تداوم فعالیت دانشگاهها با استفاده از شیوه مجازی اگرچه موجب شد تا هزینههای جاری مانند هزینه خوابگاه و هزینههای رفتوآمد با توجه به موقعیت مکانی دانشگاهها و مشکلات تردد و مصائب ترافیک یا پرینت جزوات و همچنین بروکراسی اداری حذف شده و از سویی دیگر، امکان شرکت در کلاسها بدون محدودیت جغرافیایی یا امکان ارائه کلاس به صورت ضبط شده یا بهرهگیری از استادان برتر شهرهای مختلف فراهم شود و تیم آموزش نیز بر نحوه تدریس اساتید نظارت مستقیم و مستمر داشته باشد؛ اما باوجوداین، در بسیاری از رشتههای دانشگاهی بهویژه در گروههای آموزشی وابسته به هنر که کارگاههای عملی بخشی از الزامات آنها بوده است، همچنان در بسیاری از موارد جالی خالی برگزاری این کارگاهها به شیوه حضوری احساس میشود.
بهشدت از شیوه مجازی دفاع میکنیم
مدیر گروه آموزشی معماری دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان میگوید: «از همان ابتدا که این موضوع مطرح شد و مجبور شدیم کلاسها را بهصورت مجازی برگزار کنیم، همه اساتید بهغیراز یکی دو نفر شروع بهکار کردند تا سامانههای مجازی را تجهیز کنند. اوایل سخت بود و خود من هم دچار مشکل بودم و اولین چیزی که به ذهن میرسید این بود که غیرممکن است روش مجازی برای رشتههای هنری و دروس عملی جواب دهد ولی استفاده از فضای مجازی را شروع کرده و استادان و دانشجویان خیلی زود به این موضوع عادت کردند و چیزی که برای ما خیلی مهم بود استقبال آنها از برگزاری مجازی کلاسها بود. نتیجهای که ما گرفتیم قابلقبول بود و کسی اظهار نکرد که با این سیستم مشکل دارد و چاره کار حتما برگزاری حضوری کلاسهاست.»
مهدی محمودی کامل آباد با اشاره به امکاناتی که فضای مجازی در اختیار آنها قرار داده است، ادامه میدهد: «در برخی موارد سامانههای مجازی قابلیت بیشتری به آموزش کارهای هنری میدهند، ازجمله رجوع به نمونهها یا امکان ارائه وسیع کارهای هنری توسط استاد که در سامانه راحتتر انجام میشود. تصاویر بهآسانی نشان داده شده و بهراحتی قابل اشتراک است و وسعت عمل بیشتری دارد. در فضای مجازی ابزار کار نسبت به فضای واقعی فوقالعاده زیادتر است. در حقیقت این شیوه، آموزشی بیزمان است و میتوان آموزش را در هرزمانی انجام داد و لزوما به مکان و زمان خاصی نیاز ندارد. برای رشتههایی مثل معماری درسها باید توأم با ایجاد پختگی باشد و این تجربه و پختگی حتما با صرف رفتن به کلاس و حین آموزش در کلاس اتفاق نمیافتد، بلکه باید در طولترم بین استاد و دانشجو تعامل وجود داشته باشد و بیمکان و بیزمانبودن به این مسئله کمک میکند.»
عضو هیئتعلمی دانشکده معماری دانشگاه هنر اصفهان تصریح میکند: «ما بهشدت از شیوه مجازی دفاع میکنیم یعنی فکر میکنیم برای ما موهبتهای بسیاری داشت و بهاجبار با روشی آشنا شدیم که میتوانست چندین سال پیش اتفاق بیفتد و بسیاری از مشکلات خود را با این روش کاهش دهیم، روشی که ضعف سیستم و سامانههای مجازی، اینترنت و نرمافزارهای غیراستاندارد را میتوان بهعنوان تنها ضعف آن برشمرد.»
او میافزاید: «ما در این دوران خروجی فوقالعادهای داشتیم و همهجا گفتهام و با اسناد نشان دادهام که الان نتایج ما بهتر است. در شیوه حضوری، استاد و دانشجو فقط در یکزمان محدود در دانشگاه حضورداشته و با یکدیگر در تعامل بودند ولی اکنون این تعامل فارغ از زمان شده و تعداد کلاسها میتواند بیشتر باشد؛ همچنین مشکل رفتوآمد و ماندن در ترافیک و سرمای زمستان رفع شده و ازسویی دیگر هزینههای نگهداری فضاهای فیزیکی نیز از دیگر مسائلی است که شاید در مورد دانشگاههای بزرگتر مثل دانشگاه تهران صدق نکند، ولی ما با مشکل یا کمبود فضای فیزیکی مواجه هستیم و الان دیگر این معضل برطرف شده است.»
