به گزارش اصفهان زیبا؛ آمادگاه داستانهای تاریخی بسیاری برای روایت دارد. از مهمانهای خارجی که به هتل عباسی رفتهاند و بعضاسیاستمدارانی بنام بودند تا همین مجموعه فرهنگیتجاری که بزرگان بسیاری برای یافتن کتاب به آن سرزدهاند.
بیش از 70 سال پیش مردم این محله، که آن زمان به کوی محمدآباد معروف بود، به استاندار وقت نامه میزنند تا در این محله، خیابانکشی شود تا از کثرت رفتوآمد خیابان سپه کم شود. در خیابان آمادگاه، مهمانسرای عباسی قرار دارد؛ این کاروانسرا توسط شاه سلطان حسین صفوی ساخته شد و آن را وقف مدرسه چهارباغ کرد تا عوایدش برای نگهداری از مدرسه و معاش طلاب استفاده شود.
اگرچه پس از گذر زمان و حمله افغانها این کاروانسرا به یک خرابه تبدیل شد، در زمان ظلالسلطان این بنا مرمت شد و به مکانی برای آمادگاه پادگان سوارهنظام حاکم اصفهان تبدیل شد که نام خیابان فعلی آمادگاه برگرفته از همان دوران است. ظلالسلطان بناهای بزرگ و شاهکارهای معماری و شهرسازی اصفهان را تبدیل به پادگان و سربازخانه میکرد.
کاروانسرای عباسی نیز از این قاعده مستثنا نبود. او این کاروانسرا را برای سالهای زیادی تبدیل به سربازخانه کرد و بازار هنر امروزی نیز بهتبع آن تبدیل به طویله اسبهای سربازان شده بود. به همین دلیل خیابان مجاور این بنا را امروزه «آمادگاه» مینامند.
بنایی با انبوهی از خاطره
وقتی هتلعباسی اصفهان با طرحی از «ماکسیم سیرو» معمار فرانسوی از دل کاروانسرای صفوی بازآفرینی شد، نمای بیرونی این اثر با تلاش «الیاس یاسی گبای» معمار ایرانی و دانشآموخته دانشگاه تهران و بوزار پاریس طراحی و ساخته شد و بعدها به دلیل توجه و استقبال گردشگران و همچنین میزبانی دولت از دولتمردان و مهمانان خارجی به شهرداری اصفهان پیشنهاد داده شد تا برای همخوانی بیشتر، خانههای مقابل هتل خریداری و یک میدانگاه طراحی و اجرا شود؛ میدانگاهی که قرعه طراحی آن باز به نام گبای در آمد و با این وصف در سال ۵۰ شمسی یکی از آثار ویژه فضای شهری معاصر اصفهان بنا شد.
بنابراین میدانگاه عباسی به دلیل دربرگیری فروشگاههای صنایعدستی، کتابفروشیها و فروشگاههای عرضه کالاهای فرهنگی چون موسیقی، نقاشی و خوشنویسی، همچنین به دلیل محل آمدوشد هنرمندان، دوستداران کتاب، فرهیختگان و فرهنگیان در خاطره جمعی شهروندان اصفهان جایگاه ویژه و پررنگی گرفت.
اصفهان در بستر شهرسازی معاصر، فضاهای شهریای دارد که در دوره خود بهخوبی خلق شدهاند و در دهههای مختلف کارکرد خود را حفظ کردهاند. یکی از این فضاها مجتمع تجاری فرهنگی عباسی یا میدانگاه مجموعه عباسی است که روبهروی هتل عباسی قرار دارد.
