به گزارش اصفهان زیبا؛ پس از سالها بحث و انتظار، حذف چهار صفر از پول ملی ایران بار دیگر به صدر دستور کار بازگشته است؛ تصمیمی که ریشه در مصوبه مجلس دهم دارد و پس از کشوقوسهای فراوان، حالا با فشار شرایط اقتصادی، تحریمها و تهدیدات امنیتی، دوباره به مرکز توجه بانک مرکزی و کمیسیون اقتصادی مجلس آمده است.
این بار، مسئولان اقتصادی بر این باورند که زمان اجرای این تحول فرارسیده، هرچند همه اذعان دارند که این تغییر بهتنهایی درمانی برای بیماریهای مزمن اقتصاد ایران نخواهد بود.
بازگشت «قران» و واحد پول جدید
حذف صفر از پول ملی ایدهای تازه در جهان نیست. کشورهایی مانند ترکیه، برزیل، ونزوئلا و … پیشتر این تجربه را با اهداف و پیامدهای متفاوت پشت سر گذاشتهاند. در ایران، نخستین گام عملی با تصویب کلیات لایحه ای در این باره در مجلس دهم برداشته شد. اما ایرادات شورای نگهبان این لایحه را به مجلس بازگرداند. با آغاز مجلس یازدهم نیز لایحه برای مدتی به حاشیه رفت.
تحولات اقتصادی، نوسانات نرخ ارز و اولویت یافتن مسائل دیگر موجب شد که حذف صفرها به فهرست پروژههای «مسکوت» بپیوندد. اکنون، با گذشت بیش از پنج سال از آغاز بحث، کمیسیون اقتصاد و بانک مرکزی دوباره آن را جدی دنبال میکنند. حالا بر اساس قانون مصوب، هر ریال جدیدبرابر ده هزار ریال فعلی است و واحد فرعی آن «قران» نام میگیرد.
برخی می گویند اجرای این رویکرد، بیشتر نمادین است تا اقتصادی، اما به گفته طراحان، سادهسازی محاسبات و کاهش طول ارقام در مبادلات میتواند شفافیت و کارایی را افزایش دهد. با این حال، منتقدان معتقدند که کوچک شدن اعداد، هیچ تأثیری بر ارزش واقعی پول یا قدرت خرید مردم ندارد.
حذف صفرها نه موجب تورم میشود و نه آن را از بین میبرد
مهدی طغیانی، نماینده مردم اصفهان و نایبرئیس کمیسیون اقتصادی مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با «اصفهان زیبا» تأکید میکند که این اقدام نباید با سیاستهای ضدتورمی اشتباه گرفته شود: «حذف صفرها نه موجب ایجاد تورم میشود و نه آن را از بین میبرد.
به عبارتی این موضوع نه تورمزا است و نه تورمزدا. این صرفاً تغییری در واحد شمارش است. همانطور که یک متر را میتوان صد سانتیمتر یا هزار میلیمتر نامید، در رویکرد حذف صفرها از پول ملی نیز ، فقط نحوه نمایش و محاسبه متفاوت میشود. لذا تنها از جهت اسمی یک سری اسامی تغییر میکند. بهعنوان مثال یک آب معدنی 10 هزار تومانی با اجرای این سیاست به 10 ریال جدید تغییر قیمت می دهد.»
دغدغه امنیتی؛ وابستگی کامل به شبکه پرداخت الکترونیک
یکی از دلایل اصلی بازگشت این لایحه، کاهش استفاده از اسکناس و وابستگی شدید اقتصاد ایران به پرداختهای الکترونیکی است. نایب رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس در اینباره میگوید: «در جنگ اخیر، حملاتی به برخی بانکها صورت گرفت. اگر این حملات گستردهتر بود و شبکه پرداخت از کار میافتاد، با بحران جدی کمبود اسکناس روبهرو میشدیم. این وابستگی، یک تهدید امنیتی بالقوه است.»
از نگاه این نماینده اصفهان چاپ اسکناسهای جدید، علاوه بر کاهش هزینه چاپ، انعطافپذیری نظام پولی را در شرایط بحرانی افزایش میدهد.به گفته طغیانی، بانک مرکزی برای تأمین نیاز سالانه کشور به اسکناس، حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان هزینه میکند.
