به گزارش اصفهان زیبا؛ طی سالهای اخیر و پس از خشک شدن رودخانه زایندهرود متعاقبا تالاب گاوخونی بهمرور کاملا خشک شد و در حال حاضر غیر از مختصری که از پساب فاضلاب شرق اصفهان به آن میرسد ورودی آب دیگری ندارد. حتی در زمانهای باز شدن آب زایندهرود که جهت مصارف کشاورزی و معمولا کمتر از دو هفته است چیزی نصیب تالاب نمیشود.
تنها در بارندگیهای سال گذشته که منجر به طولانیتر شدن جاری بودن زایندهرود شد، لکه آبی در تالاب ایجاد شد که همان مقدار منجر به حضور فلامینگوهای مهاجر شد. امین اخوت، پرندهنگر و راهنمای طبیعتگردی و فعال محیطزیست وحیات وحش به سؤالات «اصفهانزیبا» در رابطه با تأثیر خشکی تالاب گاوخونی بر اکوسیستم گیاهی و جانوری منطقه، پاسخ میدهد.
چرا تالاب گاوخونی به این وضعیت دچار شده است؟
قطعا همان عواملی که در خشک شدن رودخانه زایندهرود مؤثر بوده منجر به خشک شدن تالاب هم شده است. کمبود بارندگی، برداشت نامناسب و غیراصولی از آب رودخانه و عدم مدیریت صحیح تخصیص منابع آبی زایندهرود از جمله این موارد است.
حتی در زمانهایی که آب پشت سد زایندهرود بهصورت مقطعی باز میشود صرفا جهت مصارف کشاورزی بوده و زنده کردن تالاب در برنامه قرار نمیگیرد. تنها در مقاطعی پس از بارشهایی که منجر به سیلاب میشود بخشهایی از تالاب آب را به چشم میبینند که معمولا چند روزی بیشتر دوام نمیآورد.
از نقش مهم تالاب بر اکوسیستم گیاهی و جانوری بگویید.
یکی از انواع اکوسیستمها در جهان تالابها هستند و به خاطر اهمیت فوقالعاده آنها در محیطزیست در سال 1349 کنوانسیونی در رامسر شکل گرفت و معاهدهای با حضور نمایندگان 18 کشور جهان امضا شد که موضوع آن حفاظت از تالابها و مدیریت صحیح آنها بود. در حال حاضر 171 کشور جهان عضو این پیمان بوده و 25 تالاب از ایران نیز تاکنون ثبت بینالمللی شدهاند که گاوخونی نیز یکی از آنهاست.
تالابها علاوه بر آنکه یکی از غنیترین اکوسیستمها از لحاظ گونههای گیاهی و جانوری هستند نقشهای متنوعی در حفاظت محیطزیست دارند که ازجمله آنها میتوان به تصفیه آب، جلوگیری از بروز سیلاب و مهار آبهای سطحی، تغذیه سفرههای آبهای زیرزمینی و جلوگیری از ایجاد ریزگردها اشاره کرد.
در کل چه نوع گونههایی در تالاب زیست میکنند؛ هم پرندگان مهاجر و هم پرندگان ساکن در منطقه؟
طبق آخرین آمار تاکنون 107 گونه پرنده در تالاب گاوخونی ثبت شده که بخشی از آنها مقیم، تعدادی تابستان گذران و تعدادی زمستان گذران هستند. فقط طی یک سال گذشته با وجود خشکی تالاب در بند شاخ کنار که تنها از پساب فاضلاب تصفیهشده تغذیه میشود اینجانب موفق به ثبت سه گونه پرنده جدید برای استان اصفهان شدم که آخرین آنها تلیله بلوطی بود.