ضعف سیستم و سامانهها، اینترنت و نرمافزارهای غیراستاندارد
محمودی کاملآباد اعتقاد دارد: «من در این مدت اعتراضی از دانشجویان نشنیدهام که حاکی از کمبودی در ارائه دروس باشد و اعتراض آنها فقط در زمینه عدم پاسخگویی سامانه و ضعف پهنای باند اینترنت در سامانههاست، درغیر این صورت من قاطعانه عنوان میکنم که فضای مجازی در رشته معماری تا 98 درصد میتواند بهخوبی جوابگو باشد. تنها مشکل ما این است که دانشجو باید یک کامپیوتر قوی در اختیار داشته و از سامانه اینترنتی مناسبی نیز برخوردار باشد که متأسفانه نبود چنین داشتههایی آزاردهنده است.»
سرپرست گروه معماری دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان با اشاره به تغییراتی که کرونا و شیوه آموزش مجازی بر خروجی آثار دانشجویان و شکلگیری سبکهای متفاوت داشته است، میگوید: «ممکن است این شیوه آموزشی در شکل آثار آنها تأثیرگذار باشد چراکه دانشجویان در این روش استقلال بیشتری دارند و بیشتر به خودشان متکی هستند و کمتر از یکدیگر تأثیر میگیرند؛ در حالیکه پیش از کرونا تأثیرپذیری آنها بهویژه از دانشجویان ترم بالاتر زیاد بود. از جنبه اثرگذاری بر طراحی معماری نیز تغییراتی وجود دارد؛ برای مثال از سال گذشته پایاننامههایی ارائه شدند که در این طرحها به محدودیتهای مربوط به اپیدمیها یا امثال آنها توجه کردهاند و ما باید انتظار داشته باشیم که در آینده دانشجویان مباحثی نیز درباره نحوه مقابله با چنین بحرانهایی را در معماری در نظر بگیرند؛ ضمن اینکه در حال حاضر نیز تعدادی از دانشجویان بهصورت مستقیم درباره این موضوعات کار میکنند ولی نتیجه آن هنوز منتشر نشده است.»
محمودی کامل آباد ادامه میدهد: «این موضوع که تأثیرپذیری دانشجویان از یکدیگر کمتر شده است از یکسو میتواند نتیجه منفی این دوران و از سویی دیگر نتیجهای مثبت باشد، یعنی اگر این تأثیرپذیری از جنبههای منفی انجام میشد میتوانست مسئلهساز باشد البته معمولا در این جامعه آدمها بیشتر تأثیرات منفی را میگیرند و متأسفانه تأثیرات منفی مانند ویروس سریعتر منتشر میشود. در معماری نیز به همین صورت بوده است مثلا قبلا مجموع آثاری که 10 دانشجو ارائه میکردند دو تیپ بیشتر نبود ولی الآن که دانشجویان دور از یکدیگر هستند و تأثیرپذیری آنها کاهش پیداکرده است ایدههای جدید و متنوعتری ظهور میکند که معمولا خاص خودشان است. از طرف دیگر تعامل اجتماعی خیلی کمتر اتفاق میافتد درحالیکه یکی از امتیازهای حضور دانشجویان در دانشگاههای هنر و معماری ارتباطات آنها با جامعه است و نمیتوان تأثیرات جامعه را بر هنر و البته معماری را منکر شد.»
بخش عملی و کارگاهی کاملا متوقفشده است
مدیر گروه آموزشی طراحی صنعتی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان نیز معتقد است: «برگزاری مجازی کلاسهای این گروه موجب شد تا برای برخی درسهای خاص که ماهیت پروژهای دارد یعنی خلق یک ارزش در قالب یک محصول یا خدمت، دانشجویان و استادان راهحل جدیدی پیدا کنند، مثلا در سال گذشته که دانشگاه باز بود بخشی از درسی مانند پروژه طراحی صنعتی 3 که کاملا طراحی محصول برای انسان است به طراحی و استفاده از کارگاه و حجمسازی میانجامید و خروجی کار یک نسخه اولیه از آن محصول بود؛ درحالی که وقتی دانشگاه بهصورت مجازی برگزار شد در چند ماه اول به دلیل نبودن بسترها پیچیدگی زیادی داشت، اما کمکم با همفکری دانشگاه، گروه و انجمــــــنهای دانشجویان راهحلهای جدیدی برای این درس ایجاد شد و الان دانشجویان این درس را بهصورت طراحی سرویس و محتوای وب انجام میدهند؛ بنابراین مجازیشدن موجب شد ما بتوانیم یک لبه دانش جدید که قبلا از آن فاصله داشتیم و در دنیا مطرح میشد را در دانشگاه داشته باشیم.»
