به گزارش اصفهان زیبا؛ یکی از موضوعاتی که همیشه برای اصفهان مطرح بوده، حفظ پهنههای میراثی و تاریخی و جلوگیری از تخریب و ازبینرفتن آنها بوده است؛ بااینحال توسعه شهری همواره راه خود را رفته و الزامات و محدودیتهای زیادی را بر این پهنهها اعمال کرده است..
باید در نظر داشت که یکی از مهمترین محورهای توسعه شهر اصفهان در سالهای آتی، رویکرد گردشگرمحوری این شهر است؛بنابراین هرگونه طرح و برنامهریزی برای شهر و استان اصفهان باید با درنظرداشتن این رویکرد صورت پذیرد.
وضعیت پهنههای تاریخی اصفهان آشفته است
یکی از طرحهای مهم که باید گردشگرمحوری با درنظر داشتن پهنههای تاریخی و باستانی در آن لحاظ شود، طرح جامع شهر اصفهان است؛ با این حال علی شجاعی اصفهانی، عضو هیئتعلمی دانشگاه هنر اصفهان و کارشناس حوزه میراث فرهنگی معتقد است آنچنانکه باید در طرح جامع به این مقوله پرداخته نشده است. او با اشاره به وضعیت طرحهای جامع شهری میگوید: «ورود مقوله باستانشناسی در طرح جامع نهتنها در شهر اصفهان، بلکه در هیچ شهر دیگری سابقه نداشته است.»
شجاعی میافزاید: «روال کار اینگونه بوده که بخشهایی از شهر که بر اساس آثار قابلمشاهده و معماری موجود بهعنوان بافت تاریخی قلمداد شدهاند، مشمول ضوابط خاصی میشدند. همین روند نیز در طرحهای جامع گذشته اصفهان لحاظ شده است.»
این عضو هیئتعلمی دانشگاه با تأکید بر پیشینه ارزشمند اصفهان بیان میکند: «با توجه به اینکه اصفهان یک شهر معتبر تاریخی است و از قبل از انقلاب طرحهای جامع جدی برای آن تدوین شده، پیشینه خوبی در زمینه توجه به بافت تاریخی در این شهر وجود دارد؛ هرچند متأسفانه در عمل این طرحها بهدرستی اجرا نشده و ما اکنون شاهد وضعیت آشفته و نابسامانی در پهنههای تاریخی اصفهان هستیم.»
پیشنهاد جدید باستانشناسان برای طرح جامع
شجاعی با اشاره به غفلت از باستانشناسی در طرحهای جامع تصریح میکند: «تاکنون در طرحهای جامع شهری، موضوع باستانشناسی مطرح نبوده؛ این در حالی است که پیشنهاد جدید باستانشناسان این است که در طرح جامع علاوه بر آثار قابلمشاهده، لایهای بهعنوان لایه باستانشناسی نیز در نظر گرفته شود.» او اهمیت این موضوع را چنین توضیح میدهد: «آنچه امروز بهعنوان بافت تاریخی میبینیم تنها بخش بسیار اندکی از شواهد گذشته شهر را نمایان میکند و بخش اعظم این شواهد در زیر لایههای زمین مدفون شده و نیاز به پژوهشهای باستانشناسی دارد.»
تاکنون بسیاری از شواهد ارزشمند را از دست دادهایم
این عضو هیئتعلمی دانشگاه هنر اصفهان میگوید: «متأسفانه ما در اصفهان بسیاری از این شواهد ارزشمند را بهراحتی از دستدادهایم و اگر توجه جدی به این موضوع نشود، خطر ازبینرفتن بخشهای بیشتری از این میراث وجود دارد.»
شجاعی درباره وجود زیرلایههای باستانی در شهر اصفهان تصریح میکند: «برای اینکه مشخص شود کدام مناطق اصفهان دارای لایههای باستانی هستند، نیاز به انجام پژوهشهایی در منابع مکتوب، عکسهای تاریخی، نقشههای هوایی و البته در پروژههای باستانشناسی است.»
او میافزاید: «به شکل کلی، محدوده شهر اصفهان در دورههای مختلف تاریخی برای ما مشخص است و میدانیم در خارج از دیوارهای شهر، در برخی نقاط ساختوسازهایی صورت گرفته است. روند توسعه شهر در دورههای مختلف نیز تا حدودی برای ما شناخته شده است.»این عضو هیئتعلمی دانشگاه تصریح میکند: «طبیعتا بدون انجام کاوشهای میدانی، گمانهزنیها، مطالعات نوین باستانشناسی و نظارت بر خاکبرداریها، امکان تشخیص دقیق مناطق دارای لایههای باستانی وجود ندارد.»
