به گزارش اصفهان زیبا؛ بازار ترمه نیز این روزها مانند بسیاری از صنایعدستی ایران، میان اصالت و اقتصاد در حرکت است. افزایش هزینه مواداولیه، محدودشدن تولید ترمههای اصیل و دستباف، تغییر ذائقه مصرفکنندگان و حرکت بازار بهسمت تولیدات جدید و ماشینی، چهره این هنر چند صدساله را دگرگون کرده است.
ترمهای که روزگاری تنها کالایی نفیس برای خانههای اعیان و خانوادههای اصیل ایرانی بود، امروز از رومیزی و روتختی گرفته تا محصولات تزیینی و پوشاک، سهمی از سبد خرید خانوادهها و حتی بازارهای صادراتی را به خود اختصاص داده است.
در این میان، تولیدکنندگان و فعالان این حوزه تلاش میکنند میان حفظ اصالت این هنر و مقتضیات بازار امروز، تعادلی برقرار کنند که از یکسو به ماندگاری ترمه بهعنوان میراثی ارزشمند کمک کند و از سوی دیگر، امکان حضور آن را در بازار رقابتی امروز فراهم سازد.
در حجرههای قدیمی تیمچه ملک بازار اصفهان نیز، کسبوکاری خانوادگی با بیش از یک قرن سابقه، روایتگر فرازوفرودهای این هنرصنعت ایرانی است.برای آشنایی بیشتر با وضعیت امروز بازار ترمه، پای صحبتهای علی مهدیه، از فعالان این حوزه و وارثان یک کسبوکار بیش از صدساله نشستیم.
خودتان را معرفی کنید و از سابقه فعالیتتان بگویید.
علی مهدیه هستم . در حوزه فروش و کارشناسی ترمه در تیمچه ملک بازار اصفهان فعالیت میکنم. این حرفه، شغل پدری ما بوده و بیش از یک قرن است که در خانوادهمان ادامه دارد. امروز نیز تلاش میکنیم علاوهبر حفظ اصالت این هنر، آن را متناسب با نیازهای روز جامعه به نسلهای آینده منتقل کنیم.
تیمچه ملک چه جایگاه و پیشینهای در بازار اصفهان دارد؟
تیمچه در گذشته به تجارتخانهها و مراکز مهم دادوستد گفته میشد و میتوان آن را معادل مجتمعهای تجاری امروزی دانست. در بازار اصفهان تیمچههای متعددی وجود دارد که هرکدام متعلق به یکی از بزرگان تجارت بودهاند. ازجمله آنها میتوان به تیمچه مخلص، تیمچه ملک، سرای ارباب، سرای فخر، سرای جهانگیری و سرای گلشن اشاره کرد؛برای مثال، تیمچه ملک متعلق به استاد ملک بوده که تجارت گستردهای با کشورهای مختلف ازجمله هند، پاکستان و دیگر کشورهای همسایه داشته است. این تجارتخانهها بهمرور زمان تقسیم شدند و به شکل حجرههای امروزی درآمدند و امروز هر حجره، بخشی از تاریخ تجارت بازار اصفهان را در دل خود جای داده است.
امروز بسیاری از مردم، ترمه را تنها بهعنوان یک رومیزی یا محصول تزیینی میشناسند؛ درحالیکه ترمههای قدیمی ازنظر شیوه تولید، مواداولیه و ارزش هنری تفاوتهای بسیاری با محصولات امروزی دارند. این تفاوتها در چیست؟
ترمههای قدیمی کاملا دستباف هستند. نخ آنها بهصورت دستریس تهیه و در رنگآمیزی آنها از رنگهای گیاهی استفاده میشد. تولید این آثار نیازمند مهارت، زمان و تکنیکهای خاص بود و بههمیندلیل، ارزش هنری بسیار بالایی داشتند.امروز بسیاری از آن مواداولیه دیگر تولید نمیشوند و حتی دستگاههای بافت قدیمی نیز در دسترس نیستند؛بههمیندلیل، تولید ترمههای اصیل و قدیمی تقریبا منسوخ شده و آنچه از آنها در بازار وجود دارد، بیشتر آثار بهجامانده از گذشته است که خریدوفروش میشوند.