براساس مقاله واکاوی مجتمع تجاریفرهنگی عباسی اصفهان بهعنوان یک فضای معناساز در گذر تاریخی «این مجتمع که از زمان ساختش نزدیک به نیمقرن میگذرد، توانسته به سبب موقعیت جغرافیایی، کارکرد فرهنگی هنری و مؤلفههای دیگر قسمتی از خاطره شهروندان شود و با آنها تعاملی دوسویه برقرار کند. هدف اصلی ساخت این مجموعه، ایجاد بازار صنایعدستی و محصولات فرهنگی با حضور اجزای مکملی چون سالن آمفیتئاتر، مجموعه آموزشی و گالری هنرهای تجسمی در جوار اصلیترین محور فرهنگیگردشگری شهر یعنی چهارباغ عباسی بود. این مجتمع با تمرکز بر مراکز فروش کتاب و وسایل و ابزار هنری در آن چندین نسل، دانشآموزان، هنرآموزان و دانشجویان را به خود دیده و یک محیط فرهنگی با انباشت خاطراتی با بیش از نیمقرن است. این مجتمع با حفظ هویت و مشخصههای معماری سنتی ایران در قالبی نو طراحی شده است. وجود مشخصههایی همچون درونگرایی، پایداری، پیوستگی، محرمیت و انسانوارگی در کنار تبلور عناصری همچون گودالباغچه، رواق، کاروانسرا و… در شکلی امروزی، از نقاط موفق این طراحی است و باید معماری این مجتمع را در امتداد معماری سنتی اصفهان دانست.مصالح بهکاررفته در این مجتمع، در سه دسته کاشی، آجر و سنگ است. آجرکاری گسترده در این مجموعه در کنار گنبدهای چندضلعی و هندسی، معرفیکننده تزئینات سنتی ایرانی است که با مدرسه چهارباغ بهعنوان بنای پیرامونی، ازنظر جنس و رنگ، تطابق دارد. همچنین فضای باز این مجتمع تجاریفرهنگی دارای توان بالایی در زمینه اجرای برنامههای زنده شهری همچون تئاتر خیابانی، تعزیه، نقالی و … است که موجب رونق منطقه و نشاط اجتماعی خواهد شد. فضای عمومی دارای توان بالایی در اجرای هنر عمومی است؛ فعالیتهای آیینی و عملکردی مردم مانند جشنها، نمایشهای عمومی و مراسم ادواری که برای انسجام اجتماعی ایجاد شدهاند، در فضاهای عمومی شهر به اجرا درمیآیند.»
معمار این بنا، الیاس یاسیگبای، معمار ایرانی بود که طراحی نمای بیرونی هتل را بر عهده داشت و آن را در سال 1350، در هماهنگی با هتل عباسی، طراحی کرد. فضای باز و ساختمان مجموعه عباسی، با معماری ایرانی اسلامی، هم چشماندازی برای هتل عباسی و هم پیشخوانی برای خدمات پذیرایی، فرهنگی و فروش صنایعدستی به گردشگران بود؛ جایی که بعدها به مرکز فروش کتاب و بیشتر به پاتوق کتابخوانها تبدیل و با همین کارکرد فرهنگی شهره شد. اما امروزه، مغازههای خالی هم به چشم میخورد.
به عقیده کارشناسان معماری و شهرسازی ساختمان مجموعه عباسی در پیوند با هتل عباسی و البته چهارباغ نیاز مبرم به مرمت تخصصی و سنجیده بهدور از اقدامات شتابزده دارد. مجموعه فرهنگی عباسی در سالهای گذشته توانسته بود بهعنوان مکانی برای گردهمایی و میدانگاهی، توجه توریستها و کتابخوانهای اصفهان را جلب کند و حالا کمکم با فرسودگی و کمبود رسیدگیها در غبار بیتوجهی و بیمهری قرار گرفته است.
محمود درویش، کارشناس شهرسازی و معماری در گفتوگو با رسانهها میدانگاه عباسی در مقابل هتل قدیمی اصفهان را نقطه عطفی در پیادهراه چهارباغ میداند که درعینحال که جزئی از فضای عمومی خیابان آمادگاه بود، میتوانست بدون ترافیک، آرامش نسبی را برای توریستها در پی داشته باشد. میدانگاه عباسی با استفاده از طرح گودالباغچه نمایی دیگر از بناهای ایرانی در نواحی مرکزی ایران را به نمایش میگذاشت. گودالباغچهای در زیرزمین با حوضی که هنوز هم هست و گرداگرد آن کتابفروشیها قرار دارند.
در این خصوص سیداحسان بَدخشیان، دانشآموخته دکترای معماری و مدیریت استراتژیک در گفتوگو با «اصفهانزیبا» اظهار میکند: میدانگاه و مجموعه فرهنگی عباسی، مجموعهای است که بعد از طراحی نمای هتل عباسی توسط الیاس یاسیگبای، طرح مجموعه مقابل را نیز به او میسپارند؛ چراکه طرح معمار از دورههای سنتی ایرانی اقتباس شده و با معماری روز خود در دوره پهلوی ارتباط میگیرد.