این کارشناس میراث فرهنگی میگوید: «هستههای اصلی شهر در دورههای سلجوقی و صفوی دارای آثار مدفون بسیاری هستند. در حوالی مسجد جامع و میدان نقشجهان انتظار بیشتری برای وجود آثار باستانی داریم.»
طرحهای توسعهای در شهر به لایههای تاریخی توجهی نمیکنند
شجاعی میافزاید: «متأسفانه بدون توجه به این موضوع، ساختوسازهای گستردهای انجام شده و بسیاری از این شواهد توسط مدیریت شهری و نیز ساختوسازهای مردم تخریب شده است.»
او با اشاره به تهدیدات پروژههای توسعه شهری برای مناطق باستانی اصفهان میگوید: «مناطق باستانی اصفهان بهشدت در معرض تهدید قرار دارند. اگر از منظر باستانشناسی به این مسئله نگاه کنیم، طرحهای توسعهای در شهر معمولا به لایههای تاریخی توجه نمیکنند و این موضوع میتواند آسیبهای جدی به بافت تاریخی وارد کند.»
این عضو هیئتعلمی دانشگاه اضافه میکند: «این تهدیدات میتواند شامل مناطقی باشد که بهعنوان بافت تاریخی شناخته میشوند یا مناطقی که خارج از این بافت قرار دارند و هنوز شناخت دقیقی از آنها نداریم.»
او توضیح میدهد: «تا زمانی که شناخت دقیقی از این مناطق حاصل نشود، پروژههای توسعهای که بهظاهر برای رفاه عمومی طراحی شدهاند، ممکن است در بلندمدت آسیبهای جدی به هویت تاریخی و فرهنگی شهر وارد کنند.»
نوسازیها تهدیدی برای محلههای قدیمی است
این کارشناس میراث فرهنگی در رابطه با خطراتی که هویت تاریخی محلههای قدیمی اصفهان را تهدید میکند، میگوید: «یکی از تهدیدات جدی برای هویت تاریخی محلههای قدیمی، نوسازیهایی است که در این سالها انجام شده است. متأسفانه این روند باعث شده که بافت تاریخی اصفهان به واقعیت از دست رفته باشد.»
او ادامه میدهد: «آنچه ما بهعنوان بافت تاریخی در اصفهان میشناسیم، دیگر وجود ندارد. برخی از کوچههای پیچدرپیچ و تکبناهایی که باقی ماندهاند، تنها به این دلیل که ساختار آنها بسیار عظیم و مهم بوده، هنوز تخریب نشدهاند. در حقیقت، چیزی به نام بافت تاریخی اصفهان، به معنای واقعی آن، دیگر در شهر وجود ندارد.»
شجاعی با بیان اینکه ممکن است تنها چند لکه کوچک از بافت تاریخی باقی مانده باشد، بیان میکند: «در این بافتهای باقیمانده و همچنین در خارج از آن، انتظار وجود شواهد فرهنگی از دورههای مختلف، از قبل از اسلام تا دوره اسلامی وجود دارد.»
او میافزاید: «انتظار میرود که طرح جامع شهری اصفهان، توجه ویژهای به حفاظت از میراث فرهنگی و باستانشناسی داشته باشد و به این موضوع بهطورجدی پرداخته شود.»
طرح جامع هنوز به مرحله تولید نقشه نرسیده است
به نظر رئیس اداره طرح جامع و تفصیلی معاونت شهرسازی شهرداری اصفهان، طرح جامع هنوز تکمیل نشده و به مرحله نقشهبرداری نرسیده است. جواد کرباسی بیان میکند: «طرح جامع اصفهان در مرحله مطالعاتی قرار دارد و هنوز به مرحله تولید نقشه نرسیده است. لایههایی که در طرح جامع استفاده میشوند، دارای استاندارد مشخص هستند. در بخش مسائل میراثی، عمده پهنهها پیشتر شناسایی شدهاند.»