اما ترمههای امروزی با استفاده از فناوریهای جدید تولید میشوند. طراحی آنها بهوسیله رایانه انجام میشود و فرایند بافت نیز بهصورت ماشینی صورت میگیرد. این موضوع باعث شده است قیمت تولید کاهش یابد و بههمیندلیل تولید انبوه آن امکانپذیر باشد و با قیمتهای متنوعتری در اختیار مصرفکنندگان قرار گیرد.
مرغوبترین ترمههای قدیمی چه ویژگیهایی دارند؟
رنگ در ترمههای قدیمی اهمیت بسیار زیادی دارد. ترمههای لاکی از مرغوبترین و محبوبترین نمونههای موجود هستند و برای انجام هنرهایی همچون سرمهدوزی، جلوهای بینظیر دارند؛ علاوهبرآن، ترمههای زمردی، لاجوردی، زعفرانی و سفید نیز ازجمله رنگهای اصیل و ارزشمند محسوب میشوند. هرکدام از این رنگها، علاوهبر زیبایی، بیانگر بخشی از هویت و اصالت ترمه ایرانی هستند و بههمیندلیل، همچنان موردتوجه مجموعهداران و علاقهمندان به هنرهای سنتی قرار دارند.
ملاک قیمتگذاری ترمههای جدید چیست؟
در ترمههای جدید، تعداد رنگ، تراکم بافت و کیفیت مواداولیه نقش مهمی در تعیین قیمت دارند؛بههمیندلیل، ترمههای ۱۰ ، ۱۴ ، ۱۶ و ۲۴ رنگ هرکدام ارزش متفاوتی دارند.
درحالحاضر، نفیسترین ترمههای تولیدی یزد، نمونههای ۲۴ رنگ هستند که بسته به نوع بافت و مواد مورداستفاده، قیمتی بین متری ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان دارند؛ البته نمونههای متعارفتر آنها نیز با قیمتهایی در حدود ۱۵میلیون تومان عرضه میشوند.در برخی از ترمههای نفیس، از لمههای نقرهای نیز استفاده میشود که باعث ایجاد جلوهای متفاوت و نزدیکتر به ترمههای اصیل قدیمی خواهد شد؛درمقابل، ارزانترین ترمههای موجود در بازار که عمدتا از الیاف پلیاستر تولید میشوند، از متری حدود یکمیلیون تومان قیمتگذاری شدهاند و طبیعتا ازنظر کیفیت قابلمقایسه با نمونههای نفیس نیستند.
فرایند تولید این آثار به چه صورت است؟
پس از بافت اولیه ترمه، بسته به نوع محصول، مراحل مختلفی روی آن انجام میشود. پشت ترمه به شیوه سنتی آهار زده میشود و پس از خشکشدن، طرح موردنظر برای ملیلهدوزی یا سرمهدوزی روی آن چاپ میشود؛ سپس اثر زیر دست هنرمندان این حوزه قرار میگیرد و متناسب با طرح انتخابی، از ملیله، سِرمه، مروارید و دیگر تزیینات برای تکمیل آن استفاده میشود.
مواداولیه مورداستفاده در هنرهای دوخت ترمه از کجا تأمین میشود ؟
در گذشته، ملیلهها دارای مغزی نقره و روکشی از طلای خالص بودند و همین موضوع ارزش هنری و مادی آثار را چندین برابر میکرد. امروز نیز تولید این نوع ملیلهها بهصورت محدود در کشور انجام میشود و تنها تعداد اندکی از هنرمندان همچنان به شیوههای اصیل گذشته در این زمینه فعالیت دارند؛
بااینحال، حدود ۹۹درصد ملیلهها و سرمههای مورداستفاده در کشور، وارداتی هستند و عمدتا از کشورهای هند و پاکستان تأمین میشوند. هند یکی از بزرگترین تولیدکنندگان ملیله در جهان بهشمار میرود. اگرچه این محصولات همچنان بهصورت دستساز تولید میشوند، بهدلیل بهرهمندی از فناوریهای پیشرفتهتر، کیفیت و تنوع فراوانی دارند.
