به گزارش اصفهان زیبا؛ در سالهای اخیر، گردشگری تجربهمحور سهم بیشتری از بازار سفر را به خود اختصاص داده و شاخههایی مانند طبیعتگردی و گردشگری نجوم بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفتهاند.
ایران با برخورداری از کویرهای گسترده و آسمانهای تاریک و شفاف، ظرفیت بالایی برای توسعه گردشگری نجوم دارد؛ ظرفیتی که میتواند علاوه بر ترویج علم، به ایجاد اشتغال و رونق اقتصاد گردشگری نیز کمک کند.
با این حال، فعالان این حوزه میگویند هزینه بالای تجهیزات تخصصی، وابستگی به واردات، دشواری تأمین قطعات و نبود حمایتهای مؤثر، توسعه این کسبوکار را با چالشهای جدی روبهرو کرده است.
برای بررسی این موضوع، پای صحبت مرضیه آقاسیان، مدیر مرکز نجوم «فضای بیکرانی» اصفهان و دبیر میز گردشگری نجوم ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان نشستیم.
ابتدا یک معرفی از مجموعهتان بفرمایید و اینکه ایده راهاندازی آن از کجا شکل گرفت و چند سال است که این مجموعه شروع به کار کرده است؟
مرکز نجوم «فضای بیکرانی» از سال ۱۳۹۸ و با سرمایهگذاری شخصی راهاندازی شده است.این مجموعه بخشهای مختلفی دارد که یکی از مهمترین بخشهای آن رصدخانه
است.
ما در این مجموعه یک تلسکوپ ۱۴ اینچی داریم که با آن امکان رصد ماه، خورشید و اجرام آسمانی وجود دارد. این رصدها هم در طول روز و هم در شب انجام میشود و مخاطبان میتوانند تجربه متفاوتی از مشاهده آسمان داشته باشند.
قبل از ورود به آسماننما یک راهروی فضایی طراحی کردهایم که شبیهسازی ایستگاه فضایی بینالمللی است. هدف ما این بود که مخاطب قبل از ورود به فضای اصلی، احساس کند وارد یک محیط فضایی شده است.
در این راهرو پنجرههایی طراحی شده که مشابه پنجرههای ایستگاه فضایی است و همین جزئیات باعث میشود تجربه بازدید برای کودکان و خانوادهها جذابتر شود.
بخش دیگر مجموعه، ترازوی وزنکشی روی سیارات است. افراد میتوانند ببینند وزنشان روی ماه، خورشید یا دیگر سیارات چقدر خواهد بود. این بخش برای کودکان بسیار جذاب است، چون یک مفهوم علمی را به شکل تجربهای سرگرمکننده یاد میگیرند.
در کنار رصدخانه، بخش آسماننما را داریم. آسماننما در واقع یک فضای گنبدیشکل است که مخاطبان زیر آن مینشینند و به کمک سیستم نمایش فولدام، آسمان و پدیدههای نجومی را بهصورت مجازی مشاهده میکنند.
فیلمهایی که در آسماننما پخش میشود، فیلمهای معمولی نیستند؛ این فیلمها مخصوص آسماننما تولید شدهاند و بیشتر آنها از کشورهای دیگر تهیه میشود. برخی از این آثار را ترجمه کردهایم تا برای مخاطب ایرانی قابل استفاده باشد.
با توجه به تنوع فیلمها، برنامهها را برای گروههای مختلف سنی تنظیم میکنیم. برای دانشآموزان پیشدبستانی تا دانشجویان برنامههای متفاوتی داریم. حتی برای دانشجویان، اگر رشته تحصیلی آنها مرتبط باشد، فیلمها و برنامههای تخصصیتر انتخاب میشود.برای خانوادهها هم برنامهها به شکلی طراحی شده که همه اعضای خانواده بتوانند از آن استفاده کنند.
چه بخشهای دیگری در این مجموعه فعال است؟
ما یک فروشگاه محصولات نجومی هم داریم. البته به دلیل محدودیت فضا، بیشتر محصولاتی را ارائه میکنیم که برای دانشآموزان و خانوادهها مناسب باشد؛ مثل کتابهای نجومی، نرمافزارها، ماکتهای نجومی، مجسمهها و وسایلی که بچهها بتوانند به عنوان یادگاری از این حوزه با خودشان ببرند.
یک ماکت ماه هم داریم که روی آن گودالهای سطح ماه نمایش داده شده و درباره آنها برای بازدیدکنندگان توضیح میدهیم.