او ادامه میدهد: «برای نمونه، درخصوص آثار باستانی، اگر محوطهای قبلا ثبت شده باشد، عرصه آن مشخص است؛ یعنی محدودهای که اثر در آن قرار دارد و همچنین حریم آن تعیین شده است. این عرصه و حریم توسط ادارهکل میراث فرهنگی و شورای عالی میراث مصوب میشود و در طرحهای توسعه شهری، ضوابط و قوانین خاص خود را دارد.»
کرباسی اضافه میکند: «در صورتی که یک اثر عرصه ثبتشده داشته باشد، میزان حریم آن که باید ضوابط میراثی در آن رعایت شود، مشخص است و این ضوابط همگی در چارچوب قوانین میراث فرهنگی تعریف شدهاند؛بهعنوانمثال، در حفاریهای مربوط به تونلهای مترو، در صورت برخورد با عرصهای باستانی، کارشناسان میراث فرهنگی به محل اعزام شده و عملیات گمانهزنی انجام میدهند تا محدوده میراثی مشخص شده و ضوابط لازم اعمال شود.»
محدوده میراثی اصفهان، شامل دو پهنه است
رئیس اداره طرح جامع و تفصیلی معاونت شهرسازی شهرداری اصفهان میافزاید: «عمده پهنههای تاریخی شهر اصفهان از پیششناسایی و ثبت شده و در طرح جامع نیز لحاظ شدهاند. دو پهنه اصلی میراثی شهر تحت عناوین محور فرهنگیتاریخی و بافت تاریخی است؛ محور فرهنگی تاریخی اصفهان شامل حاشیه زایندهرود و مسیر چهارباغ عباسی تا طوقچی که میدان امام(ره) نیز بخشی از این محور است؛ دیگری پهنه تخت فولاد و محدوده تاریخی جلفا را و پهنههای دیگری را شامل میشود.»
او تصریح میکند: «درصورتیکه خارج از این دو پهنه، محدودههای جدیدی طی حفاریها و گمانهزنیهای میراث فرهنگی شناسایی شود، این محدودهها نیز پس از اخذ مصوبات لازم، در طرح جامع لحاظ خواهند شد و ضوابط لازم برای حفاظت و جلوگیری از آسیب به این آثار اعمال میشود.»
هیچ مانعی برای درج محدوده تازهکشفشده در طرح جامع نداریم
رئیس اداره طرح جامع و تفصیلی شهرداری اصفهان بیان میکند: «سیر مطالعاتی طرح جامع بهگونهای است که مشاور طرح، خود مستقیما به شناسایی عرصهها نمیپردازند؛ چراکه مقیاس طرح جامع به عملیات میدانی نمیرسد. اطلاعات لازم از مطالعات و نقشههای قبلی استخراج شده و در طرح لحاظ میشود.»
کرباسی خاطرنشان میکند: «اگر پهنهها یا عرصههای جدیدی ثبت یا شناسایی شوند، مشاور طرح جامع مستندات آنها را دریافت کرده و در نقشههای نهایی اعمال میکند. هیچ محدودیتی برای درج محدودههای تازهکشفشده در طرح جامع وجود ندارد.»
او اظهار میکند: «اگر فرض شود پلاکی بهعنوان اثر ملی ثبت شود و شماره ثبت دریافت کند، عرصه و حریم آن توسط اداره میراث فرهنگی ثبت شده و اطلاعات در اختیار مشاور طرح جامع قرار میگیرد تا در طرح لحاظ شود. وظیفه حفظ و نگهداری آثار باستانی بر عهده وزارت میراث فرهنگی است؛ اما شهرداری نیز بهعنوان مدیریت محلی شهر نقش قابلتوجهی در حفظ و نگهداری ایفا میکند و هزینههای عمدهای در این زمینه انجام میدهد.»
کرباسی ادامه میدهد: «سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان بخش زیادی از فعالیتهای خود را به حوزه بافت تاریخی و فرهنگی اختصاص داده است؛ ازجمله شناسایی، تملک، مرمت و بهرهبرداری عمومی از پلاکهای تاریخی، مساجد، بازارها، محورها و تکبناهای ثبتشده در سطح شهر.»
هدفگذاری اصفهان، رسیدن به شهر گردشگرمحور است
کرباسی میگوید: «شهرداری علاوه بر اقدامات جاری برای حفظ آثار، در طرح جامع پیشنهادهایی ارائه کرده است تا مردم و مالکان پلاکهای تاریخی خود، تشویق شوند به حفظ بناهای خود بپردازند و از تخریب آنها خودداری کنند. با توجه به سیاستگذاریهای انجامشده در طرحهای قبلی و طرح جامع، هدفگذاری شهر اصفهان به سمت شهری گردشگرمحور است.»
