به گزارش اصفهان زیبا؛ بازار صنایعدستی اصفهان در حالی زیر فشار مجموعهای از چالشهای اقتصادی، کاهش قدرت خرید، افت ورود گردشگران خارجی، مشکلات صادرات، بیمه و مالیات قرار گرفته که ظرفیتهای این حوزه همچنان کمنظیر است، ظرفیتی که با وجود برخورداری از عنوان جهانی صنایعدستی، هنوز نتوانسته است به جایگاه واقعی خود در اقتصاد و بازارهای داخلی و خارجی برسد.
در همین راستا، میزگردی با حضور مجدالدین تاج، رئیس اتحادیه صنایعدستی اصفهان و نورالله عبداللهی، معاون صنایعدستی و هنرهای سنتی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان برگزار شد، تا در رابطه با ظرفیتهای مغفول و چالشهایی که نفس فعالان این حوزه را به شماره انداخته است، گفتوگو شود.
برای شروع ،گفتوگو را اینگونه آغاز کنیم: چهار واژه را بیان میکنیم و از شما میخواهیم نخستین حس و تصویری را که هرکدام از این واژهها در ذهنتان ایجاد میکند بیان کنید.
*اصفهان؟
تاج: اصفهان مهد هنر، فرهنگ و زیبایی است. شهر را نام بردی و انگار همهچیز را نام بردی؛ همهچیز را میتوان در اصفهان پیدا کرد.
عبداللهی:اصفهان فقط یک شهر نیست؛ یک هویت است. هنر، معماری، ادب و زیبایی در این شهر به یکدیگر گره خوردهاند و همین است که آن را در دنیا متمایز کرده.
صنایعدستی؟
تاج: صنایعدستی یعنی عشق، تجربه و تمرین. چیزی فراتر از یک شغل و یک کار معمولی است؛ هنری که با دل و جان هنرمند ساخته میشود و سالها رنج و ممارست پشت هر اثر قرار دارد.
عبداللهی:صنایعدستی زبان هویت و فرهنگ ماست. هر اثر دست هنرمند اصفهانی، روایتی از تاریخ، ذوق و خلاقیت مردمی است که نسلبهنسل این میراث را حفظ کردهاند.
زایندهرود؟
تاج: زایندهرود شریان اصلی و مایه حیات مردم اصفهان است؛ نهفقط برای این شهر، بلکه برای ایران و همه علاقهمندان به فرهنگ و گردشگری. مثل بدن انسان، تا وقتی خون در جریان است، زنده است. زایندهرود اگر جاری باشد، اصفهان زنده است و اگر به معنای واقعی جریان نداشته باشد، زندگی شهر هم آسیب میبیند.
عبداللهی:تداوم زندگی، تداوم نسل و تداوم تمدن در شهر جهانی صنایعدستی به این رود گره خورده است. زایندهرود تنها یک جریان آب نیست؛ مایه بقای تمدن و فرهنگ این دیار است.
مردم اصفهان؟
تاج: مردم اصفهان ذاتا طناز، هنرمند، خونگرم و باصفا هستند. این ویژگی در ذات و فرهنگ ما ریشه دارد. شاید در بعضی شهرها این ویژگیها کمرنگتر باشد، اما در اصفهان هنر در همه ابعاد زندگی مردم جریان دارد؛ از شیوه حرفزدن و نگاهکردن تا موسیقی، ادبیات و همه رفتارها. این خودش یک مزیت رقابتی برای اصفهان است و مردم دنیا هم ما را با همین ویژگیها میشناسند.
عبداللهی:مردمی خونگرم، باصفا و هنرمند هستند و این هنر در همه ابعاد زندگیشان نمایان است.
آقای تاج، اگر بخواهیم بحث را از ظرفیتهای صنایعدستی اصفهان آغاز کنیم، این استان چه ظرفیتهایی دارد که میتواند آن را به یکی از قطبهای مهم صنایعدستی در کشور و حتی جهان تبدیل کند؟
تاج:اگر بخواهیم از ظرفیتهای صنایعدستی اصفهان صحبت کنیم، باید ابتدا به گستردگی و تنوع این ظرفیت توجه داشته باشیم. از ۶۰۲ رسته صنایعدستی که در دنیا شناساییشده و به ثبت رسیده، حدود ۲۰۰ رسته در اصفهان فعال است. همین تنوع و گستردگی یکی از مهمترین ظرفیتهایی است که اصفهان در حوزه صنایعدستی دارد و به واسطه همین ظرفیت توانستهایم دو عنوان «شهر جهانی صنایعدستی» و «شهر خلاق صنایعدستی» را از آن خود کنیم.
