سایهروشن
ایده شهر خلاق جذاب است؛ چرا که با استفاده از ظرفیتهای ایجادشده در عصر حاضر به توسعه اقتصادی و فرهنگی شهرها منجر میشود، بدون آنکه آسیبهای توسعه صنعتی را داشته باشد. اما این ایده مناقشهبرانگیز هم هست؛ چون ایجاد آن از سرمایه انسانی مستقل نیست. ظرفیتهای سرمایه انسانی، به نظام ارزشی و هنجارهای جامعه مقصد وابسته است. محبوبیت نظریه شهر خلاق در توسعه اقتصادی شهرهای بزرگ آمریکای شمالی و اروپا با فرایندهای تغییرات اجتماعی توضیح داده میشود. فرایندهای تغییر اقتصادی، سیاسی، فناورانه و درنهایت اجتماعی و فرهنگی هستند. این تغییرات به روندهای ساختاری منجر شده، به طوری که بازارهای مصرف در اقتصادهای پیشرفته از «عرضهمحور» به «تقاضامحور» تغییر کردهاند. تقاضای مصرفکنندگان از شکلی همگن به شکلی ناهمگن تغییر کرده که یکی از پیامدهای مهم این تغییرات در روندهای ساختاری، ظهور تغییرات سریع در تقاضاست.اقتصادهای شهری به تغییر در ساختارهای تولیدی خود به فعالیتهای طراحی خلاق و دانشمحور با ارزش افزوده بالا و ظرفیت نوآوری سریع وابسته است.شهر خلاق درحالیکه از حضور طبقه خلاق قدرت میگیرد، باعث جذب طبقه خلاق به شهر شده و اقتصاد دانشبنیان هم در آن شکل میگیرد. تراکم طبقه خلاق به شکلگیری اجتماعات خلاق منجر میشود که هم مدل جدید روابط اجتماعی را ایجاد میکنند و هم به افزایش رونق اقتصاد خلاق منجر میشوند. به این ترتیب اقتصاد دانشبنیان، طبقه خلاق و اجتماعات خلاق سه ستون اصلی شهر خلاق هستند.
تغییر روند توسعه
اقتصاد خلاق، قوانین بازی توسعه اقتصادی را در شهرها تغییر داده است. نکته جدید در این اقتصاد، تشدید رابطه بین خلاقیت و اقتصاد و ترکیب آنها برای ساختن ارزش و ثروت است. در اقتصادهای جدید با صنایع خلاق روبهرو هستیم. درکشورهای توسعهیافته و نیز اقتصادهای توسعهیافته جنوب شرق آسیا بیش از نیمی از هزینه مصرفی در سبد این صنایع قرار دارد. خلاقیت در اقتصاد شهری، ترکیبی از چهار عامل قابلیت ترکیبشدن دستاوردهای نظری طبقه خلاق با نوآوریهای عملی، وجود صنایع فوقپیشرفته و استفاده شرکتها و صنایع مختلف از خدمات آن، میزان نوآوری بهازای هر فرد که باید معیارهای ارزیابی واضحی داشته باشد و تنوع قومیت، مذهب، نژاد، سلیقه و درنهایت سبک زندگی است که با وجود فعالیت اقشار و گروههای مختلف در مشاغل گوناگون سنجش میشود. بنابراین آنچه اقتصاد خلاق شناخته میشود، ترکیبی از یک بازار برای تجارت ایدهها و بستری مناسب برای شکلگیری این ایدههاست که بهواسطه طبقه خلاق ممکن میشود و نیز شکلگیری اجتماعاتی در جغرافیای شهری که همافزایی، پیچیدگی و سرعت مورد نیاز را فراهم کنند. بدون این ترکیب، اقتصاد خلاق و شهر خلاق شکل نمیگیرد.
خصوصیات طبقه خلاق
خیزش طبقه خلاق با تغییرات قدرتمند و معناداری در ارزشها، هنجارها و گرایشها بازنمایی میشود. این ارزشها را میتوان با دو ویژگی معرفی کرد:
شایستهسالاری: شایستگی برای این طبقه، بسیار ارزشمند است. طبقه خلاق مدافع کار سخت، چالش و هیجان است و میخواهد به شایستگیهای بالاتر برسد.
تنوع: تنوع در هر شکلی جزء ارزشهای این طبقه است. طبقه خلاق به دنبال محیطی است که از تفاوتها استقبال کند.اقتصاد دانشبنیان زمینهساز شکلگیری طبقه خلاق است. شهر خلاق هم از ارتباط متقابل این طبقه با شهر و از طریق تشکیل اجتماعات خلاق شکل میگیرد.
«اجتماع خلاق» شکلی از اجتماع است که میتواند بر مبنای ارتباط نظام اقتصادی با خلاقیت و اقتصاد خلاق در شهرها بهوجود بیاید، رشد کند و نقشی محوری در شکلگیری شهر خلاق بازی کند. رشد اقتصاد خلاق قوانین بازی توسعه اقتصادی برای شهرها را تغییر داده است. پیش از این، شهرها خود را با مقیاسهای شرایط محیطی و صنعتی میسنجیدند؛ اما امروز سرمایه انسانی کلید مهم موفقیت است. درواقع فضای انسانی شهرها به اندازه فضای تجارت آنها مهم است. منظور از فضای انسانی نهتنها جذب و حفظ طبقه خلاق در شهرها که جذب و حفظ همه سرمایههای انسانی با تنوع بالایی از تواناییها و مهارتها به فضای شهری است.این تغییر رویه برای شهرها هزینهای ندارد؛ اما نفع آن در شکلگرفتن اجتماعات خلاق بهواسطه حضور تراکم طبقه خلاق در شهرهاست. اجتماعات خلاق، اتصال حیاتی میان هنر عمومی، فرهنگ و اقتصاد دانشبنیان هستند. این اجتماعات با شکلدادن خوشههای اقتصادی، مسیر جدیدی برای بازآفرینی شهرها محسوب میشوند.با توجه به شکلگیری اجتماعات خلاق در شهرها، منطقی است این اجتماعات نوع جدیدی از اجتماعات شهری محسوب شوند که در دوران تسلط اقتصاد خلاق بر شهرها شکل میگیرند و رشد میکنند.
منبع: مقاله پژوهشی کاوشی در امکانهای شکلگیری اجتماعات و اقتصاد خلاق، ناظمی امیر، علیرضانژاد سهیلا، آزاد نفیسه، بهار و تابستان 98
