به گزارش اصفهان زیبا؛ آرامگاه خواجه نظام الملک، وزیر کبیر دوران سلجوقی، یکی از بناهای تاریخی مهم در محله احمدآباد اصفهان است که بهجامانده از باغی سرسبز و زیبا به نام باغ دار البیتالماء است. این باغ به دستور سلطان ملکشاه سلجوقی در اصفهان ساخته شد و محل زندگی و تدریس نظام الملک به شاگردانش بود. وقتی او توسط فداییان حسن صباح که روزگاری دوست صمیمی او و بعدها تبدیل به دشمنش شد، به قتل رسید، جنازهاش از کرمانشاه به اصفهان که پایتخت آن زمان بود، منتقل و در همین باغ به خاک سپرده شد.
تخریب باغ دار بیتالماء توسط مغولها
یک ماه بعد سلطان ملکشاه نیز در بغداد توسط دشمنانش مسموم و در کنار نظامالملک، وزیر اعظم خود در همین باغ مدفون شد. کمکم این محل به آرامگاه خصوصی وزرا و دانشمندان سلجوقی تبدیل شد.
سی سال بعد، زمانی که مغولها به شهر اصفهان حمله کردند و تمام شهر را به تسلط خود درآوردند، برای نابودکردن تاریخ و فرهنگ ایرانی اقدام به تخریب این باغ که محلی برای نگهداری آثار علمی و کتابهای مهم دوران سلجوقی و مقبرههای وزرا و دانشمندان بود، کردند؛ بهطوریکه از این باغ زیبا تنها تلی از خاک بر جای ماند و همه منابع و کتابهای علمی موجود در آن را هم از بین بردند.
در دورههای بعد دولتهایی که بر سرکار آمدند نتوانستند این باغ را بازسازی کنند؛ زیرا چیزی از آن برجای نمانده بود، جز درخت چناری که آخرین بازمانده از این باغ پردرخت و سرسبز بود و بسیار قطور و هزار سال عمر داشت؛ همچنین نهر آب بزرگ در این باغ تبدیل شد به یک جوی کوچک که آنهم در دوران خشکسالی اصفهان خشک شد و بعدها یک جوی آب، بدون آب بهصورت نمادین بهجای آن ساخته شد، تا تاریخ آن روزگاران تاحدودی حفظ شود.
نگهداری تنه چنار هزارساله در باغموزه چهلستون
در این میان درخت چنار هزارساله نیز خشک شد و بر روی مغازهها و خانههای اطراف افتاد؛ بهنحویکه هیچ جرثقیلی نمیتوانست آن را از زمین بردارد؛ بنابراین تنههای آن را با بالگرد برداشته و به باغموزه چهلستون منتقل کردند تا تنها یادگار باغ دار البیتالماء بزرگ برای حفظ بخشی از تاریخ ایران نگهداری شود.
مکان بسیار مهم دیگری که در این باغ وجود داشت، مدرسه ملکشاهی بود که محل آموختن علوم و فنون مختلف توسط شاهزادههای دربار سلجوقی بود. استاد ایشان خواجه نظام الملک بود؛ بنابراین زمانی که مغولها باغ را با خاک یکسان کردند، طبیعتا این مدرسه هم بهطورکامل نابود شد.
مورخان در هر دوره تاریخی موظف بودند که آثار و تاریخ مهم دوره سلجوقی را حفظ و سینهبهسینه به نسل بعد منتقل کنند؛ بنابراین نام این محله را که در آن زمان به «کران» معروف بود، به اسم شهر کران نوشتند؛ بهطوریکه در کتابهای تاریخی نوشته شده در شهر کران در کنار یک نهر روان درخت چنار کهنسالی وجود دارد و منظور محله کران در شهر اصفهان است که این محل به محله چنار دالبیتی که مخفف دار البیتالماء است معروف شد.
مزار ملکشاه، دانشمندان و پادشاهان دوره سلجوقی در اصفهان
در این محل ما مزار دانشمندان و پادشاهان دوره سلجوقی را میتوانیم با استفاده از کدهایی که بر روی سنگهای مزار ایشان است، شناسایی کنیم؛ مثلا بر روی مزار سلطان ملکشاه سلجوقی هیچ نامی از او وجود ندارد و بر روی آن رنگ قرمز میبینیم که نشان میدهد این شخص به مرگ طبیعی از دنیا نرفته؛ بلکه به قتل رسیده است همچنین عکس محرابی بر روی این مقبره مشاهده میکنیم که نشان میدهد در زمان او ایران کنونی به همراه 28 کشور همسایه جزو قلمرو و تحت سیطرهاش بوده است که دومین قلمرو بزرگ تاریخی به شمار میرفته است.
بعدها به علت بیکفایتی پادشاهان متعدد هر زمان منطقه و کشوری از دست رفته و این مسئله آنقدر تکرار شده است، تا ایران کوچک کنونی برای ما باقی بماند.
