گوشه کتابخانه سلجوقی مسجد جامع عتیق اصفهان را میتوانیم مقصد گردشگری سیاه بنامیم؛ جایی که در بیستودوم اسفندماه 1363 مورد اصابت موشک قرار گرفت و حالا کتیبه و عکسهایی از آن واقعه را در گوشه شبستان میبینید. ظهر شنبه 23 اسفند ماه صفحه اداره کل میراث فرهنگی اصفهان لایو اینستاگرامیای تدارک دیده بود که در آن، علی محمد فصیحی (کارشناس ارشد میراث فرهنگی و مشاور رسانهای مدیرکل میراث اصفهان) در گفتوگویی با عبدالله جبلعاملی (مدیرکل اسبق میراث فرهنگی استان اصفهان) از زخم و مرهمهای آن روزها جویا شد.«آن روز، من با یکی از دوستان داشتیم از منارجنبان برمیگشتیم، تصمیم گرفتیم قبل از تمامشدن روز کاری بیاییم مسجدجامع و کارهای استحکامبخشی ستونهای همین قسمت را انجام دهیم. در آتشگاه بودیم که صدای بمباران را شنیدیم. یک ساعت بعد رسیدیم به مسجد جامع…» عبدالله جبلعاملی آن زمان در قامت ریاست دفتر فنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی اصفهان، هم سابقه همکاری نزدیک با گروه ایزمئو را داشت و هم تصمیمگیریها و پژوهشهایی انجام داد که ردپایشان هنوز موجود و ارزشمند و قابل تأمل است.
جبلعاملی در این گفتوگوی زنده، تصریح کرد: «موشکی که اصابت کرد و بازاریان زیادی را شهید و بخشی از مسجد را تخریب کرد، میتوانست خسارتهای بیشتری به بار بیاورد ولی شاید باید بگوییم خدا میخواست اتفاقی قبل از آن بیفتد که مقداری از تخریبها کم شود. آن اتفاق این بود که چند روز قبل، در بازار مجاور مسجد لوله آب یک مغازه لبنیاتی شکسته و آب مسجد را گرفته بود. ما که رسیدیم دیدم یک وجب آب کف شبستان ایستاده، وحشت کردیم. چون اینجا خاک دستی ریخته شده بود و احتمال نشست بسیار وجود داشت. فوری گروه خدمات را به کار گرفتیم و محوطه وسیعی را با تیر و تختهها پشتبندی و مهار کردیم. اگر این کار را نکرده بودیم، با اصابت آن موشک، تخریب تا زیر گنبد هم میرسید. آن زمان رسانههای درباره این جنایت چیزی نگفتند ولی دوستان خارجی که با این بنا وابستگی علمی و پژوهشی داشتند، مانند پروفسور گالدیری و پروفسور شراتو، تماس گرفتند و خیلی ابراز ناراحتی کردند.» جالب است بدانید یکی از منابع مهم پژوهشی درباره مسجد جامع عتیق اصفهان، کتابی با همین عنوان و در سه جلد است، نتیجه تحقیقاتی که پروفسور گالدیری و گروه ایزمئو در آن سالها انجام دادند و نام عبدالله جبلعاملی را هم بر خود دارد. نکته مهم دیگری که جبلعاملی به آن اشاره کرد، این بود که گروه مرمت مسجد بعد از اصابت موشک، برای طراحی و انجام مرمت به نتیجه پژوهشهای ایتالیایی-ایرانی پیشین رجوع کردند و به این ترتیب، «عکسبرداری از تمام قسمتهای مسجد و طراحی پلان معکوس تمام سقفها» که موجود بود، اینجا به داد مرمتگران رسید و اینگونه عکسها در دفتر فنی قرار داده شدند و تکنسینها بر مبنای آنها شروع به ترسیم بازسازی دهانهها کردند و با دستور میراثی، مرمت به سرعت آغاز شد. جبلعاملی با اشاره به عکسهای قدیمی از استاد رجبعلی سِنِمار به عنوان استادکار طاقزن قهاری که در مرمت این بخش از مسجد جامع بسیار فعالیت کرد، استاد بهرام اولیکی و استاد رحمت رضایت یاد کرد و افزود: «اینجا را به خاطران آبگرفتگی، شمعگذاری و پشتبندی کرده بودیم. بعد هم طبق نقشهای که از عکسهای کتاب درآوردیم، رج به رج آجرها ترسیم و بازسازی آغاز شد.» به روایت دانشآموخته دکترای معماری دانشگاه دولتی رم، طبق تحقیقات گروه ایزمئو، ثابت شده بود که در همین قسمت قبلا یعنی در دوره آل مظفر (بعد از دوره سلجوقی) تخریب و بازسازی اتفاق افتاده و بخشی از فضای کتابخانه سلجوقی به بازار اختصاص یافته بوده است. جبلعاملی از شادروان دکتر باقر آیتاللهزاده شیرازی به عنوان پژوهشگری که در پژوهشهای تاریخی باستانشناسی مسجدجامع اصفهان نقش مهمی داشته یاد و او را «بنیانگذار مرمت علمی در اصفهان» دانست و تصریح کرد: «در روش علمی مرمت باید هم منابع مکتوب و کتابخانهای و هم نشانههای تغییر و تحولات را در محل بررسی کرد. با این توضیح که به دلیل مسجد بودن این بنا و رفتوآمد مردم و احترامی که باید برای مراسم مذهبی قائل میشدیم نمیتوانستیم که اینجا را به طور کامل به سایت باستان شناسی تبدیل کنیم. به همین دلیل گالدیری به صورت نقطهای پژوهشهایش را آغاز کرد و بر اساس همین پژوهشها آثار مسجدِ قرن دوم در زیر گنبد خواجه نظامالملک پیدا شد و خط بطلانی بر برخی از نظرات غیرواقعی کشید.»
قصه روز سیاه در میراث اصفهان
«اگر چند روز پیش، آن اتفاق نیفتاده بود، تخریب مسجد تا گنبد پیش میرفت!» این، بخشی از روایتهای دکتر عبدالله جبلعاملی، اســـــتاد پیشکسوت مرمت و معماری است از آن روزهای اسفند سی و شش سال پیش؛ وقتی موشک بعثی، زخمی بر صورت مسجدجامع عتیق اصفهان انداخت و قلب شماری از علاقهمندان میراث فرهنگی دنیا را به درد آورد. جبلالعاملی در لایو اینستاگرامی صفحه اداره کل میراث فرهنگی استان (@Isfahan_cthh)، از اتفاقات یک هفته منتهی به زمان اصابت موشک و اقداماتی که برای مرمت و حفاظت از این میراث ارزشمند در آن سالها به کمک گروه ایتالیایی ایزمئو انجام شده بود، روایت کرد. منتخب این گفتوگو را میخوانید.
-
نفیسه حاجاتی
خبرنگار
