به گزارش اصفهان زیبا؛ هنر «کاریکاتور» و طنز همواره برای جهان سیاست و رخدادهای اجتماعی، شگفتانههای ماندگاری داشته است؛ از روزنامهها و اعلامیهها گرفته تا مجلهها و نشریههایی که در دل خود انواع و اقسام کاریکاتورهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را به نمایش میگذاشتند.
کاریکاتور گاهی مانند یک تیغ جراحی به دنبال درمان عارضهای مزمن در سینه جامعه خود است و گاهی نیز مانند یک پتک بر سر شخصیتها و تفکرهای مخالف خود کوبیده میشود.
البته برخی مواقع نیز صرفاً برای شوخی میآید تا صرفاً چهرههایی را در ذهن ما ماندگارتر سازد. البته گاهی کاریکاتور از در کنشگریهای مؤثر و حیاتی وارد میشود تا دوشادوش مردم جامعه خود به سمت هدفی مشخص حرکت کند و یا مردم را در این مسیر با خود همراه سازد. به هر حال کاریکاتور سالیان سال است که مانند نان و پنیر سر سفره عامه مردم ما بوده است.
همزمان با آغاز جنگ مزدوران آمریکا و اسرائیل با مردم ایران، هنرمندان ایرانی بدون تلف کردن وقت، به تولید آثاری پرداختند تا بخشی از مبارزه با دشمنان تاریخی وطن خود باشند. متأسفانه در این سالها شاهد سکوت برخی هنرمندان در برابر ظلم و تبعیض استکبار جهانی در نقاط گوناگون جهان بودیم.
اما در این چند روز و با آغاز جدی جنگ نظامی، بخش عظیمی از هنرمندان با تولید آثار متعدد به ظلم و تجاوز آشکار آمریکا و اسرائیل علیه مردم ایران واکنش دادند.
یکی از ابعاد مهم این واکنشها، تولید آثار گرافیکی و کاریکاتورهای ضدصهیونیستی بود که همانند موشکهای آتشین ایرانی، پیام مردم ایران را به گوش مردم جهان و دشمنان ایران رساند.
تعداد زیادی از هنرمندان بینالمللی نیز همانند هنرمندان و کاریکاتوریستهای ایرانی در این چند روز به تولید آثار ضدصهیونیستی پرداختند. بدون شک تولید هرچه بیشتر این آثار هنری برای صهیونیستها و حامیان آنها رخدادی خطرناک و مهم قلمداد میشود که میتواند چهره بادکنکی آنها را در بین فرهنگهای گوناگون فروبریزد.
یکی از هنرمندان ایرانی که در سالیان اخیر با آثار کاریکاتوری خود توانست تأثیر مهمی در این زمینه بگذارد، «محمدعلی رجبی» کاریکاتوریست اصفهانی است. رجبی در بادرود چشم به جهان گشود و از سال 1377 تاکنون به طور حرفهای در حال خلق آثار کاریکاتوری است.
اصفهانزیبا برای واکاوی نقش هنر کاریکاتور در این مقطع مهم تاریخی و همزمان با جنگ در برابر استکبار جهانی و رژیم کودککش صهیونیستی، به گفتگو با این کاریکاتوریست اصفهانی پرداخته است.
فعالیت شما در حوزه کاریکاتور سیاسی و بینالمللی چگونه بوده است؟
در طول همکاری با نشریههای مختلف، بهویژه روزنامه Iran Daily بیشتر تمرکز من روی موضوعهای بینالمللی بوده است. بسیاری از کاریکاتورهایی که در این نشریه منتشر کردم، به نقد استکبار جهانی و سیاستهای غربی پرداخته است.
چهرههای سیاسی برجستهای نظیر ترامپ، بایدن، اوباما، بوش، نتانیاهو و باراک شخصیتهای ثابت آثار من بودند. حتی سیاستمداران و حاکمان کشورهای عربی نظیر عربستان، بحرین و امارات که در راستای منافع غرب عمل میکردند یا سیاستهایی علیه ایران و جهان اسلام داشتند، سوژه اصلی بسیاری از کاریکاتورهای من بودهاند.
این ژانر از کاریکاتور، علاوه بر اینکه پیامهای انتقادی و طنزآمیز را منتقل میکند، نیازمند آگاهی عمیق از رویدادهای سیاسی و درک دقیق از شخصیت و رفتارهای سوژههاست. برای مثال، شخصیت ترامپ با رفتارهای اغراقشده و تصمیمهای بحثبرانگیزش، بهتنهایی زمینهساز خلق آثار متعددی بود. در این ژانر، همواره سعی کردهام نهتنها پیام انتقادی بلکه نوعی نگاه هنری و خلاقانه را در آثارم لحاظ کنم.
بهنظر شما خلق آثار هنری چقدر در شرایط کنونی برای جامعه و عموم مردم لازم است؟
خلق آثار هنری در شرایط جنگی نقش حیاتی در حفظ روحیه عمومی و تقویت همبستگی اجتماعی دارد. آثار هنری میتوانند روایتگر رنجها و مایه امیدآفرینی باشند. در فضای بحرانزده، هنر هم برای هنرمند و هم برای عموم جامعه، میتواند مأمن و پناهگاه روحی باشد، همچنین میتواند بستری برای اعتراض، آگاهیبخشی و ثبت تاریخی وقایع گردد. به نظر من آثار هنری، احساسات و مطالبههای جمعی را بیان کرده و تحمل سختیها را آسانتر میکنند.