این عناوین صرفا تشریفاتی نیستند؛ پشت آنها یک ظرفیت واقعی قرار دارد. ما از نظر تولید صنایعدستی در دنیا جایگاه بسیار خوبی داریم.ایران جزو سه کشور برتر تولیدکننده صنایعدستی در جهان است که 70درصد این تولید در اصفهان رخ میدهد.
از نظر خلاقیت هم وضعیت چشمگیری داریم. هنرمندان بسیار خوبی در این حوزه فعالیت میکنند و محصولات خلاقانهای ارائه میدهند. این محصولات نهتنها میتوانند مخاطب داخلی داشته باشند، بلکه قابلیت عرضه در بازارهای جهانی را هم دارند؛ بنابراین اگر بخواهیم ظرفیتهای صنایعدستی اصفهان را دستهبندی کنیم، هم تنوع رشتهها را داریم، هم نیروی انسانی و هنرمندان توانمند را، هم سابقه و اصالت هنری و هم عنوانهای جهانی که میتواند به برندشدن این حوزه کمک کند.
درواقع یک زنجیره بسیار ارزشمند در اختیار داریم؛ از تولید و خلاقیت گرفته تا سابقه تاریخی و ظرفیت گردشگری. اگر این زنجیره درست به هم متصل شود، صنایعدستی میتواند یکی از بخشهای مهم اقتصاد اصفهان باشد.
با توجه به ظرفیتهایی که مطرح کردید، به نظر میرسد مسئله اصلی، دیگر اثبات توانایی اصفهان در تولید صنایعدستی نیست؛ بلکه استفاده اقتصادی از این ظرفیتهاست. اینجا به چه چالشهایی میرسیم؟
تاج:دقیقا همینطور است. اولینشکافی که وجود دارد این است که ما درزمینه تولید صنایعدستی رتبه بسیار خوبی در دنیا داریم؛ اما در حوزه صادرات نتوانستهایم متناسب با این ظرفیت حرکت کنیم. طبق آماری که از سوی گمرک، معاونت صنایعدستی و مراجع مختلف اعلام میشود، رتبه صادراتی ایران در صنایعدستی حدود ۴۸ است.
یعنی ببینید، ما از یک طرف جزو سه کشور برتر تولیدکننده صنایعدستی دنیا هستیم و از طرف دیگر در صادرات چنین جایگاهی نداریم. این یک تناقض جدی است. تازه این آمار مربوط به شرایط قبل از جنگ است و با توجه به شرایطی که بعد از آن ایجاد شده، احتمالا وضعیت صادرات از این هم بدتر شده است.
مشکل فقط صادرات نیست؛ هنرمند صنایعدستی امروز با مجموعهای از مسائل مواجه است؛ از تأمین مواد اولیه و تسهیلات گرفته تا بیمه، مالیات، مشکلات صادرات و قوانین و مقررات.
در حوزه تسهیلات، آقای دکتر جمالینژاد، استاندار اصفهان، پیگیریهایی انجام دادند و تسهیلاتی به بخشی از هنرمندان اختصاص پیدا کرد؛ البته هنوز این فرایند تکمیل نشده است؛ اما امیدواریم این تسهیلات به همه دوستان و متقاضیانی که شرایط دریافت آن را دارند، برسد.
اما شاید یکی از مهمترین مسائل امروز، بیمه هنرمندان باشد. هنرمندی که قرار است با خیال راحت کار کند، باید حداقل از بابت آینده و درمان خودش نگرانی نداشته باشد. متأسفانه چندین سال است که دولت بهدلیل کمبود بودجه، بیمه هنرمندان صنایعدستی را یا متوقف کرده یا به شکل بسیار قطرهچکانی ادامه داده است. از ۱۳۹۳ تاکنون این موضوع یکی از دغدغههای جدی ما بوده است.
این مسئله بسیار مهم است. هنرمند نباید نگران این باشد که اگر یک روز بیمار شد یا اتفاق ناخوشایندی برایش افتاد، هزینه درمانش را از کجا تأمین کند. وقتی میخواهیم این فرد هنر و فرهنگ کشور را حفظ کند، باید حداقل یک امنیت اجتماعی اولیه برای او فراهم کنیم.
موضوع بعدی مالیات است. حدود یک ماه دیگر بحث مالیات را داریم و من از همین رسانه خطاب به مسئولان، متولیان و نمایندگان عرض میکنم که واقعا حوزه صنایعدستی و گردشگری در سال گذشته آورده مالی مناسبی نداشته است.
