به گزارش اصفهان زیبا؛ در نگاهی جامع به جایگاه مسجد در اسلام، اگرچه وجه عبادی این نهاد مقدس به عنوان محل سجده و راز و نیاز با پروردگار، اصلیترین کارکرد آن محسوب میشود، اما نباید از ظرفیت عظیم آن در تعالی و ارتقای ابعاد دیگر جامعه مسلمین غافل شد. تاریخ اسلام گواهی میدهد که مسجد از همان آغاز، محوری برای تحولات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، آموزشی و مرکزی برای ابلاغ پیامهای الهی بوده است؛ امروز نیز مساجد میتوانند با حفظ اصالت خود، به کانونی پویا برای پاسخگویی به نیازهای متنوع جامعه تبدیل شوند. در ادامه به برخی از کارکردهای موردانتظار مساجد در جامعه کنونی ایران اشاره خواهد شد.
کارکرد آموزشی مسجد
یکی از مهمترین ابعاد نقشآفرینی مساجد حضور مؤثر در حوزه آموزش است. در صدر اسلام، مسجد یگانه پایگاه آموزشی در سرزمینهای اسلامی بود؛ اما متأسفانه امروز این کارکرد کمرنگ شده است. برای احیای این نقش، میتوان با برنامهریزی دقیق و استفاده از ظرفیتهای موجود، اقدامهای مؤثری همچون برگزاری کلاسهای آموزشی در رشتهها و حوزههای جدید و مورد نیاز نسل امروزی در قالب استفاده از استادان مجرب را در دستور کار قرار داد. متأسفانه در بسیاری از مساجد برگزاری دورههای آموزشی تعریف نشده و در بسیاری دیگر، این دورههای آموزشی محدود به سهماهه تابستان و صرفا در رشتههایی غیرجذاب برای نسل جدید برگزار میشود؛ لذا برپایی دورههای آموزشی همچون دورههای آموزشی هوش مصنوعی، توسعه فردی و مهارتهای زندگی، زبان انگلیسی، ورزش و بدنسازی، برنامهنویسی کامپیوتر و … از یک سو، باعث رونق مساجد و شکلگیری ارتباط مستمر جوانان با این نهاد مقدس شده و از سویی دیگر، به رشد و تعالی جوانان آن محله کمک میکند؛ در سیره نبوی نیز تعلیم و تعلم در فضای مسجد از اهمیت والایی برخوردار است. در این راستا تشکیل کمیتههای تخصصی آموزشی در هر مسجد و نیازسنجی دقیق از جامعه محلی و طراحی برنامههای متناسب توصیه میشود.
مسجد و کارکردهای فرهنگی
پس از کارکرد عبادی و آموزشی مساجد، نقشآفرینی و کارآمدی فرهنگی آن، دارای بیشترین اهمیت و ارزش است. پیامبر اسلام(ص) محیط مسجد را کاملا فرهنگی میدانستند؛ تا جایی که در حضور آن حضرت و با اجازه ایشان برخی مسابقات در مسجد برگزار میشد و حضرت ضمن ابراز خرسندی از این کار، با حوصله و بردباری کامل از چنین مسائلی استقبال میکردند.
هرچند امروزه حضور مراکز آموزشی و فرهنگی در جامعه گسترش یافته؛ اما نباید از این کارکرد مهم مسجد غافل شد. مسجد زمانی میتواند به رسالت کامل خود عمل کند که همه ابعاد وجودی آن، از عبادت تا آموزش و فعالیتهای فرهنگی، به صورت متوازن مورد توجه قرار گیرد. در حوزههای فرهنگی، مسجد میتواند با برنامهریزی دقیق و بهکارگیری شیوههای خلاقانه، با بهرهمندی از بستر فضای مجازی، پرهیز از سخنرانیهای حضوری طولانی و یکسویه و استفاده از روشهای تعاملی دوسویه مانند پرسش و پاسخ، جلسههای گفتوگومحور و برنامههای تبلیغ سیار پیام دین را به مخاطب جوان و نسل جدید برسانند. امروز نهاد دین و بهتبع آن مساجد، میبایست پا به پای دیگر مراکز، نحلهها، رسانهها و مکاتب تولید محتوای اندیشهای با تدوین و تبیین برنامهای منسجم، معقول و منطقی به دفاع از مواضع و ایدههای خود پرداخته، کارآمدی و ارزشی بودن خود را به اثبات برسانند. با این نگاه، مساجد میتوانند همچون گذشته، به کانونهایی کارآمد و مؤثر در تحولات مثبت اجتماعی و معنوی در جامعه مبدل شوند.
مسجد؛ کانون سیاست و مردمسالاری دینی
مسجد در تاریخ اسلام جایگاهی بیبدیل در عرصه سیاسی داشته است. پیامبر اکرم(ص) پس از هجرت به مدینه، مسجد را نهتنها محل عبادت، که مرکز حکومت و تصمیمگیریهای سیاسی قرار دادند. این سنت پس از ایشان نیز ادامه یافت و مسجد به محلی برای بیعت با خلفا، نصب و عزل کارگزاران و حل و فصل مسائل حکومتی تبدیل شد. در دوران معاصر نیز، مساجد نقش بیبدیلی در بیداری اسلامی ایفا کردهاند. انقلاب اسلامی ایران نمونه بارز این تأثیر بود که در آن مساجد به پایگاههای اصلی سازماندهی مردم تبدیل شدند.
امام خمینی(ره) به درستی تأکید داشتند که جداسازی دین از سیاست، توطئهای استعماری برای خالیکردن مساجد از محتوای انقلابی و سیاسی آنهاست. مسجد بهعنوان نهادی مردمی و خودجوش، دارای مزیتهای ویژهای در فعالیتهای سیاسی است؛ مردمی بودن و اعتماد عمومی مردم به مسجد و امام جماعت، دارا بودن شبکه گسترده و فراگیری مساجد در سطح کشور، امکان ارتباط با اقشار مختلف و … تنها بخشی از ظرفیت زیاد مساجد در حوزه کارکردهای سیاسی است.
اما یکی از مهمترین چالشهای پیش رو، حفظ تعادل میان کارکرد سیاسی و سایر ابعاد مسجد است؛ لذا در این راستا باید از تبدیل مسجد به محفلی جناحی پرهیز کرد و فعالیتهای سیاسی را با حفظ حرمت مسجد انجام داد؛ همچنین امامان جماعت بایستی از موضعگیریهای تفرقهانگیز بپرهیزند و به جای موضع سیاستزدگی، رویکرد سیاستشناسی را در پیش گیرند.