این فرآیند نه تنها سنگین و زمانبر است، بلکه تحت تأثیر تحریمها با چالش جدی تهیه کاغذ ویژه و تجهیزات چاپ پول مواجه است:«وقتی اسکناسهای فعلی ارزش اسمی پایین دارند، برای مبادلات بزرگ باید حجم زیادی از آن چاپ و حمل شود. این هم هزینه را بالا میبرد، هم کارایی را پایین میآورد. در واقع اجرای طرح حذف صفرها میتواند با کاهش حجم اسکناس مورد نیاز، بخشی از هزینهها را کم کند.»
زمانبندی اجرای حذف چهار صفر از پول ملی
طبق برآوردها، اجرای کامل حذف چهار صفر از پول ملی ایران بین یک تا دو سال زمان میبرد. این بازه شامل طراحی، چاپ، توزیع اسکناسهای جدید، جمعآوری تدریجی اسکناسهای قدیمی و بهروزرسانی سامانههای بانکی است.
نایب رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس اما میگوید این مدت میتواند کوتاهتر شود: «اگر بانک مرکزی زیرساختها را سریعتر آماده کند، اجرای طرح جلو میافتد. ما این اختیار را می دهیم که حداکثر طی دو سال این رویکرد اجرا شود.»
تجربه جهان در حذف صفر از پول ملی
بررسی تجربه کشورهایی که صفر از پول ملی حذف کردهاند، نشان میدهد این اقدام در کوتاهمدت میتواند اثر مثبتی بر جامعه داشته باشد. کاهش طول ارقام و سادگی در محاسبات، بهویژه در معاملات روزمره، به مردم حس ثبات میدهد. اما در غیاب سیاستهای کلان اقتصادی درست، این اثر موقتی است. آنطور که پیشتر اشاره شد،ترکیه در سال ۲۰۰۵ با حذف شش صفر از لیر و همزمان با اصلاحات اقتصادی گسترده، توانست اعتماد عمومی را بازگرداند. در مقابل، ونزوئلا چندینبار صفر حذف کرد، اما بهدلیل تورم و نبود اصلاحات ساختاری، این تغییر به سرعت بیاثر شد.
آیا مردم آمادهاند؟
کارشناسان معتقدند از چالشهای این فرآیند، آموزش و آگاهسازی عمومی است. بسیاری از مردم، بهویژه در مناطق کمبرخوردار یا میان سالمندان، ممکن است در تطبیق با واحد پولی جدید دچار سردرگمی شوند. بانک مرکزی اعلام کرده که برنامههای اطلاعرسانی گسترده، بخشی از طرح خواهد بود.
منتقدان این رویکرد نیز بر این باورند که در شرایط فعلی اقتصاد ایران، تمرکز بر حذف صفر میتواند توجه را از اصلاحات اساسی دور کند. نرخ تورم بالا، نوسانات ارزی، کسری بودجه و مشکلات تولید، همچنان چالشهای اقتصاد کشورند. تغییر واحد پولی، حتی اگر هزینهها را کاهش دهد و نظام پرداخت را کارآمدتر کند، بهتنهایی نمیتواند این معضلات را برطرف کند.
درعین حال حذف چهار صفر از پول ملی، بهزعم حامیانش، گامی برای انضباطبخشی به نظام پولی و آمادهسازی در برابر تهدیدات احتمالی است. اما آنطور که کارشناسان اقتصادی میگویند، این رویکرد فقط زمانی نتیجهبخش خواهد بود که با «درمان ریشهای» همراه باشد و در کنار اصلاح ساختار بودجه، کنترل نقدینگی، حمایت از تولید و ثباتبخشی به بازار ارز اجرا شود. در اینصورت می تواند به افزایش کارایی اقتصاد منجر میشود. در غیر این صورت، تغییر اسکناس تنها به اعداد کوچکتر ختم خواهد شد، بیآنکه وزن واقعی مشکلات اقتصادی سبکتر شود.