علاوه بر تلسکوپ اصلی، ما تلسکوپ تخصصی خورشید هم داریم که در ایران تعداد محدودی از مراکز چنین تجهیزی دارند. این تلسکوپ جزئیات خورشید، از جمله شرارهها و زبانههای خورشیدی را بهخوبی نشان میدهد.
همچنین برای علاقهمندانی که بخواهند، برنامههای اختصاصی رصد خورشید برگزار میکنیم که فقط مربوط به مشاهده خورشید و جزئیات آن است.اتوبوس فضایی از دیگر امکانات مجموعه است.
در مجموع ما فقط یک تلسکوپ نداریم؛ حدود ۱۲ تلسکوپ و دوربین دوچشمی در اندازهها و برندهای مختلف داریم که در برنامههای مختلف آموزشی و رصدی استفاده میشوند.
یکی از بخشهای جذاب مجموعه، اتوبوس فضایی است. درباره این بخش توضیح میدهید؟
اتوبوس فضایی یکی دیگر از بخشهایی است که طراحی کردهایم. داخل این اتوبوس کاملا تاریک است و با نورپردازیهای ویژه، فضایی شبیه محیطهای فضایی ایجاد کردهایم.
بازدیدکنندگان در این بخش فیلمهای سهبعدی نجومی را با عینکهای مخصوص مشاهده میکنند و یک بخش دیگر هم مربوط به واقعیت مجازی است. در این قسمت افراد با استفاده از عینکهای VR میتوانند سفر به ماه و منظومه شمسی را تجربه کنند.
هدف ما این است که مخاطب فقط شنونده یک مطلب علمی نباشد، بلکه بتواند آن را تجربه کند. وقتی یک کودک یا نوجوان خودش را در فضای ماه یا سیارات دیگر تصور میکند، یادگیری برایش ماندگارتر میشود.
با توجه به اینکه این مجموعه با سرمایهگذاری شخصی راهاندازی شده، ایده ورود شما به این حوزه فقط علاقه شخصی بود یا نگاه اقتصادی هم داشتید؟
واقعیت این است که شروع این کار بیشتر از علاقه شخصی به نجوم شکل گرفت. من از نوجوانی نجوم را دنبال میکردم، آموزش دیدم و دورههای مختلفی را گذراندم. بعدها وارد حوزه آموزش شدم و چندین سال در مدارس و مراکز مختلف بهعنوان مدرس نجوم فعالیت کردم.در ادامه به این نتیجه رسیدم که میتوان یک مجموعه ایجاد کرد که فقط یک مرکز آموزشی نباشد، بلکه بخشهای مختلفی مثل آسماننما، رصدخانه، برنامههای گردشگری و فعالیتهای علمی را کنار هم داشته باشد.
یکی از دلایلی که وارد بخش خصوصی شدیم این بود که در این فضا امکان اجرای ایدهها و خلاقیتها بیشتر است. در مجموعههای دولتی معمولا روندها طولانیتر است، اما بخش خصوصی میتواند سریعتر تصمیم بگیرد و ایدههای جدید را اجرا کند.
البته باید تأکید کنم که این کار را نمیتوان صرفا با نگاه اقتصادی انجام داد. اگر کسی فقط به دنبال بازگشت سرمایه باشد، شاید در این حوزه دوام نیاورد؛ چون هزینه تجهیزات، نگهداری و توسعه بسیار بالاست.
میزان اشتغالزایی در این مجموعه چقدر بوده است؟
ما یک تیم از مربیان نجوم داریم. برخی از همکاران بهصورت ثابت با مجموعه همکاری دارند و برخی نیز بهصورت ساعتی فعالیت میکنند. در مجموع با حدود بیست نفر مدرس نجوم همکاری داریم که در برنامههای آموزشی، بازدیدها و دورههای تخصصی همراه مجموعه هستند.
یکی از موضوعاتی که شما پیگیری کردهاید، توسعه گردشگری نجوم است. این ایده از کجا شکل گرفت؟
گردشگری نجوم در بسیاری از کشورهای دنیا یک حوزه شناختهشده است، اما در ایران کمتر به آن توجه شده بود. با توجه به اینکه کشور ما مناطق کویری بسیار خوبی دارد و بسیاری از نقاط ایران آسمان تاریک و مناسبی برای رصد ستارگان دارند، ظرفیت بسیار بالایی در این زمینه وجود دارد.
من تلاش کردم این موضوع را معرفی کنم و نشان دهم که نجوم فقط هم باشد.در همین راستا یک نقشه جامع گردشگری نیز تدوین کردیم.
