دختری که دانشجوی ترم اول دانشگاه است از تجربه مصرف ریتالین توسط دوستان دوران دبیرستان خود میگوید: «من خودم مصرف نکردم؛ اما برخی دوستانم در دوران امتحان و نزدیک کنکور ریتالین مصرف و از حس تمرکز بالای آن تعریف میکردند. آنها میگفتند بعد از مصرف نمرات بالایی کسـب مــیکنـنـد.»به او درباره اعتیاد به این دارو میگویم که چیزی در این باره نمیداند: «امتحان نباشد، قطع این دارو راحت است.»
اعتیاد خاموش
اگرچه دانشآموزان بهوضوح از مصرف این دارو نمیگویند و بهطور معمول آن را به دور از چشم والدین خود مصرف میکنند؛ اما بنابر آمارهای رسمی و به گفته کارشناسان، سن اعتیاد به دهه دوم زندگی رسیده است و این یعنی نوجوانان در مخاطره بیشتری قرار گرفتهاند. از میان داروها میتوان «زولپیدوم»، «متادون» و «ریتالین» را از داروهای مورداستقبال دانشجوها و دانشآموزان دانســت. بــراســاس اعــلام ســازمــان پزشکیقانونی، در سال گذشته (۱۴۰۰)، پنجهزار و ۳۴۲ نفر بر اثر سوءمصرف مواد و داروهای مخدر و محرک در کشور جان خود را از دست دادند.متیل فنیدیت با نام «ریتالین» نام دارویی است که در ابتدا برای درمان افسردگی، خوابآلودگی در طول روز و سندروم خستگی مزمن به بازار آمد؛ اما بهتدریج با پیشرفت علم و تجربههای گوناگون، مشخص شد میتوان از این دارو در درمان کودکانی که دچار اختلال بیشفعالی و کمتوجهی هستند نیز استفاده کرد. قرص ریتالین خواصی شبیه آمفتامین دارد و متأسفانه در سالهای اخیر مصرف خودسرانه این دارو رو به افزایش است. بعضی از دانشآموزان و دانشجویان بدون آگاهی از اثرات زیانبار آن، در شبهای امتحان از این قرص استفاده میکنند تا بتوانند چندین ساعت متوالی بیدار بمانند و به شکل غیرمعمولی تمرکز خود را در مدت طولانی حفظ کنند.براساس نظرات مسئولان در وزارت بهداشت و درمان، مصرف ریتالین در دوره امتحانات میان دانشآموزان برای افزایش توجه و بیداریهای شبانه برای درس خواندن 5.4 درصد است. دانشآموزان باید بدانند که آمفتامینها بهشدت وابستگی ایجاد میکنند. بخشی از عوارض خطرناک این دارو عبارتند از اعتیاد، بیخوابی، بیقراری، پرخاشگری زیاد و خشم، سرگیجه، تهــوع، بیاشتهــایــی، درد معـده و مشکلات گوارشی، حالات روان پریشی و جنون، ضربان قلب و فشارخون و وابستگـی بـه دارو. بـراســـاس بررسیهای انجام شده در کشور تهیه قرصی همچون ریتالین برای دانشآموزان سخـــــت نیســــــت و بـــــــاوجــــود محدودیتهایی که در داروخانهها مبنی بر عدم ارائه دارو بدون دفترچه و تجویز پزشک وجود دارد باز هم برخی دانشموزان بهعنوان سرگروه اقدام به تهیه این قرصها کرده و حتی به صورت اینترنتی این دارو خرید و فروش میشود.
سرخوشی کاذب
یک کارشناس حوزه آموزش و پرورش درباره افزایش مصرف ریتالین در بین دانشآموزان به «اصفهانزیبا» میگوید که در جریان گزارشی در این خصوص توسط آموزش و پرورش نیستم؛ اما برخی گزارشهای رسانهها و شنیدهها حکایت از مصرف این ماده محرک دارد.به گفته نیکنژاد، متأسفانه برخی دانــشآمــوزان بــه غلـط ایـــن ماده را مصــرف میکنـنــد و شــایـــد در چنـــد بـــار نخست مصرف، حالتی تلقینی برای افزایش تمرکز داشته باشند؛ اما درنهایت این ماده اعتیادآور است. مصرف این داروها در بین دانشآموزان از روی چشم و همچشمی است. از تغییرات خوش مصرف این ماده به یکدیگر میگویند که این شرایط موجب افزایش مصرف ریتالین میشود.به اعتقاد این کارشناس، بیش از اینکه مدرسه بخواهد در این خصوص نظارت کند، خانوادهها باید بر این موضوع نظارت داشته باشند؛ چراکه دانشآموزان در منزل و به دور از چشم والدین این ماده را مصرف میکنند و بهنظر میرسد آگاهیرسانی در این زمینه باید زیاد شود. او البته بر این باور است که روند پولیسازی مدارس، مدیر مدرسه را به جای رهبری مدرسه و دانشآموزان، به مسئول پول جمعکردن از خانوادهها تبدیل کرده که این شرایط آسیب زیادی به جایگاه رهبری مدیر و معاونان مدرسه و حتی معلمان زده است.او تأکید میکند که مدرسه محل مناسبی برای آگاهی بخشی به دانشآموزان برای عدماستفاده از این مواد محرک است و شاید امروز استفاده از این قرصها فراگیر نباشد که بخواهیم در برنامههای درسی آگاهی بخشی کنیم؛ اما در برخی شهرها، مناطق و مدارس میتوان نسبت به عدماستفاده از این ماده به والدین و دانشآموزان، خودآگاهی ایجاد کنیم. به گفته نیکنژاد، البته اگر مدارس بخواهند در این زمینه آگاهی دهند، ابتدا معلمان باید آگاهیهای لازم را بهدست آورند تا بتوانند پیامدهای استفاده از این دارو و قرص را به دانشآموزان اطلاعرسانی کنند. این کارشناس حوزه آموش و پرورش در ادامه میافزاید که معتقدم این اقدام نیاز به کار سیستماتیک و نه سلیقهای دارد؛ چراکه برخی معلمان از سر دلسوزی و براساس وظیفه این موارد را به بچهها اطــلاعرسانی میکنــنـد؛ اما بهدلیــل اینکه آگاهی بخشی به صورت اصولی نیست، گاهــی ایــن مــوضــوع نتیجــه عکس خواهد داشت.