وابستگی مواداولیه به واردات چه تأثیری بر بازار ترمه داشته است؟
طبیعتا افزایش قیمت ارز و هزینههای واردات بر این بازار نیز بیتأثیر نبوده است؛ اما تلاش ما همواره بر این بوده که افزایش قیمتها به گونهای نباشد که مردم از خرید این محصولات فاصله بگیرند. اعتقاد ما این است که اگر این هنر از سبد خرید خانوادههای ایرانی حذف شود، بهمرور زمان بخشی از هویت فرهنگی آن نیز کمرنگ خواهد شد؛بههمیندلیل، همواره تلاش کردهایم میان منافع تولیدکننده، فروشنده و خریدار تعادل برقرار شود. شاید قیمت محصولات این حوزه افزایش یافته باشد؛ اما این افزایش قیمت به نسبت بسیاری از کالاهای دیگر، کمتر بوده است؛ زیرا هدف ما تنها فروش محصول نیست؛ بلکه حفظ و تداوم این هنر اصیل ایرانی نیز اهمیت دارد.
چه هنرهای سنتی روی ترمه اجرا میشود؟
بسیاری از مردم، ترمه را تنها بهعنوان یک پارچه نفیس میشناسند؛ درحالیکه این هنر با دهها هنر سنتی دیگر پیوند خورده است. ایران بیش از یکصد هنر سنتی در حوزه دوخت دارد که سرمهدوزی، ملیلهدوزی، نقدهدوزی، زریدوزی و گلابتوندوزی از مهمترین آنها بهشمار میروند؛ در اصفهان نیز هنرهایی همچون ملیلهدوزی و نقدهدوزی از جایگاه ویژهای برخوردارند. برخی از آثار نفیس گلابتوندوزی با نخهای نقره و ابریشم روی مخمل اجرا میشوند و بهدلیل ارزش هنری فراوان خود، ازجمله آثار کمنظیر و گرانقیمت محسوب میشوند؛برای نمونه، برخی از آثار مخمل گلابتوندوزی، بسته به میزان استفاده از نخهای نقره، ابریشم و میزان ظرافت اجرای اثر، ارزشی در حدود ۲۵۰میلیون تومان و حتی بیشتر دارند. این قیمت تنها بهدلیل مواداولیه آنها نیست؛ بلکه حاصل ساعتها هنر، ظرافت و غیرقابلتکراربودن این آثار است.
بخش چشمگیری از این آثار نیز دیگر تولید نمیشوند و تنها بهصورت محدود در بازار خریدوفروش میشوند؛ بههمیندلیل، بسیاری از آنها علاوهبر ارزش هنری، ارزش تاریخی نیز پیدا کردهاند.
چگونه میتوان ترمه اصیل را تشخیص داد؟
تشخیص اصالت ترمه، موضوعی کاملا تخصصی است و نمیتوان تنها با نگاهکردن به ظاهر یک محصول درباره اصالت آن قضاوت کرد. جنس الیاف، نوع رنگ، تراکم بافت، میزان فرسایش طبیعی پارچه و قدمت آن، همگی در تعیین اصالت یک ترمه مؤثرند؛ برای مثال، ترمههای مربوط به دورههای تاریخی همچون قاجار و حتی نمونههای قدیمیتر، نشانهها و ویژگیهای منحصربهفردی دارند که تنها توسط کارشناسان این حوزه قابلشناسایی است.
