نَطَنز مرکز شهرستان نطنز، از باغشهرهای تاریخی ایران است که در فاصله ۱۲۵ کیلومتری از مرکز استان اصفهان قراد گرفته است. این شهر در دامنه کوهستان کرکس واقع شده و از شهرهای کوهستانی مرکز کشور محسوب میشود که دارای آب و هوای کوهستانی و سردسیری است.
عکس ها : فاطمه توکلی
مقبره شیخ عبدالصمد نطنزی صوفی، مشهور عصر ایلخانان در سده ۱۳ میلادی در نطنز قرار دارد. شیخ نورالدّین عبدالصّمد بن علی اصفهانی نطنزی، از مشایخ اقطاب صوفیه بوده که در علوم دینی مهارت داشته و مراتب سیر و سلوک را نزد مشایخ طریقت طی کرده و از شیخ نجیبالدّین بزغش خرقه پوشیده است. بنابر برخی گزارشها او در سال ۶۹۹ ه.ق (۱۲۹۹ میلادی) در نطنز از دنیا رفت. بقعه شیخ عبدالصمد نطنزی در مجاورت مسجد جامع تاریخی و هزارساله شهر نطنز مجموعه شیخ عبدالصمد نطنزی را تشکیل داده است. این مجموعه شامل شبستان هشت ضلعی گنبدار مسجد و آرامگاه شیخ عبدالصمد است و سردر خانقاه و مناره بلندی دارد. به استثنای شبستان گنبدار دوره دیلمی، بقیه مربوط به دوره ایلخانان است. این مقبره به وسیله مرید او، زین الدین ماستری وزیر ایلخانی ساخته شد. این مجموعه باشکوه با شماره ۱۸۸ مورخ 1311/4/18 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
منطقه حفاظت شده کرکس با وسعت 114 هزار هکتار بخشي از جنوبيترين منطقه کرکس است که شهر نطنز در دامنه شرقي آن قرار دارد. راه ارتباطي اين شهر به کاشان و اصفهان به ترتيب از شرق و جنوب آن مي گذرد. منطقه کرکس از سمت جنوب شرقي به کوير بزرگ اردستان و از سمت غرب و جنوب غربي به بيابان هاي حد فاصل شهرهاي اصفهان و ميمه مشرف است. اين منطقه در منتهي اليه شمال شرقي استان اصفهان و همجوار با اکوسيستم بياباني و نزديک به پارک ملي کوير قرار گرفته است. وجودکوههاي بلند نظير رشته کوه و قله کرکس موجب تغييرات پر دامنه آب و هوايي در اين منطقه شده؛ به طوري که کاملاً آن را از مناطق همجوار خود متمايز کرده است. این منطقهٔ حفاظتشده طبق مصوبه شماره ۶۹۹ در تاریخ ۱۳۸۶/۱۱/۱۲ در فهرست مناطق تحت حفاظت سازمان محیط زیست ایران قرار گرفت.
مسجد جامع ابيانه يکی از زيباترين و جزو مساجد اوليه اسلامی در ايران است. قدمت این مسجد که مازگه جامع نیز گفته می شده، به دوره سلجوقيان مي رسد. مسجد دارای دو شبستان تابستانی و زمستانی است. این مسجد منبری چوبی دارد که مربوط به دوره سلجوقیان است و تاریخ ساخت آن ۴۶۶ ه.ق است. روی این منبر نقوش گل و بوته، گل هشتپر و کتیبههایی به خط کوفی وجود دارد.
روستای ابیانه دو حسینیه قدیمی دارد. یکی از آنها در محله بالا ده قرار دارد که نخل این محله در آن نگهداری میشود. حسینیه هرده در کنار زیارتگاهی به همین نام قرار گرفته که نخل محله پایین ده در آن قرار گرفته است. حسينيه جديدي نيز در کنار مسجد حاجتگاه در غرب روستای ابيانه بين سال هاي 1372 تا 1375 ساخته شده است.
آستان مقدس «امامزادگان یحیی و عیسی» از نوادگان امام کاظم (ع) در روستای تاریخی ابیانه در ۴۰ کیلومترى شمال غربى شهرستان نطنز قرار دارد. این بنا به نام امامزاده زیارت نیز شناخته میشود. قدمت امامزاده به دوره ایلخانان و قرن هشتم قمری میرسد. امامزاده در دوره قاجار و پهلوی بازسازی و مرمت شده است. بنای امامزاده با شماره ۱۴۹۲۰ در تاریخ ۱۳۸۴/۱۲/۱۶ به ثبت رسیده است.