برای همین موضوع، به وزارت میراث فرهنگی مراجعه و این حوزه را معرفی کردیم. و همین امر باعث شد گردشگری نجوم وارد فضای دانشگاهی شود و برای نخستین بار در ایران، سرفصلهایی برای آموزش این حوزه تعریف شد.
نقشه گردشگری نجوم استان اصفهان که طراحی کردید شامل چه بخشهایی است؟
برای تهیه این نقشه، نقاط مختلف استان را بهصورت میدانی بررسی کردیم تا مشخص شود چه مکانهایی برای علاقهمندان به نجوم مناسب است.در این نقشه، هم مناطق دارای آسمان تاریک و مناسب رصد ستارگان مانند روستاهای کم نور استان معرفی شدهاند و هم جاذبههای نجومی داخل شهر اصفهان.
برای مثال، رصدخانهها، آسماننماها، ساعتهای آفتابی، بناهای تاریخی که در طراحی آنها از مفاهیم نجومی استفاده شده و حتی مکانهایی که ارتباطی با منجمان داشتهاند، در این نقشه معرفی شدهاند.
هدف این بود که اگر گردشگری، به نجوم علاقه دارد، بداند در استان اصفهان چه مسیرهایی را میتواند دنبال کند.
تاکنون گردشگران غیرایرانی هم از این مجموعه یا برنامههای شما استفاده کردهاند؟
بله، ما تجربههای مختلفی در این زمینه داشتهایم. دانشآموزانی از کشورهای دیگر، از جمله ژاپن، از مجموعه بازدید کردهاند. همچنین دانشجویانی از کشورهای مختلف در برنامههای آموزشی ما حضور داشتهاند.
یکی از برنامههای مهم ما مربوط به حضور حدود ۱۰۰ توراپراتور از کشورهای مختلف جهان بود که برای آنها برنامه رصد در کویر ورزنه برگزار کردیم.این افراد از طریق استانداری و اتاق بازرگانی به ایران آمده بودند و ما برنامه رصد شبانه آنها را از شب تا صبح در کویر اجرا کردیم. تجربه بسیار خوبی بود و نشان داد گردشگری نجوم میتواند برای ایران یک ظرفیت جدی
باشد.
در دوران کرونا که امکان حضور فیزیکی مردم کمتر شده بود، چه فعالیتی داشتید؟
در دوران کرونا، ما رصد آنلاین را راهاندازی کردیم. چون مردم امکان حضور در مراکز علمی را نداشتند، تصمیم گرفتیم تصاویر زنده از رصدخانه را در اختیار آنها قرار دهیم.از این طریق، افراد در خانه میتوانستند ماه، خورشید و اجرام آسمانی را رصد کنند.
همین تجربه باعث شد بتوانیم برای بقیه کشورها،به خصوص کشورهایی که کمتر از نعمت وجود آسمان شفاف برخوردار هستند نیز رصد آنلاین برگزار کنیم.در حال حاضر برای کشور کانادا رصد آنلاین برگزار میشود.
با توجه به تخصصی بودن تجهیزات، بخش عمده ابزارهای شما وارداتی است یا تولید داخل هم دارید؟
واقعیت این است که تولید داخلی تلسکوپ در کشور نداریم. برخی دوربینهای دوچشمی تولید داخل هستند، اما تجهیزات اصلی مانند تلسکوپها عمدتا وارداتیاند.
تلسکوپهای باکیفیت معمولا از برندهای آمریکایی و روسی هستند و در سالهای گذشته تجهیزات بسیار خوبی از این کشورها وارد میشد، اما در شرایط فعلی، بیشتر تجهیزاتی که وارد میشوند کیفیت پایینتری دارند و عمدتا چینی هستند.
با توجه به اینکه تجهیزات تخصصی هستند، اگر قطعهای خراب شود یا نیاز به تعمیر داشته باشد، با مشکل مواجه نمیشوید؟
دقیقا یکی از مشکلات اصلی ما همین موضوع است. اگر یک قطعه از تلسکوپ آسیب ببیند یا نیاز به تعمیر داشته باشد، تأمین قطعه و تعمیر آن بسیار دشوار است.
تعمیر تجهیزات نجومی یک کار تخصصی است و در کشور افراد بسیار محدودی این دانش را دارند. حتی تنظیم دوباره یک تلسکوپ هم کار سادهای نیست. اگر تلسکوپ از تنظیم خارج شود، باید دوباره بهصورت دقیق کالیبره شود تا بتواند اجرام آسمانی را پیدا کند.