نکته مهم دیگر، نام بافنده اثر است. در ترمههای اصیل، نام هنرمند و بافنده همانند امضای یک نقاش روی اثر ثبت میشود. نامهایی همچون قدیری، هاشمی، رضایی و دیگر استادکاران معتبر، درواقع شناسنامه ترمه محسوب میشوند و بر ارزش آن میافزایند؛ البته تشخیص اصالت ترمه، همانند بسیاری از هنرهای سنتی، نیازمند تجربه و تخصص است. همانطور که برای تشخیص برخی مسائل پزشکی به پزشک مراجعه میکنیم، برای تعیین اصالت، قدمت و ارزش یک ترمه نیز باید از نظر کارشناسان این حوزه بهره برد.
بررسی نوع بافت، رنگهای بهکاررفته، شیوه فرسایش طبیعی پارچه و حتی نوع ملیلههای استفادهشده، همگی ازجمله معیارهایی هستند که در کارشناسی یک اثر موردتوجه قرار میگیرند.
اصفهان چه جایگاهی در حوزه ترمه دارد؟
اگرچه قطب اصلی تولید ترمه در ایران، استان یزد است و پیشرفتهترین ماشینآلات تولید این محصول نیز در این استان قرار دارد، اصفهان در حوزه کارشناسی و شناسایی ترمههای اصیل از جایگاه ویژهای برخوردار است. بسیاری از کارشناسان این حوزه با بررسی نوع بافت، قدمت، سلامت اثر و هنرهای دوخت بهکاررفته روی آن، قادر به تعیین اصالت و ارزش تقریبی ترمه هستند.
از سوی دیگر، مشهد نیز یکی از قطبهای مهم مصرف ترمه در کشور بهشمار میرود و بخش چشمگیری از محصولات تولیدی این حوزه در بازار این شهر عرضه میشود؛ بااینحال، اصفهان به واسطه پیشینه تاریخی خود در حوزه صنایعدستی و حضور کارشناسان و فعالان این عرصه، همچنان یکی از مهمترین مراکز عرضه و شناسایی ترمههای اصیل محسوب میشود.
ذائقه مصرفکنندگان نسبت به گذشته چه تغییراتی داشته است؟
طبیعتاً الگوی مصرف مردم نسبت به گذشته تغییر کرده است. سالها پیش، ترمه بیشتر بهعنوان یک کالای نفیس و ارزشمند در خانههای ایرانی مورداستفاده قرارمیگرفت و حتی بهعنوان میراثی خانوادگی از نسلی به نسل دیگر منتقل میشد.
امروز نیز این نگاه همچنان در میان برخی خانوادههای اصیل ایرانی وجود دارد؛ اما در کنار آن، کاربردهای ترمه نیز متنوعتر شده است. بسیاری از زوجهای جوان، ترمه را برای تهیه جهیزیه انتخاب میکنند و محصولاتی همچون رومیزی، روتختی، لحاف ترمه و دیگر محصولات تزیینی، ازجمله اقلام پرطرفدار بازار هستند.
البته ترمههای قدیمی همچنان مشتریان خاص خود را دارند. خانوادههایی که شناخت بیشتری در خصوص این هنر دارند، همچنان بهدنبال آثار نفیس و اصیل هستند و آنها را بهعنوان بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی خود حفظ میکنند.
استقبال مردم از بازار ترمه نسبت به گذشته کمتر شده است؟
نمیتوان گفت استقبال مردم کمتر شده،بلکه شکل آن تغییر کرده است. علاقهمندان به ترمه همچنان مشتری این هنر اصیل هستند. بسیاری از خانوادهها همچنان مقید هستند که برای فرزندان خود، به ویژه در زمان ازدواج، محصولات ترمه خریداری کنند.
طبیعتا افزایش قیمتها بر قدرت خرید مردم تأثیرگذار بوده است؛ اما ترمه توانسته با تولید محصولات متنوع و عرضه آنها در بازههای مختلف قیمتی، بخشی از بازار خود را حفظ کند.
امروز از ترمه در تولید انواع رومیزی، روتختی، لحاف، کراوات و دیگر محصولات تزیینی استفاده میشود و همین موضوع باعث شده است این هنر اصیل بتواند خود را با نیازهای جدید بازار نیز هماهنگ کند.