محمد صادق سهرابی درباره تأثیرات منفی برگزاری مجازی کلاسهای رشته طراحی صنعتی نیز تصریح میکند: «دانشجویان این رشته با ساخت و ماکتسازی و متریال در تماساند؛ یعنی مثلا چوب و فلز و حجم و مدلسازی دارند و با تکنیکهای تولید آشنا میشوند؛ اما بهدلیل ماهیت درسها و مصوبهای ستاد کرونا و وزارت بهداشت و وزارت علوم، ما مجبور شدیم کارگاهها را بسته نگهداریم؛ یعنی قسمتی که مربوط به بخش عملی و کارگاهی رشته طراحی صنعتی است کاملا متوقفشده و کماکان هم دغدغهاش را داریم که چه روزی باید باز شود، ولی بخشی که مربوط به طراحی خدمات یا محصولات جدید است در حال اجرا است.»
او میافزاید: «الان این موضوع برای ما یک دغدغه است؛ چون ورودیهای جدید میآیند و ترمهای جدید ایجاد میشود و ما نمیتوانیم آنها را متوقف کنیم. ازاینرو، رأی آن دو راهحل را اجرا کردهایم، مثلا استاد بهجای اینکه همه دانشجویان را به کلاس دعوت کند خودش با تعداد محدودی از دانشجویان به کارگاه رفته و آموزشها را ضبط و به محتوای آموزشی کلاس تبدیل کرده و پخش میکند تا دانشجویان بتوانند آموزشها را در خانه و کارگاههای خود ببینند و ماکتها را بسازند. از نگاه من صورتمسئله هنوز وجود دارد و ما نتوانستیم راهحل عالی برای آن داشته باشیم و فقط آن را به تعویق انداختیم، یعنی مانند یک مرهم است و فعلا به این شکل ادامه میدهیم تا مجددا کلاسها بهصورت حضوری برگزار شود. من خوشبین هستم و امیدوارم واکسیناسیون به نقطهای برسد که وزارت علوم و معاونت آموزشی کارگاهها را باز کرده و این عقبافتادگی را با برنامهریزی جبران کند.»
خروجیها تغییر کرده و نمیتوانیم آن را قضاوت کنیم
عضو هیئتعلمی دانشگاه هنر اصفهان به جنبه مثبت دیگری از برگزاری مجازی کلاسها اشاره کرده و میگوید: «اتفاق خوب دیگر نیز این است که پیش از کرونا به دلیل مسائل رفتوآمد فقط از اساتید اصفهان استفاده میشد چون در دسترس بودند، اما با شروع کرونا همزمان بهجای اینکه فقط از استادان اصفهان بهره ببریم، در بسترهای مجازی بهراحتی و بهطور همزمان از اساتید دانشگاههای دیگر نیز استفاده میکنیم.»
سهرابی همچنین به تأثیر دوران کرونا و شیوه مجازی دانشگاهها بر خروجی پروژههای ارائهشده توسط دانشجویان طراحی صنعتی اشارهکرده و ادامه میدهد: «ما امسال دفاع پایاننامهای را داشتیم که نشان میداد خروجیها تغییر کرده است، یعنی آن موضوع کلاسیکی که ما از سالهای قبل در طراحی صنعتی میدانستیم و دانشجویان محصولی را ساخته، توسعه داده و برای بازار آماده میکردند، به حل کردن مسئلههای جدید تبدیلشده است؛ مثلا ما دانشجویی داشتیم که به دلیل موضوع کرونا روی سیستم ضدعفونیکننده هوشمند خودرو کار میکند و برآورد او این است که کرونا در سالهای آینده نیز وجود داشته باشد.»
او تصریح میکند: «استرسها و تغییرات جدید در دنیا روی خروجیهای رشته طراحی صنعتی یعنی پروژهها، تفکرات و آموزشهایی که میبینند تأثیر دارد. الان اغلب دانشجویان از مدیای جهانی علم استفاده میکنند، درحالیکه قبلا به همان چیزی بسنده میکردند که در کلاس ارائه میشد. در حال حاضر دانشجویان به خاطر استفاده از بستر آنلاین باید بیشتر تحقیق کنند، مقاله بخوانند تا بفهمند در دانشگاههای دنیا چه اتفاقی میافتد.»
سهرابی میافزاید: «الان جنس خروجیهای دانشجویان عوض شده است؛ مخصوصا وقتی این دانشجویان را با دو یا سه ترم بالاتر مقایسه میکنیم، این تفاوتها حتی در نحوه ارائه و تفکر آنها نسبت به صورتمسئلههای دنیا تغییر کرده است، چراکه یکدفعه به آموزشی مجازی پرتاب شدهاند که سالها در دنیا بر آن کارشده و توسعه پیداکرده است و از سر اجبار با صورتمسئلهای جدید تطبیق پیدا کردهاند که لزوما این تغییر مثبت نیست و اصلا نمیتوانیم آن را قضاوت کنیم. این تغییر وقتی مثبت میشود که در زندگی مردم تأثیر بگذارد؛ یعنی زمانی میتوان آن را قضاوت کرد که چهار یا پنج سال از فارغالتحصیلی فرد بگذرد و او ببینید آیا کیفیت زندگی خود و خانواده و مردمی که برای او طراحی میکند تغییر کرده است.»
