به گزارش اصفهان زیبا؛ عضو هیئت علمی گروه باغبانی دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان)، میگوید: افزایش تدریجی دمای هوا و تغییرات اقلیمی اخیر تأثیر عمیقی بر تأمین نیاز سرمایی (Chilling Requirement) درختان میوه در ایران گذاشته است.
مهرداد جعفرپور درباره تأثیر افزایش دمای هوا و تغییرات اقلیمی بر نیاز سرمایی درختان میوه اظهار میکند: این تغییرات موجب برهم خوردن تعادل طبیعی در روند گلدهی، باردهی و عملکرد اقتصادی بسیاری از باغها شده و نیازمند بازنگری جدی در الگوی کشت، مدیریت باغداری و استفاده از فناوریهای جبرانی است.
کاهش ذخیره سرمایی زمستان و پیامدهای آن
میافزاید: مهمترین پیامد این تغییرات، کاهش محسوس ذخیره سرمایی در زمستان است؛
بهویژه در بازه دمایی صفر تا هفت درجه سانتیگراد که برای رفع خواب زمستانی جوانهها ضروری است.
او ادامه میدهد: در استانهای شمالی مانند گیلان و مازندران، ساعات سرمایی مؤثر بین ۳۰ تا ۴۰درصد نسبت به دهههای گذشته کاهش یافته است.
بهعنوان مثال، درختان سیب رقم «رد دلیشز» که نیازمند حدود ۱۲۰۰ ساعت سرمایی هستند، گاهی تنها ۸۰۰ ساعت سرما دریافت میکنند.
افزایش میانگین دمای شبانهروزی زمستان تا چهار درجه بالاتر از میانگین تاریخی، موجب شده رشد جوانهها به شکست ناقص خواب زمستانی و ناهماهنگی دچار شود.
مطالعات درختان هلو در منطقه البرز نشان میدهد که نوسانات دمایی، الگوی طبیعی بازشدن جوانهها را تغییر داده و بر گلدهی و باردهی تأثیرات منفی گذاشته است.
برای مثال، در گونههای با نیاز سرمایی بالا مانند برخی ارقام گیلاس، گلدهی ۱۰ تا ۱۵ روز در مشهد با تأخیر روبهرو است.
پیامدهای کمبود سرمای زمستانه در باغها
عضو هیئت علمی گروه باغبانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان ادامه میدهد: کمبود سرمای زمستانه باعث کاهش جوانههای گل شده است؛
در سیبکاریهای آذربایجان شرقی، کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی جوانههای گل گزارش شده و در گردو، ناهمزمانی گلدهی نر و ماده موجب کاهش ۴۰ درصدی میوه شده است.
همچنین، گلهای زردآلو در این شرایط نابارور میشوند و محصول کاهش مییابد.
شدت این پیامدها در مناطق مختلف متفاوت است. در مناطق سردسیر مانند آذربایجان و کردستان، کاهش ۲۵ درصدی تولید سیب، بهویژه در ارقام خارجی مانند «گلدن دلیشز»، قابل توجه است.
او خاطرنشان میکند: در مناطق نیمهگرمسیر مثل فارس و کرمان، باغداران به کشت گونههایی با نیاز سرمایی کمتر یا مقاومتر روی آوردهاند.
همچنین، افزایش رطوبت در مناطق شمالی شرایط را برای بیماریهای قارچی مانند سفیدک پودری مساعد کرده است.
راهکارهای انطباق با تغییرات اقلیمی
دکترای تخصصی علوم باغبانی میگوید: راهکارهای پیشنهادی شامل انتخاب ارقام با نیاز سرمایی کمتر مانند سیب رقم «آنا» با ۴۰۰ ساعت سرمایی
و هلو «سوئیت کپ» با ۲۰۰ ساعت سرما، استفاده از فناوریهایی مثل محلولپاشی هورمون جیبرلین و
محلولهای روغنی برای یکنواختسازی گلدهی، هرس تابستانه و استفاده از پوششهای سایبان برای تعدیل دما است.
او همچنین به توسعه کشت گلخانهای و سیستمهای خنککننده فعال در مناطق گرم اشاره کرده و هشدار داده است
که اگر روند گرمایش ادامه یابد، تا سال ۲۰۵۰ بیش از نیمی از ارقام سنتی سیب در ایران از نظر اقتصادی غیرقابل توجیه خواهند بود.