ابیانه جزو معدود روستاهای ایران است که مردم بومی آن همچنان پوشش سنتی خود را بر تن میکنند و آن را حفظ کردهاند. کوچه های این روستا از جاذبه های دیدنی است که می تواند مدت ها در ذهن ببننده باقی بماند. رنگ سرخ ساختمانهای کهن روستا که در شیب دامنه خاکستری کوه قرار گرفتهاند، جذابیتی دو چندان به ابیانه بخشیدهاند. در واقع ترکیب کوچههای تودرتو، بناهای تاریخی گوناگون، پنجرههای هندسی، درهای منبتکاری و… بسیار دیدنی و جذاب است.
ابیانه روستایی از توابع بخش مرکزی نطنز استان اصفهان است. این روستا در تاریخ ۳۰ مرداد ۱۳۵۴ با شماره ۱۰۸۸ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این روستا در ۳۸ کیلومتری شمال غربی نطنز در دامنه کوه کرکس و یکی از بلندترین نقاط مسکونی در ایران واقع شده است. تاریخ دقیق و مستندی برای ایجاد این روستا در دست نیست؛ اما با کشف آثار عتیقهای که مربوط به زمان ساسانیان و سلجوقیان است، مهر تأییدی بر تاریخیبودن این روستا زده شده؛ به طوری که میتوان گفت نشانههایی از سکونت انسان در دوران ساسانیان و حتی قبل از آن در ابیانه وجود دارد. اگر این زمان را از دوره ساسانیان حساب کنیم، ابیانه حدود 1300 تا 1800 سال قدمت دارد.
همزمان با هفته دولت سال 1401 مراسم رونمایی از یادمان شهدای خلبان روستای طره از توابع شهرستان نطنز برگزار شد. به همت ارتش جمهوری اسلامی ایران و مسئولان شهرستان از این یادمان شهدای خلبان پردهبرداری شد. این نماد، ماکت یک هواپیمای جنگنده است که به یاد شهدای خلبان این روستا در ابعاد بزرگ، در ورودی این روستا نصب شده است. روستای طره در زمان جنگ تحمیلی، ۲۲ شهید تقدیم انقلاب کرده که تعدادی از آنان، خلبانان تیزپرواز ارتش جمهوری اسلامی ایران بودهاند.
مسجد جامع سرشک یک شاهکار آجری است که در سرشک نطنز قرار دارد. بنای اولیه این اثر تاریخی در دوره سلجوقیان ساخته شده است. کارشناسان این را به وسیله بقایایی از تزئینات دوره سلجوقی که در سر در ورودی این بنا وجود دارد استنباط کرده اند. این بنا در دوره ایلخانی مرمت و بازسازی شده است. مسجد جامع سرشک جزء مساجد چهارایوانی است که در حال حاضر سه ایوان در شمال، شرق و غرب دارد. این بنا با شماره 3251 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
مسجد جامع ایلخانی نطنز یا مسجد جمعه، مجموعهای از چند بنای مذهبی شهر نطنز است. همه این بناها در زمان اولجایتو خدابنده و پسرش ابوسعید بهادرخان ساخته شدهاند. ساختمانها مربوط به زمانهای مختلف ولی فاصله زمانی ساخت آنها به یکدیگر کم است. این مجموعه شامل مسجد جامع و یک خانقاه و مقبره شیخ عبدالصمد و یک مناره ۳۷ متری است. این اثر تاریخی در ۱۸ تیر ۱۳۱۱ با شماره ۱۸۸ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. قدیمی ترین قسمت مسجد جامع مجموعه گنبدخانه جنوب غربی آن است.
نطنز یکی از قطب های برداشت گل محمدی است و سالانه از مزارع گل محمدی این شهرستان مقادیر فراوانی گل به دست می آید. بیشترین سطح زیر کشت گل محمدی در بخش مرکزی شهر نطنز و روستاهای اوره و بیدهند و در دامنه کوههای کوهستان کرکس شهرستان نطنز قرار دارد. به دلیل بهره مندی از شرایط آب و هوایی سرد کوهستانی کیفیت گل محمدی و گلاب به دستآمده از آن عطر و طعم و ماندگاری ممتازی دارد.