نظامالملک یکی از مهمترین سیاستمداران تاریخ ایران
البته دولت هخامنشیان مقتدرترین و بزرگترین دولت در دنیا بوده و هیچ کشوری نمیتوانسته است در برابر ایران قد علم کند که همین مسئله در دوران سلجوقیان تکرار شده و سلطان ملکشاه سلجوقی به قبله عالم، یعنی کسی که همه پادشاهان دنیا از او اطاعت میکنند معروف بوده است.
در این محل مقبره خواجه نظامالملک یکی از مهمترین سیاستمداران تاریخ ایران را میبینیم که هم مرد جنگ است و هم مرد علم؛ بهطوریکه او 20 سال وزارت خاندان سلجوقی در زمان آلپ ارسلان را بر عهده داشت و بعدازآن نیز 30 سال وزیر ملکشاه پسر او بود.
خواجه نظامالملک در زمان وزارت خود توانست با برنامهریزی در امور داخلی و خارجی مملکت، هم به وسعت قلمرو تحت نظارت سلجوقیان اضافه کند و هم در تمام جنگها پیروز شده و آوازه دولت سلجوقی را به شرق و غرب دنیا برساند و مخالفان حکومت را مطیع سازد؛ به طوری که بیشتر شهرت خاندان سلجوقی به خاطر خردمندی اوست و حوزه قلمرو حکومت ایران در زمان وزارت او وسعتی بینظیر یافت.
مقبره آلپ ارسلان سلجوقی بدون نام و کتیبه
یکی دیگر از مزارهای مهم بدون نام در این محل که با جمعآوری نشانهها از کتب تاریخی مختلف و همچنین توجه به نشانهها میتوان صاحب آن را پیدا کرد، مقبره آلپ ارسلان سلجوقی، پدر سلطان ملکشاه است؛ زیرا این آرامگاه تنها مقبرهای است که در بالای سر سلطان ملکشاه دیده میشود؛ به همان بزرگی و به همان اندازه در طول عرض و ارتفاع است که البته در کتب تاریخی گفتهشده جنازه این پادشاه بزرگ به مرز (ترکمنستان امروزی) فرستادهشده تا از دست دشمنان در امان بماند.
اما بر اساس شواهد و مدارک میتوان به این نکته دستیافت که آلپ ارسلان سلجوقی در نیمهشب توسط وزیر دانای خود نظامالملک در اصفهان در منزل خودش بهصورت ناشناس بدون هیچ نام و کتیبهای بر روی مقبرهاش به خاک سپرده شده است.
دیگر مزارهای موجود در این محل مقبره دو تن از پسران سلطان ملکشاه و همسر او است؛ همچنین مقبره میرعلی شهید، وزیر دوران صفویه که نماد درخت سرو که در قدیم بر روی سنگ مزار شهدا بهعنوان تشبیه فرد به سرو که نماد جاودانگی است، بر روی آرامگاه او میبینیم.
آرامگاه خواجه نظامالملک در محله احمدآباد اصفهان
درواقع میتوان گفت آرامگاه خواجه نظامالملک طوسی، یک قبرستان کوچک در شهر اصفهان و محله احمدآباد است. علت تاریخیبودن این مقبره آن است که بعضی از سنگهای این مقبره متعلق به هزار سال پیش و عصر سلجوقی بوده و محل دفن بسیاری از بزرگان، دانشمندان و پادشاهان دوره سلجوقی و برخی از بزرگان دوره صفویه است. ساختمان فعلی آرامگاه خواجه نظام الملک طوسی معماری خاصی ندارد.
آرامگاه متعلق به دوران پس از سلجوقیان و بنای آن شامل سردر، دالانی کوچک، حیاط، ایوان و اتاق مقبره است. ورودی آرامگاه خواجه نظامالملک، یک در دولنگه چوبی بدون کوبه بوده که گچبری سادهای بالای آن دیده میشود.
در مدفن خواجه نظامالملک، سنگ مرمری زیبا نصبشده که در اطراف آن، کتیبهای شامل آیتالکرسی و عبارات دیگری درجشده است.
ناگفته پیداست به دلیل گذر زمان، سنگ قبرها عوض شده؛ چون عبارات موجود بر روی سنگ قبور این آرامگاه، به شیوه سلجوقیان نگارش نشده که نشان میدهد متعلق به آن دوران نیست.
خانواده ظفرمندی حافظ بقعه نظامالملک در طول تاریخ
گفتنی است؛ این آرامگاه که در طول تاریخ بهصورت بقعه خصوصی برای پادشاهان، وزرا و دانشمندان بزرگ درآمده است، توسط عبدالغفار ظفرمندی، یکی از دوستداران تاریخ ایران و سپس فرزندش حسن و بعدها نوهاش اکبر و اکنون نتیجه ایشان آقای حمید ظفرمندی در دورههای مختلف نگهداری و رسیدگی شده و در حال حاضر بازدید از آن برای علاقهمندان به آثار تاریخی فراهم است.
این آرامگاه در فهرست آثار ملی ایران ثبتشده و یکی از بناهای تاریخی نصف جهان است که بازدید از آن، ما را با برشی از تاریخ ایرانزمین در نصف جهان آشنا میکند.