سرمازدگی بهاره؛ تهدیدی نوظهور در کشاورزی ایران
جعفرپور درباره ارتباط گرمایش زمستانه با پدیده سرمازدگی بهاره تصریح میکند:
گرمایش زمستانه موجب شکستهشدن زودهنگام خواب زمستانی درختان و آغاز گلدهی تا ۱۰ تا ۲۰ روز زودتر شده است. این گلهای پیشرس در معرض سرمای منفی و نابودی قرار میگیرند.
در استان آذربایجان شرقی در سال ۱۴۰۱، سرمازدگی ۹۸۰۰ هکتار باغ سیب را درگیر کرد و ۴۵ درصد کاهش عملکرد به همراه داشت.
در چهارمحال و بختیاری تا ۷۰ درصد محصول زردآلو بهدلیل سرمازدگی از بین رفته است.
راهکارهای مقابله با سرمازدگی بهاره
عضو هیئت علمی گروه باغبانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان راهکارهایی مانند
استفاده از سیستمهای گرمایشی،
ماشینهای تولید مه (Fogger)
و انتخاب ارقام مقاوم مانند «گلدن دلیشز» به جای «رد دلیشز» را موثر میداند.
همچنین محلولپاشی جیبرلین برای تأخیر گلدهی کاربرد دارد.
او به چالشهای جدید مانند افزایش چرخههای ذوب و یخزدگی و پدیده یخبندان سیاه (Black Frost) اشاره میکند که آسیبهای پیچیدهتری ایجاد کردهاند.
این پدیدهها هزینههای بیمه را تا ۴۰ درصد افزایش داده و فشار اقتصادی بر باغداران را افزایش دادهاند.
افزایش نیاز آبی باغها به دلیل گرمایش جهانی
جعفرپور تأکید میکند که افزایش دمای شدید، نیاز آبی درختان میوه را بهشدت افزایش داده است. تبخیر و تعرق در دماهای بالای ۳۵ درجه تا ۴۰درصد افزایش یافته است.
برای نمونه، نیاز آبی باغهای پسته کرمان از ۱۰ هزار به ۱۴ هزار مترمکعب در هکتار رسیده است و تبخیر از سطح خاک تا ۳۰درصد بیشتر شده است.
همچنین، فصل رشد طولانیتر شده و درختان سیب در آذربایجان شرقی ۲۰ تا ۳۰ روز بیشتر به آب نیاز دارند.
اثرات تنش گرمایی و کمبود منابع آب
تنش گرمایی باعث باز نگهداشتن روزنههای برگ و افزایش تعرق تا ۷۰ درصد در دمای بالای ۴۵ درجه شده است.
کاهش منابع آب مانند کاهش روانابهای سطحی تا ۵۰ درصد در زایندهرود و کارون و افت شدید سطح آب چاهها، مشکلات باغداران را تشدید کرده است.
پیامدهای اقتصادی گرمایش و راهکارهای مقابله
جعفرپور اشاره میکند که گرما باعث کاهش کیفیت و کمیت محصولات شده است.
مثلا در باغهای سیب دماوند اندازه میوه تا ۲۵درصد کاهش یافته و سوختگی پوست میوهها تا ۴۰درصد محصولات فارس را درگیر کرده است.
او میافزاید: افزایش هزینههای پمپاژ آب تا سه برابر و نیاز به سایبانهای شبکهای پرهزینه، موجب افزایش هزینههای تولید و تغییر الگوی کشت در استانهایی مانند یزد و اصفهان شده است.
فناوریهای نوین در مدیریت بحران آبی
استفاده از آبیاری زیرسطحی، پساب تصفیهشده، کشت گونههای کمآببر مانند انجیر دیم و پایههای مقاوم در پسته، به صرفهجویی مصرف آب کمک کرده است.
حسگرهای رطوبت خاک مبتنی بر اینترنت اشیا و پوششهای ضدتبخیر نیز به افزایش راندمان آبیاری کمک میکنند.
ضرورت بازنگری و اقدام فوری
تغییرات اقلیمی، کاهش ذخیره سرمایی و افزایش دما، امنیت تولید میوه در ایران را تهدید میکند.
برای مقابله با این چالشها، بازنگری در الگوی کشت، توسعه فناوریهای نوین و تدوین نقشههای اقلیمی-کشتی منطقهمحور ضروری است.
همکاری دولت، پژوهشگران و باغداران برای تدوین برنامههای سازگاری با اقلیم آینده، تنها راه تضمین پایداری تولید باغی در کشور است.