اطلاع رسانی غلط مدارس
مجتبی ناجی، روانشناس، هم در این باره معتقد است: برخی داروها از جمله ریتالین، جزو داروهای محرک است و به طور مقطعی اثرات زودگذر و موقتی همچون تمرکز و افزایش بیداری را به همراه دارد.او معتقد است که یکی از دلایل افزایش مصرف این داروها در بین نوجوانان و مخاطبان بهدلیل نحوه اشتباه اطلاعرسانیها در مدارس و رسانههاست و اگرچه هدف اولیه آنها پیشگیری است؛ اما وقتی مخاطبشناسی درستی در این اطلاع رسانی نداشته باشیم، برخی دختران، پسران و نوجوانی که بهدنبال ماجراجویی و هیجانات زودگذر هستند در فضای رسانهای و اطلاعرسانی اشتباه، با این داروها آشنا و حتی ترغیب به مصرف میشوند.این روانشناس با اشاره به اینکه معمولا ریتــالین بــرای بچــههــای بیشفعــال تجویز میشود، میگوید: قدرت تمرکز آنها بهدلیل پرتحرکی دچار نقص است و پزشک همواره این دارو را برای ایجاد توجه و تمرکز تجویز میکند تا این افراد عقب ماندگی درسی پیدا نکنند. نــاجی تصــریــح میکنــد: آنچـه مهم است، مصرف داروها همواره بر مبنای تجویز درمانگر و براساس پروتکل انجام میشود. معمولا دارو برای دوره مشخصــی تــوســط پــزشــک تجــویــز میشود و آثار و عوارض دارو مورد رصد قرار میگیرد.او دلیل افزایش مصرف این دارو در بین دانشآموزان را ماجراجویی و هیجانخواهی میداند که موجب سوقدادن آنها به تجربه مصرف میشود؛ چراکه نوجوانان برخلاف بزرگسالان که موضوعات را براساس منطق و عقل پردازش میکنند، بیشتر بهدنبال هیجانطلبی هستند؛ بنابراین اطلاعرسانی در این حوزه بسیار مهم است.ناجی با اشاره به اینکه مصرف این قبیل داروها بدون تجویز پزشک بهنوعی سوءمصرف و مصرف نابهجا بوده است، میگوید: ممکن است بدن فرد در برابر مصرف این ماده تحمل پیدا کند و آن ماده دیگر بر روی بدن و سیستم عصبی فرد نه تنها اثرگذار نیست، بلکه با توجه به اینکه او بهدنبال اثر اولیه است، ناچار به داروهای قویتر و یا افزایش دوز همان دارو روی میآورد تا همان تجربه خوش اولیه برای او ایجاد شود.او دربـــاره نحـــوه اطـــلاعرســـانی بـــه خانوادهها درباره مصرف این قبیل داروهای محرک توسط فرزندانشان به اصفهانزیبا، خاطرنشان میکند: خانوادهها باید آگاه باشند که اولا اثرات این داروها موقتی است، دوما سیستم طبیـعی مغز با مصـرف ایــن داروها دستکاری میشود و با قطع این داروها احساس خلأ میکنند و همچنین مصرف این داروها در درازمدت سویی بر غدد و کبد خواهد گذاشت؛ بنابراین به جای اثرات موقتی و زودگذر این مواد که حالت وخوشی ایجاد میکند باید خانوادهها نسبت به اثرات بلندمدت و زیانبار مصرف داروهای محرک بر روی فرزندانشان مطلع باشند.این روانشناس البته تأکید میکند که نواجونان نهتنها معمولا به اثرات درازمدت داروها بیتوجه هستند، بلکه آنها با مصرف داروهای محرک همچون ریتالین بیشتر پیگیر نیازهای فوری خود هستند؛ بنابراین به آنها توصیه میکنم که به جای مصرف این داروها، به سمت تفریحات سالم، ورزش، فعالیتهای بدنی و … بروند که موجب ترشح و آزادشدن هورمونهای آندورفین و دوپامین میشوند؛ چراکه اثرات لذتبخشی این فعالیتها منشأ طبیعی بدن بوده و عوارضی برای افراد ندارد.
