میزان خسارات چقدر بوده است؟
به گفته منصور شیشهفروش، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان بیشترین میزان خسارت در بخش کشاورزی حادث و در این بخش حدود 600میلیارد تومان خسارت برآورد شده و حدود 4000 هکتار از اراضی زراعی و 50هکتار باغات خسارت دیدهاند. علاوه بر این 500 کلنی زنبور عسل، 30واحد پرورش دام و طیور، 10واحد پرورش ماهی از بارندگیهای اخیر آسیب دیدهاند؛ همچنین جاریشدن سیل به قناتها، استخرهای ذخیره
آب و کانالهای کشاورزی نیز خساراتی را وارد کــــرده اســت؛ در بارندگیهای اخیر 98 کیلومتر از راههای روستایی و جادهای سطح استان آسیب دیدهاند و همچنین 61 دستگاه از ابنیه فنی و پلها دچار خسارت شدند. سیل، اما به چادرنشینها نیز رحم نکرد و آنها را هم در امان نگذاشت؛ چراکه بنا به گفته شیشهفروش در پی جاریشدن سیل، حدود 213 کیلومتر از ایلهای عشایری آسیبدیده و همچنین 1220 رأس دام تلف شدند و 870 چادر عشایر از بین رفتند. علاوه بر این، بارندگیهای چند روز گذشته به 750 واحد مسکونی آسیب رسانده که از این تعداد حدود 250 واحد نیاز به بازسازی دارد و سایر واحدها نیازمند تعمیرات هستند. درپی بارندگیهای این مدت، برخی از معابر شهری و روستایی و شبکه آب روستاها هم دچار خسارت شدند.
چرا سیل خسارت به بار آورد؟
اگرچه سازمان هواشناسی از چندروز قبل نسبت به بارش بارانهای رگباری و احتمال وقوع سیل در برخی از نقاط استان اصفهان، هشدار داده بود؛ اما با جاریشدن سیل در روزهای گـــذشته خســارتهــای نجــومــی به زیرساخــتهای شهــری و روستــایی تحمیل شد؛ ضرر و زیانهایی که جبران و بازسازی آنها ممکن است مدتها طول بکشد و ساکنان این مناطق را با مشکلات بسیاری روبهرو کند.
مبحث مهندسی رودخانه، تنها به لایروبی خلاصه نمیشود
سوای از علل طبیعی وقوع سیل در اصفهان و بارش شدید بارانهای «مونسونی» در این استان و استانهای دیگر، سؤال اساسی این است که چرا هشدارها و اخطارهای هواشناسی نتوانستند از خسارت ناشی از وقوع سیل پیگیری کنند؟ در پاسخ به این سؤال، بسیاری از کارشناسان لایروبی نکردن رودخانهها را عامل خسارتپذیربودن سیل دانستند و عنوان کردند که «لایروبی رودخانهها یکی از مسائلی است که به هنگام بارش باران میتواند خطر جاریشدن سیلاب را کاهش دهد؛ گرچه لایروبی همه رودخانهها لازم نیست؛ اما کاری ضروری است. در عین حال جدیگرفتن بحث ساماندهی و آزادسازی بستر و حریم رودخانهها نیز نباید مورد غفلت قرار گیرد؛ زیرا که این نیز از عوامل مؤثر در کاهش خطرات ناشی از سیلاب است.»محمد حاجرسولیها، مدیرعامل شرکت مدیریت منابع آب ایران، اما به «ایرنا» گفته: «مبحث مهندسی رودخانه، تنها به لایروبی خلاصه نمیشود. گرچه تاکنون بیش از هزار و ۴۰۰ کیلومتر لایروبی رودخانهها انجامشده است که این عدد در سالهای گذشته حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ کیلومتر بود.» بنابراین شاید بتوان گفت عوامل انسانی و دستکاری طبیعت یکی از مهمترین علل خسارتهای بسیار ناشی از وقوع سیل است. تجاوز به حریم رودخانه زایندهرود و ساخت و سازهای بیشمار در حاشیه آن به بلای جان انسانها تبدیلشده است. هرچند به دستور رئیسجمهور، قرار بر این شده که تمامی ویلاها و ساخت وسازهای غیرمجاز در حریم رودخانه تخریب شود؛ اما جاریشدن سیل و تخریبهای گسترده ناشی از آن، بهخوبی نشان داد که دستکاری و مداخله انسان در طبیعت، منجر به تغییر حرکت مسیر سیل و انحراف آن میشود؛ این موضوع را علی بیتاللهی، عضو کمیته علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نیز تأیید کرده است؛ آنجا که در گفتوگو با رسانهها