پرندگان مهاجر چرا تالاب گاوخونی را انتخاب میکنند؟
با توجه به اینکه موقعیت جغرافیایی تالاب گاوخونی بهصورتی است که تا کیلومترها دورتر از آن تالابی قرار ندارد، تنها امید پرندگان مهاجر به منطقه مرکزی ایران به شمار میرود. خصوصا پرندگان مهاجر که در پایان زمان مهاجرت بسیار خسته و کم انرژی هستند نیاز دارند تا با رسیدن به تالاب با استراحت و تغذیه خود را برای ادامه مهاجرت آماده کنند یا تا پایان فصل مهاجرت در همان منطقه باقی بمانند؛ بنابراین در صورت عدم مساعد بودن شرایط یا خشک بودن تالاب احتمال تلف شدن پرندگان وجود دارد.
ضمن اینکه همین پرندگان نقش مهمی در تعادل اکوسیستم بازی میکنند و میتوانند به کنترل جمعیت حشرات و سایر جانوران و نیز انتشار بذرهای گیاهان کمک کنند. علاوه بر پرندگان شناسایی 65 گونه گیاه و حضور 12 گونه پستاندار و 14 گونه خزنده و نیز نوعی ماهی اندمیک از جنس آفانیوس در محدوده تالاب، نشان از ارزش بیو لوژیکی آن دارد.
نحوه حفاظت از پرندگان مهاجر در تالابهای ایران و کشورهای دیگر چه تفاوتی دارد؟
متأسفانه از دیرباز در کشور ما اهمیت چندانی به تالابها داده نشده و حتی با وجود برگزاری کنوانسیون بینالمللی تالابها در رامسر که پیشازاین توضیح دادم، آنطور که باید نزد عموم مردم، فرهنگسازی صورت نپذیرفته است.
حتی اطلاق نام مرداب که عموما به جای تالاب به کار برده میشود علاوه بر بار منفی در معنا همواره نگرانیهایی نظیر بوی نامطبوع و انتقال بیماریها از طریق حشرات و جانوران موذی را به همراه داشته و سعی میشده با خشکاندن آنها راه برای گسترش زمینهای کشاورزی یا توسعه شهرها و راهها باز شود؛ در صورتی که با مشخص شدن نقش تالابها در جوامع پیشرفته نهتنها بهشدت از خطر خشک شدن آنها با راهکارهای جدید و مدرن آموزش جوامع محلی جلوگیری میشود، بلکه به فرهنگسازی و نیز جلب گردشگر از این راه پرداخته میشود و از همان سنین پایه، کودکان را بااهمیت این قبیل اکوسیستمها آشنا میکنند.
ضمن اینکه سازمانهای مردمنهاد نیز نقش مهمی در کنترل اقدامات توسعهطلبانه دولتها که احتمال آسیبرسانی به محیطزیست دارد ایفا میکنند. یکی دیگر از راههای حفاظت از پرندگان خصوصا در زمان مهاجرت با توجه به کمبود منابع انسانی و سرمایهای سازمان محیطزیست استفاده از گروههای داوطلب جهت شمارش گونههاست که این کار در کشور ما نیز کمابیش صورت میپذیرد و میتواند نقش مهمی در پایش پرندگان و اتخاذ تصمیمات خرد و کلان بر اساس تغییرات احتمالی جمعیت گونههای مختلف باشد.
راهکارهای اجرایی توسعه پایدار جهت کاهش اثرات سوء خشکی تالاب گاوخونی بر زیستگاههای پرندگان چیست؟
قطعا در صورت احیای تالاب گاوخونی علاوه بر ایجاد مزایای زیستمحیطی که به بخشی از آنها اشاره کردم میتوان در جهت توسعه گردشگری پایدار منطقه که وسعت قابلتوجهی را شامل میشود بهره گرفت. مثلا ایجاد سایتها و برجهای مخصوص پرندهنگری توسعه اقامتگاهها آموزش راهنماهای محلی و غیره. همچنین با آموزش جوامع محلی و حمایتهای دولتی میتوان برخی تعارضات مانند چرای بیرویه برداشت نامناسب ذخایر آبی شکار و مواردی ازایندست را به حداقل رساند.