برای مثال، تلسکوپ اصلی ما ساخت آمریکا است و اگر برای آن مشکلی پیش بیاید، واقعا با چالش مواجه میشویم؛ چون نه قطعات بهراحتی پیدا میشود و نه تعمیرکار متخصص به تعداد کافی وجود دارد.
هزینه نگهداری این تجهیزات چقدر است؟
هزینه نگهداری تجهیزات نجومی بسیار بالاست. شاید خیلیها تصور کنند وقتی یکبار تلسکوپ خریداری شد، دیگر هزینهای ندارد، اما اینطور نیست.تلسکوپها نیاز به مراقبت دائمی دارند. برای مثال، آینه تلسکوپ باید حداقل سالانه شستوشو و سرویس شود. که این هزینه در حال حاضر حدود یک میلیارد تومان هزینه دارد.
بهخصوص زمانی که برای رصد به مناطق کویری میرویم، گردوغبار و شن میتواند آسیب زیادی به تجهیزات وارد کند. ماسهها مانند سندبلاست عمل میکنند و به مرور باعث کاهش کیفیت تجهیزات میشوند.
با وجود این هزینهها، آیا این سرمایهگذاری تاکنون به بازگشت اقتصادی رسیده است؟
درآمد مجموعه در حدی است که هزینههای جاری، تعمیر و نگهداری تجهیزات و حقوق نیروها را پوشش میدهد.واقعیت این است که اگر عشق و علاقه به نجوم وجود نداشته باشد، کسی وارد چنین کاری نمیشود. این حوزه، حوزهای نیست که بتوان انتظار سود کلان و سریع از آن داشت.
فعالیت مجموعه در طول سال چطور است؟ آیا تعداد مراجعهکنندگان در همه فصلها یکسان است؟
خیر، فعالیت ما کاملا فصلی است. بخش زیادی از مخاطبان ما دانشآموزان و مدارس هستند و طبیعتا در زمانهایی مثل فصل امتحانات، تعطیلات تابستان، نوروز و برخی زمانها مانند آلودگی، تعداد بازدیدها کاهش پیدا میکند.
اگر بخواهیم مجموع روزهای کممراجعه را حساب کنیم، تقریبا نیمی از سال فعالیت ما تحت تأثیر تعطیلیها یا کاهش مراجعه
قرار دارد.بیشترین زمان فعالیت ما زمانی است که مدارس فعال هستند. در برخی روزها از صبح تا ظهر دو یا سه مدرسه برای بازدید به مجموعه میآیند.
با توجه به اینکه این مجموعه نقش آموزشی دارد، آیا حمایتی از سوی مجموعههای دولتی یا مدیریت شهری دریافت کردهاید؟
امیدواریم نگاه مسئولان بیشتر به این مجموعهها بهعنوان مراکز آموزشی و علمی باشد، نه صرفا یک فضای تجاری.
این مکان را از شهرداری اجاره کردهایم و درباره ادامه حضورمان در این محل هنوز باید تصمیمگیری شود. اگر مجموعههایی مانند شهرداری و سایر نهادهای مرتبط، نگاه حمایتی داشته باشند، میتوان فعالیتهای بیشتری انجام داد.
چون نظر من این است که حق همه کودکان است تا بتوانند با علم نجوم آشنا شوند؛ما حتی برای مناطق کمبرخوردار برنامههای رایگان برگزار میکنیم. مدارسی که امکان پرداخت هزینه یا حضور در مرکز را ندارند، گاهی ما تجهیزات را خودمان به آنجا میبریم و برنامه رصد و آموزش نجوم برگزار میکنیم.
بزرگترین چالشی که امروز با آن روبهرو هستید، چیست؟
مهمترین چالش ما موضوع فضا و مکان است. این مجموعه ظرفیت توسعه زیادی دارد اما فضای فعلی محدود است.ایدههایی که برای توسعه داریم بسیار فراتر از یک رصدخانه و آسماننماست. ما میخواهیم یک آزمایشگاه نجوم، المانهای نجومی، فضاهای آموزشی بزرگتر و حتی یک پارک علم با محوریت نجوم ایجاد کنیم.
در بسیاری از کشورهای دنیا چنین فضاهایی وجود دارد و مخاطب میتواند در کنار آموزش، تجربههای مختلف علمی داشته باشد.اگر مکانی مناسب در اختیار ما قرار گیرد، میتوانیم بسیاری از این ایدهها را اجرایی کنیم و یک مجموعه بزرگتر برای آموزش، گردشگری و ترویج علم نجوم در اصفهان ایجاد کنیم.