او ادامه میدهد: «اقدامات کالبدی مانند نوسازی، بهسازی پلاکها و محورهای تاریخی و فراهمآوردن شرایط زیستی بهتر برای ساکنان، در راستای احیای بافتهای تاریخی در حال انجام است تا ساکنان از خروج از این مناطق منصرف شوند و بافت جمعیت بومی این بافتها را تخلیه نکنند.»
سطح پهنههای میراثی 85درصد افزایش یافته است
رئیس اداره طرح جامع و تفصیلی شهرداری اصفهان تأکید میکند: «طی سالیان گذشته، میزان مصوبات اخذشده برای مسائل میراثی و گردشگری رشد فراوانی داشته است؛ بهگونهای که سطح پهنههای میراثی و گردشگری طی حدود ۹ سال گذشته حدود ۸۵درصد افزایش یافته است. بخشی از این رشد شامل پلاکهای تاریخی نوسازی و بهسازیشده با کاربریهای گردشگری نظیر هتل، رستوران و اقامتگاههای سنتی بوده است.»
او میافزاید: «عمده این مصوبات به درخواستهای شخصی و بخش خصوصی بازمیگردد که با مرمت و بازسازی پلاکهای تاریخی، آنها را به کاربریهای گردشگری اختصاص دادهاند. در کنار این، برای استفادههای مسکونی نیز پیشنهادهایی از سوی شهرداری مطرح شده است تا با ارائه امتیازاتی در ساختوساز، مالکان تشویق به نوسازی و بازسازی شوند.»
پیشنهاد افزایش پیادهمحوری مثل گذر چهارباغ در طرح جامع
کرباسی در ادامه میگوید: «شهرداری همچنین میتواند در انجام مسائل باستانشناسی به میراث فرهنگی کمک کند و در صورتی که عرصه یا حریمی ثبت شود، حمایتهای لازم را انجام دهد. یکی دیگر از پیشنهادهای مطرحشده در طرح جامع، گسترش پیادهمحوری در عرصههای تاریخی مانند محور چهارباغ عباسی است؛ بهگونهای که این پهنه گسترش یافته و دسترسی پیاده به آثار تاریخی مجاور نیز فراهم شود و تردد وسایل نقلیه موتوری به حداقل برسد.» او در پایان خاطرنشان میکند: «شهرداری اصفهان در زمینه حفاظت و نگهداری آثار تاریخی، چه در بخش خصوصی و چه در بخش عمومی، بیشترین هزینهها را متقبل شده است. پرداخت هزینههای مربوط به حفظ، نگهداری و مرمت پلاکها، محورها و سایر عناصر تاریخی ازجمله اقدامات شهرداری کلانشهر اصفهان در این زمینه است.
باید دید بناهای موجود چقدر ارزش تاریخی دارند
در ادامه به سراغ مصطفی نباتینژاد، رئیس مرکز پژوهشهای شورای شهر اصفهان رفتیم که نظرات او را نیز در این باره جویا شویم. او با بیان اینکه در خصوص کارهای میراثی، چه در عرصه مطالعه و چه در عرصه مداخله، کاملا موافق هستیم، خاطرنشان میکند: «اگر این اقدامات قرار باشد طرح جامع شهر را تحتتأثیر قرار دهد، باید ابتدا میزان ارزش محوطهها و بناهای موجود ارزیابی شود.»
نباتینژاد بیان میکند: «با توجه به شرایط خاص شهر اصفهان و اینکه بسیاری از بناها اکنون تحتحفاظت قرار گرفتهاند، باید مشخص شود که آیا این بناها واقعا واجد ارزش هستند یا خیر.»
او تأکید میکند: «تعیین ارزشمندی بناها باید بر اساس معیارهای مشخص و توسط کارشناسان میراث انجام شود؛ نه صرفا براساس نظر پژوهشگران یا فعالان اجتماعی.»
مردم باید بتوانند در شهر زندگی کنند
رئیس مرکز پژوهشهای شورای شهر اصفهان میافزاید: «سلسلهمراتبی در فرآیندهای میراث وجود دارد و کارشناسان با استفاده از پروتکلهای تعریفشده، تشخیص میدهند که کدام بناها ارزش حفظ دارند.»
