــری زمینشناسی با اشاره به اینکه در گذشته شغلی به نام کمیشهگری یا کمشچه وجود داشت، میگوید: این واژه از قنات کوچک گرفته میشود و این حکایت از تاریخ غنی قناتها و چاهها در اصفهان است. متأسفانه امروز تمام معابر اصفهان آسفالت یا ایزوگام است که بعد از هر بارشی به دلیل نوع مهندسی معابر، آب کنار آنها جمع میشود و هیچ راهی برای نفوذ آب پای درختان نیست.او توصیه میکند: اگردر یک بارندگی نقاطی که آب جمع میشود را مشخص و در هر کوچه، دو یا سه چاه جمعآوری رواناب ایجاد شود، این آب به جای تبخیر، میتواند از طریق چاه وارد زمین شود و مقداری از خشکی آب کم کند.او با تأکید بر ضرورت جمعآوری روانابها در اصفهان و کشور، میگوید: بارشهای اصفهان اکنون از برف به باران تغییر کرده، اما معابر برای باران ساخته نشده و به محض بارندگی برخی خیابانها و بزرگراهها دچار آبگرفتگی میشوند؛ در حالیکه چندین مادی طبیعی از زیر این معابر عبور میکند، اما این زهکشها کور شدهاند.
روانابها همانند حساب جاری است
سپهریان با اشاره به ارزش روانابها در دنیا میگوید: روانابها همانند حساب جاری است و اگر رواناب نباشد، تمام شرایط به هم میریزد. برای یک رودخانه تنها موضوع آب آن مطرح نیست؛ بلکه این رودخانه همانند کنترلکننده، یک اکوسیستمی ایجاد میکند که با عبور از یک منطقه میتواند جریانات جوی را هم همراه خود کند؛ مثلا اگر زایندهرود با یک دبی خوب از سطح شهر اصفهان عبور میکند، قاعدتا با ایجاد یک جریان هوا میتواند مقداری از آلودگی را با خود جابهجا کند. از سوی دیگر این مسئله میتواند منجر به تغذیه سفرههای آب زیرزمینی شود.این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه با نفوذ آب حاصل از روانابها به داخل زمین فرونشست زمین در اصفهان هم اندکی تعدیل میشود، توصیه میکند: در هر کوچهای حداقل دو یا سه چاه برای جمعآوری روانابها ایجاد شود.همچنین اگر روانابها صرف هیچ کاری نشود، اما مُسکنی برای فرونشست زمین خواهد بود؛ البته بعدا با محاسبه میزان آب آن میتوان مخازنی را در اطراف شهر ایجاد کرد تا حداقل محل مناسبی برای آبیاری درختان غیرمثمر باشد.همچنین به گفته عیسی ابراهیمی، استاد دانشگاه در زمینه اکولوژی آب، با توجه به شرایط اقلیمی در هر سیستم شهری باید یکی مسیر زهکشی و جمع آوری آبهای سطحی حاصل از بارشها وجود داشته باشد، به خصوص در مناطقی همچون اصفهان که میزان بارشهای سالانه آن کم و در عین حال وسعت و ساختار شهری همچون خیابانها، بلوارها و… به نوعی است که کمترین میزان بارشها نیز میتواند به صورت آبهای سطحی جاری شود.او با اشاره به اینکه میزان بارشها به صورت دائمی میتواند موجب خسارت به شبکههای برق و تلفن و… و همچنین ایجاد مشکلاتی در تردد مردم و بستهشدن اتوبانها شود، به «اصفهان زیبا» میگوید: منطقی است که در این شرایط باید سیستمهای جمعآوری آبهای سطحی وجود داشته باشد و وجود زایندهرود در اصفهان و زهکشی رودخانه میتواند جمعآوری روانابها را راحتتر کند.به گفته این عضو هیئت علمی دانــشـــگاه صنــعتــی اصــفــهان، مادیهای مختلف در شهر از گذشته، علاوه بر توزیع آب بین باغها و مزارع کشاورزی مطمئنا نقش زهکشی و جــمعآوری آبهای ســـطــحی را داشتهاند، اما حالا برخی از آنها بین رفته است؛ فارغ از اینکه وقوع بارشهای رگباری و گهگاه میتواند موجب اختلال در مسیرهای بزرگ شود.او تأکید میکند: لازم است یک شبکه جمع آوری آبهای سطحی در اصفهان وجود داشته باشد تا روانابها به سمت مسیرهای درست هدایت شوند. بهترین مکان برای ورود این روانابها رودخانه زایندهرود است که میتواند روانابها را انتقال یا به داخل آبخوانها نفوذ دهد و سبب افزایش ذخیره آبهای زیرزمینی شود.