کاریکاتور چگونه میتواند در زمان جنگ ایفای نقش مؤثر کند؟
کاریکاتور در زمان جنگ میتواند وسیله و شیوه قدرتمندی برای نقد، آگاهیبخشی و برانگیختن احساسات مردم باشد. این هنر با زبان خاص طنز تصویری، واقعیتهای تلخ جنگ را ساده و قابل فهم نشان میدهد، چهره واقعی دشمن، رنجهای مردم و بیعدالتیها و شرایط واقعی تعاملها و معادلههای بینالمللی را افشا کند. علاوه بر این، کاریکاتور با تقویت روحیه امید و مقاومت، در افزایش انگیزش میان مردم و مدافعان وطن نقش ایفا میکند.
آیا کاریکاتورها و کارتونهای هنری میتوانند بخشی از مبارزه باشند؟
بله، در عصر کنونی که رسانه بهعنوان بخش مهمی از جبهه جنگ و عاملی مؤثر در روایتگری پیروزیها و کمرنگ نمودن شکستها است، کاریکاتور و کارتون میتواند بخشی مؤثر از مبارزه باشند. این دو هنر تصویری، با زبان طنز و اغراق، میتوانند پیامهای سیاسی، اجتماعی یا انسانی را بهشیوهای تیز و سریع منتقل کنند. آنها میتوانند افکار عمومی را شکل دهند، افشاگری کنند، دشمن را تحقیر و مردم را به ایستادگی و مقاومت ترغیب کنند. در بسیاری از جنبشها و نبردها، کاریکاتور به عنوان سلاحی نرم، اما برنده در کنار دیگر ابزارهای مبارزه در جبهه جنگ نرم حضور داشته است.
از نظر شما کاریکاتورهای ضدصهیونیستی باید چگونه باشند؟ آیا این آثار تأثیرهای جهانی خواهند داشت؟
کاریکاتورهای ضدصهیونیستی بیش از ۷ دهه و همزمان با آغاز اشغال فلسطین و درگیری با کشورهای عربی منطقه توانستهاند سیاستها و جنایتهای رژیم صهیونیستی را هدف بگیرند. استفاده از نمادهای شناخته شده، تضادهای انسانی-نظامی و روایت رنج مردم فلسطین و اشغالگری و جنایتهای رژیم صهیونیستی درغزه، لبنان، سوریه، یمن و امروز به صورت مستقیم در ایران میتواند همدلی بینالمللی ایجاد کند و افکار عمومی جهان را نسبت به واقعیتهای این رژیم آپارتاید و سفاک آگاهتر سازد.
کاریکاتور همواره یکی از مهمترین سبکهای هنری در مبارزههای ضد استکبار بوده است؛ فکر میکنید چرا این هنر تا این اندازه اثرگذار و مهم بوده است؟
کاریکاتور به دلیل زبان بصری خاص خود، اعم از سادگی، قدرت بالای انتقال پیام با چاشنی طنز وقابل فهم بودن برای همگان، همواره یکی از مؤثرترین ابزارها در انتقال پیام مبارزه با استکبار جهانی بوده است. به شکلی که گاهی با چند خط، چهره واقعی ظلم و فریب را افشا و بیننده را به فکر و واکنش وامیدارد.
آیا میتوان با آثار کاریکاتوری به روحیه مردم در این شرایط کمک نمود؟ با استفاده از کدام عناصر بصری و کدام نمادها، بهتر میتوان به این هدف رسید؟
بله، در شرایط سخت مانند جنگ یا بحران، هنر و بهویژه کاریکاتور میتواند نقش مهمی در تقویت روحیه مردم ایفا کند. برای رسیدن به این هدف، استفاده از عناصر بصری و نمادهایی که امید، مقاومت و هویت جمعی را القا میکنند بسیار مؤثر است. استفاده از طنز ملایم برای تخلیه روانی و کاهش اضطراب میتوانند هم روحیهبخش باشند و هم مردم را به تفکر، همدلی و ادامه راه تشویق کنند.
القای آرامش و امید به وسیله کاریکاتور چگونه ممکن میشود؟
نمایش موقعیتهای مختلف طنز و شوخ طبعی که از ویژگیهای عمومی مردم ایران است در مواجهه با اتفاقهای جنگ با ایجاد روزنههای امید، به مخاطب یادآوری میکند که حتی در سختترین شرایط، زندگی و انسانیت جریان دارد. نمایش همدلی، مقاومت، مهربانی و لبخند در دل بحران، باعث ایجاد احساس همراهی و قوت قلب میشود.
بهنظر شما مقوله میهن و وطن تا چه اندازه در هنر کاریکاتور قابل پردازش است؟
مقوله میهن و وطن در کاریکاتور بسیار قابل پردازش است، زیرا این موضوع بخصوص در فرهنگ ما که میهن را با تعابیر مام میهن و مادر میشناسند موجب ایجاد حس تعلق و هویت جمعی میشود و میتواند پیامهای سیاسی و اجتماعی قوی را منتقل کند. کاریکاتورها با نمادها و تصاویر مرتبط با وطن، احساسات مردم را بهخوبی برانگیخته و در شرایط بحرانی انگیزه مقاومت و همبستگی ایجاد میکنند.
تاریخچه ارتباط کاریکاتور و عنصری به نام «وطن» چگونه است؟
تاریخچه پردازش موضوع میهن و وطن در کاریکاتور هم در دورههای مختلف مبارزههای مردمی برای دفاع از کیان و استقلال کشور در برابر استعمارگران، هم در مبارزات نیروهای انقلاب درمواجهه با رژیم شاهنشاهی و هم در دوران هشت سال دفاع مقدس در آثار مکتوب به جا مانده، مستند و قابل مشاهده است.