او ادامه میدهد: «اگر جایی بهعنوان واجدارزش تعریف شد، باید در برنامهریزیهای شهری، حل مشکلات آن بخش، متناسب با واقعیتهای موجود، در اولویت قرار گیرد. مردم باید بتوانند در شهر زندگی کنند و وجود گرههای ترافیکی و فضاهای بلااستفاده نباید مانعی در این مسیر باشد.»
نباتینژاد هشدار میدهد که اگر این مشکلات حل نشود، ممکن است به جای افزایش علاقهمندی به میراث و هویت تاریخی، در بخشی از جامعه حتی احساس نفرت نسبت به میراث ایجاد شود. او در ادامه به پروژههایی اشاره میکند که نیازمند توجه ویژه بودهاند.
نباتینژاد میگوید: «برای مثال خیابان بازارچه در مسیر گردش به سمت مشتاق سالهاست که گره ترافیکی ایجاد کرده و نیاز به مطالعات اکتشافی داشته؛ اما هیچ اقدام مؤثری صورت نگرفته است.»
میشد بخشی از مسئولیتهای میراث فرهنگی به شهرداری واگذار شود
رئیس مرکز پژوهشهای شورای شهر اصفهان بخش بزرگی از این مشکل را ناشی از واگرایی ساختاری در حکومت و دولت میداند و بیان میکند: «میتوانست بخش قابلتوجهی از مسئولیتها و منابع میراث فرهنگی به شهرداریها واگذار شود؛ اما این اتفاق نیفتاده و همین باعث شده دستگاههای مختلف مدام مسئولیت را به یکدیگر واگذار کنند.»
نباتینژاد در بخش دیگری از سخنانش میگوید: «خوشبختانه در این دوره توجه به هویت تاریخی شهر بیشتر شده است؛ بهعنوان نمونه پروژه گذر کمرزرین بهعنوان یکی از ارزشهای هفتگانه مدیریت شهری بهخوبی پیش رفته است.»
او اظهار میکند: «شهرداریها با وجود کمبود منابع مالی خود مجبور به اجرای بسیاری از پروژههای میراثی شدهاند. با توجه به تعدد نیازهای شهری، باید بخشی از اعتبارات مدیریت شهری به حوزه میراث اختصاص یابد.»
رئیس مرکز پژوهشهای شورای شهر اصفهان در پایان، تأکید میکند: «اگر طرح جامع شهری در حال تدوین است، باید نگاه جامعی در مدیریت و پیگیری اجرای آن لحاظ شود و این نگاه نهایتا در قالب ساختار نهادی مشخص، به تصویب مراجع بالادستی برسد.»
سخن آخر
مباحث باستانشناسی و میراثی در شهرهایی که دارای بافت و پهنههای تاریخی گسترده است، همیشه برای سیاستگذاران و مجریان در اجرای پروژهها و طرحهای توسعهای تبدیل به معضل میشود. این معضل، یک دوراهی است که باید بر سر انتخاب یکی تصمیمگیری شود: آیا بافت و پهنه تاریخی را با حفظ گستره پهنه نگهداشت و طرحهای توسعه شهری در مناطق موردنظر را با محدودیت مواجه کنیم یا اولویت را به طرحهای توسعه دهیم و حفظ میراث تاریخی را محدود به حفظ بناهای تاریخی به جای نگهداشتن بافتهای تاریخی کنیم؟
انتخاب بین این دو راهی، همیشه یک مسئله بوده که در بسیاری از موارد بافت تاریخی به نفع طرح توسعه عقبنشینی کرده است. در ظاهر راه سومی نیز که بینابین این دو باشد که هم طرح توسعه اجرا شود و هم بافت تاریخی حفظ شود، وجود ندارد یا مجریان امر قادر به اجرای آن نیستند. اما در واقع باید گفت میتوان راه سوم را نیز برگزید؛ اما این چشمانداز چقدر در مدیران ما وجود دارد تا آن را عملیاتی کنند؟ یعنی اصفهان شهری با حداقل مشکلات در زندگی شهری اعم از آلودگی هوا و ترافیک و… باشد و ازطرفی، هویت تاریخی و میراثی آن فدای توسعههای افسارگسیخته و سریع نشود.