گفته: «برخلاف تصور عموم مقدار خسارتهای مالی سیل بیشتر از زلزله است؛ زیرا گستره بیشتری دارد؛ به طوری که حدود ۷۰درصد خسارتهای که در بخش حوادث طبیعی پرداخت میشود، مربوط به سیل است. با این وجود اقدامات پیشگیرانهای که برای مقابله با این مخاطره طبیعی صورت میگیرد، بههیچوجه کافی نبوده و همواره از آن غفلت میکنیم. تجاوز به حریم رودخانهها و ساختوسازهای غیرمجاز را نخستین متهمان خسارت گسترده سیل اخیر است؛ درحالیکه بسیاری تغییر اقلیم را دلیل اصلی حوادثی از این قبیل میدانند؛ اما مشکل اصلی دستکاری انسانها در طبیعت است. بر اساس آمارهای موجود، میزان بارندگی در ایران یکسوم استانداردهای جهانی است؛ حتی در برخی از کشورها سیلهایی با شدتهای بالاتر از ایران اتفاق میافتد؛ اما حجم خسارت تا این اندازه زیاد نیست. دلیلش هم این است که ما به حریم رودخانهها تعرض کردیم و مسیر رودها بسته نشده است.» سیروس فخری، استاد ژئومورفولوژی دانشگاه نیز دراینباره به «شفقنا» گفته است: «یکی از اقدامات بسیار خطرناک در شهرها، ساختوساز در حریم رودخانههاست. با این عمل عرض آبراهها برای تخلیه روانابهای ناشی از سیلاب کم میشود و عملا به وقوع سیلاب کمک کردیم؛ در صورتی که برنامهریزان حوزه شهر باید به این مهم توجه کنند و هیچگاه در حریم رودخانهها اجازه ساختوساز نداده و برای آن نقشه پهنهبندی حریم رودخانه تهیه کند. اینیک اقدام راهبردی مهم است که باید به آن توجه لازم بشود. حتی اگر یک رودخانه سالها خشک بوده و یا دارای جریان با دبی کم است، نباید آن را دستکاری کرد و در حریم آن ساختوساز انجام داد؛ چراکه امکان وقوع سیلاب در دورههای بازگشت زمانی مختلف وجود دارد.»
خشم طبیعت، گریبان انسان را گرفت
دستکاری طبیعت و مداخلات انسانی در سالهای اخیر کم گریبان انسان را نگرفته است و میتوان گفت پیامدهای این مسئله اکنون خشم طبیعت را برافروخته و آن را وادار به انتقام از انسان کرده است؛ خشمی که این بار خودش را با جاریشدن سیلاب نشان داد و خسارتهای زیادی را به همراه آورد. نتایج پژوهشی تحتعنوان «ارزیابی و پــهنــــــهبــنـــــدی ریــســک سیـــــلاب سکونتــگاههای انسانی در راستــای توسعــه پایدار با بهرهگیری» نوشته معصومه احمدیپری که در فصلنامه «علوم و تکنولوژی محیطزیست» منتشر شده است، نشان میدهد: «توسعه سکونتــگاههای انسانی در حــاشیـــه رودخانهها، بستر و حواشی دشتهای سیــلابی بدون شناخت و توجه به شرایــط هیــدرولوژیــکی و دینــامیــکی رودخانهها و قسمتهای بالادست حوضه که موجب افزایش خطر سیلاب و خسارتهای جانی، مالی و زیربنایی نــاشی از آن میشود، تــوسعه را بــا مشکل مواجه میکند؛ چراکه بیشتر سکونتگاههای انسانی در خروجی حوضههای آبریز ایجاد شدهاند و افزایش سطوح نفوذناپذیر که ناشی از توسعه شهرها و روستاها بر خاکهای نفـــوذپــذیر اســت، طبــعــا از سطــوح نفوذپذیر حوضه که قادر به جذب بخشی از بارندگی است، کاسته و در نتیجه بر حجم کل رواناب میافزاید؛ همچنین ایجاد تأسیسات صنعتی و پروژهای راهسازی و گردشگری بدون درنظرگرفتن ویژگیهای ژئومورفولوژیک حوضهها موجب تشدید سیلابها، افزایش آلودگیها در قسمت پایاب، کاهش جریانهای پایه و کاهش تغذیه آبهای زیرزمینی میشود.»این یافتهها اما یکی از روشهای مدیریتی مواجهه با سیل را پهنهبندی سیل بیان کرده است؛ آنجا که گفته: «نقشههای پهنهبندی سیل، مطالعات ارزشمندی را در مورد طبیعت سیلابها، اثرات آن بر اراضی دشت سیلابها و تعیین حریم رودخانهها ارائه میدهد. درنتیجه امکان ارسال هشدارهای مناسب در مواقع خطر سیل و تسهیل عملیات امداد و نجات فراهم میشود.»