فروش اینترنتی نیز در این حوزه انجام میشود؟
بله؛ امروزه فروش اینترنتی نیز به یکی از مسیرهای عرضه محصولات ترمه تبدیل شده است. خوشبختانه فضای مجازی این امکان را فراهم کرده است که محصولات این حوزه به مخاطبان بیشتری معرفی شوند و علاقهمندان بتوانند از نقاط مختلف کشور، آثار موردنظر خود را تهیه کنند؛ البته همچنان بخش گستردهای از مشتریان، خرید حضوری را ترجیح میدهند؛ چراکه لمس بافت پارچه، مشاهده کیفیت دوخت و بررسی جزئیات آثار، در انتخاب یک محصول نفیس اهمیت فراوانی دارد.
بازارهای صادراتی ترمه تا چه اندازه ظرفیت توسعه دارند؟
خوشبختانه ترمه و محصولات وابسته به آن، ظرفیت فراوانی برای حضور در بازارهای خارجی دارند و بخشی از این محصولات نیز به کشورهای همسایه صادر میشود. امروز حتی برخی تولیدکنندگان از ترمه در تولید پوشاک و محصولات جدید استفاده میکنند که مورد استقبال بازارهای خارجی نیز قرار گرفته است؛ بااینحال، ما همچنان بیش از هر چیز بر حفظ اصالت این هنر تمرکز کردهایم و فرصت چندانی برای فعالیت گسترده در حوزه صادرات نداشتهایم. بدون تردید، اگر حمایتهای لازم از فعالان این حوزه صورت گیرد، ترمه میتواند سهم بیشتری از بازارهای منطقهای و بینالمللی را به خود اختصاص دهد.
آینده بازار ترمه را چگونه میبینید؟
با وجود تمام مشکلات، آینده این هنر را روشن میبینم. شاید شکل مصرف آن نسبت به گذشته تغییر کرده باشد، اما از بین نرفته است. امروز ترمه تنها یک رومیزی نیست؛ در تولید روتختی، پوشاک، اکسسوری و بسیاری از محصولات تزیینی مورداستفاده قرار میگیرد و همین موضوع باعث شده است ظرفیتهای جدیدی پیش روی این هنر اصیل قرار گیرد.اگر بتوانیم اصالت این هنر را حفظ کنیم و درعینحال متناسب با نیازهای بازار حرکت کنیم، ترمه همچنان میتواند یکی از ظرفیتهای مهم صنایعدستی و اقتصاد فرهنگی ایران باشد.
به گزارش تیمچه؛ترمه امروز دیگر تنها یک پارچه نفیس و یادگار خانههای قدیمی ایرانی نیست؛ هنری است که برای ماندن، خود را با نیازهای بازار نیز همراه کرده است. از ترمههای دستباف و چندصدسالهای که دیگر تولید نمیشوند تا نمونههای ۲۴ رنگ امروزی که با فناوریهای نوین بافته میشوند، همه بخشی از روایت یک هنرصنعت ایرانی هستند که همچنان در اقتصاد صنایعدستی کشور نقشآفرینی میکند.
اگرچه افزایش هزینههای تولید، محدودیت در تأمین برخی مواداولیه و تغییر الگوی مصرف، چالشهای تازهای را پیش روی فعالان این حوزه قرار داده است، استقبال بازار از محصولات متنوع ترمه نشان میدهد این هنر اصیل همچنان جایگاه خود را در میان خانوادههای ایرانی حفظ کرده است. امروز ترمه نهتنها در قالب یک کالای فرهنگی و هنری، بلکه بهعنوان محصولی اقتصادی با ظرفیت حضور در بازارهای داخلی و خارجی شناخته میشود؛ ظرفیتی که حفظ آن، در کنار پاسداری از اصالت و هویت این هنر، میتواند مسیر تازهای را پیش روی صنعت ترمه ایران قرار دهد.