هتل عباسی فضای بیبدیل در جامعه جهانی بوده است، شهرداری وقت از معمار هتل میخواهد مجموعه مقابل هتل را نیز طراحی کند. کار ویژه او این بوده است که بین فضای داخلی و فضای پویای شهری تلفیق ایجاد کند (به این معنا که ارتباط فضای باز شهری با فضاهای بستهای چون غرفهها و مغازهها یا بهصورت خطی است، مانند چهارباغ یا از طرق میانفضا مانند میدانگاه عباسی است) و بهاصطلاح یک پلازای فعال شهری در نظر میگیرد و با گشودگی بزرگ، میدانگاهی ایجاد میکند و پیرامون آن میدانگاه مجموعههای مختلف را شکل میدهد. شاید بتوان گفت این طرح، اقتباسشده از ایده حیاط مرکزی سنتی است که فضاهای پیرامون یک فضای مرکزی بزرگ شکل میگیرد.
استفاده از معماری ایرانی در عین معماری بهروز
او در ادامه خاطرنشان میکند: ضمن اینکه عناصری مثل تعادل، تقارن، ریتم را میبینیم، فکر نمیکنیم یک معماری سنتی است و فکر میکنیم معماری بهروزی است که با وجود گذشت چند دهه بهعنوان یکی از فضاهای شهری اصفهان در حال استفاده است.
نگاه آن موقع معمار برمیگردد به برنامههای فرهنگی و هنری، نمایشگاهها و جشنوارهها و دنبال این بوده که این فضاها فضای پاتوق شهری شود. در برخی دورههای زمانی هم این اتفاق میافتد؛ برای مثال در شب عید امسال، شهرداری اصفهان برنامهای اجرا کرد یا وقتی در هتل مهمانهای ویژه هستند، برنامههایی در آن اتفاق میافتد؛ ولی بهواسطه یک سری از موارد، رونقش کمتر از قبل شده است.
برای مثال قبلا خیابان چهارباغ سوارهمحور بود تردد بیشتر بود و این تردد و امکان حضور خودرو ضمن مشکلاتی که ایجاد میکرد، یکسری محاسن داشت؛ ازجمله پاخور بودن بیشتر؛ یعنی رفتوآمد بیشتر مردم. الان باید حتما فکر ویژهای برای مغازههای این مجموعه و میدانگاه شود؛ چراکه بهمرور زمان و با گسترش کتاب دیجیتال و کاهش علاقه مردم به کتابخوانی، این مجموعه رونق خود را از دست خواهد داد و کمکم با مغازههایی روبهرو خواهیم بود که توجیه اقتصادی ندارند و بسته خواهند شد. آن موقع است که این فضاها به سمت جرمخیزی و فضای بیدفاع شهری تبدیل خواهند شد.
بدخشیان با اشاره به احیای نرمافزاری میدانگاه عباسی میگوید: هرچند کالبد این مجموعه نیز دچار آسیبهایی چون وندالیسم شده است، آنچه بیشتر در این مجموعه مهم است، احیای نرمافزاری و عملکردی است. باید اقداماتی برای حضور بیشتر مردم در این فضا اندیشیده شود. باید دید چه کاربریهایی سنخیت بیشتری با چهارباغ پیادهمحور دارند؟ اصلیترین شاخصههای این مجموعه، دعوتکنندگی است فضای باز شهری و فضای پایدار اجتماعی است.
با این تفاصیل، میتوان گفت که هویت شهر شامل مشخصههایی همچون تاریخ، مکان و خاطره جمعی است و تا حد زیادی به نگاه به شهرسازی بستگی دارد؛ چراکه در طراحی شهری و کارکرد هویتی، بناها و نقاطی وجود دارند که دارای کارکرد هویتی هستند و نقش مهمی در شکلگیری هویت شهر دارند. درنتیجه توجه به نقاط هویتساز در برنامهریزی شهری، اهمیت زیادی دارد. مجتمع تجاری فرهنگی عباسی تصویری ماندگار و هویتساز در ذهن شهروندان اصفهان ایجاد کرده اما نیازمند توجهی برای مرمت و ادامه حیات است؛ ادامه حیاتی که جریان این هویتسازی را پایدار
کند.
مجتمع تجاری فرهنگی عباسی بهغیراز کارکرد کالبدی، کارکرد فرهنگی اجتماعی و هویتبخشی به اصفهان دارد و با دو رکن شهر و شهروند همچنان کارکرد خود را ادامه و تعاملات انسانی را افزایش میدهد.