درخواست من بهعنوان نماینده صنف این است که حوزه صنایعدستی و گردشگری را امسال با نگاه مهربانانهتر و واقعبینانهتری ببینند و سختگیری مالیاتی نداشته باشند. واقعا اگر سختگیری در این حوزه اتفاق بیفتد، بخش بزرگی از هنرمندان ممکن است مجبور شوند کسبوکار خود را تعطیل کنند.برآورد ما این است که حتی ۷۰ تا ۸۰درصد هنرمندان میتوانند تحتتأثیر این شرایط قرار بگیرند.
آقای عبداللهی، با توجه به توضیحهایی که آقای تاج درباره انباشت مشکلات این حوزه مطرح کردند، شما بهعنوان نماینده دولت چه اقدامهایی برای تسهیل شرایط فعالیت هنرمندان انجام دادهاید؟
عبداللهی: وقتی صحبت از جنگ و شرایط فعلی صنایعدستی میکنیم، بسیاری از مطالبی که مطرح میشود واقعا درست است؛ اما نباید تصور کنیم تمام مشکلات صنایعدستی فقط مربوط به یک سال گذشته است. چالشهای این حوزه سالهاست وجود دارد.
ما حدود ۱۵ سال است با تحریم مواجهایم و این تحریمها بهمرور شدیدتر شده و آثار خود را روی صنایعدستی هم گذاشته است؛ چند سال هم با کرونا مواجه بودیم که آسیب جدی به صنایعدستی وارد کرد و حالا هم شرایط جنگی و پیامدهای آن را داریم.
یکی از مشکلات جدی، بحث صادرات است. وقتی تحریم وجود دارد، بازگشت ارز برای کسی که صادرات انجام میدهد، بسیار دشوار میشود؛ صادرات چمدانی نیز ظرفیت محدودی دارد و نمیتواند جای صادرات عمده را بگیرد. پولی که از کشور خارج میشود، بازگشتش دشوار است و حتی خود صادرات هم در بسیاری موارد با مشکل مواجه میشود.
مهمتر از همه این است که وقتی تحریم، کرونا و سایه جنگ وجود داشته باشد، گردشگر خارجی هم وارد کشور نمیشود. روزی که گردشگر خارجی وارد اصفهان میشد، هنرمند صنایعدستی نیاز چندانی به ما، دولت یا حتی اتحادیه نداشت. گردشگر میآمد، محصول را میدید و خرید میکرد و این چرخه بهصورت طبیعی شکل میگرفت؛ اما وقتی گردشگر خارجی نمیآید، این چرخه بهمرور ضعیف میشود و امروز به جایی رسیدهایم که همانطور که آقای تاج اشاره کردند، مسئله صنایعدستی به مسئله معیشت هنرمند تبدیل شده است.
درباره تسهیلاتی که اشاره شد، مشخصا دولت چه میزان حمایت مالی از حوزه صنایعدستی و گردشگری داشته و مشکل کجاست؟
عبداللهی:بحث تسهیلات موضوعی است که دولت طی سالهای گذشته آن را دنبال کرده. برای مثال، در سالهای ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ حدود ۵۰میلیارد تومان تسهیلات ارائه شد؛ سال گذشته نیز این رقم به حدود ۲۵۰میلیارد تومان در حوزه صنایعدستی و گردشگری استان رسید؛اما مشکل اینجاست که انتظار داریم منابع بیشتری به صنایعدستی اختصاص پیدا کند؛ برای مثال، از صندوق توسعه ملی تسهیلات بسیار خوبی برای حوزه گردشگری وجود داشت؛ اما صنایعدستی نتوانست سهم متناسبی از این منابع داشته باشد و ما واقعا چشم امید به این بخش داشتیم.خود ما بهعنوان نهاد دولتی هم از این میزان مبلغ تخصیص یافته رضایت کافی نداریم.
غیر از تسهیلات، آیا دولت برای رفع موانع قانونی و صادراتی هم اقدامی انجام داده است؟
عبداللهی:بله؛ در بخش دیگری از این پیگیریها، موضوع تسهیل فرایند ارسال صنایعدستی از طریق پست نیز موردتوجه قرار گرفته است. در این زمینه، برای رفع موانع و تسهیل فرایندها، مکاتبههایی از سوی استاندار با رئیسجمهور انجام شده است.
یکی دیگر از موضوعهای موردپیگیری، رفع محدودیتهای موجود برای خروج نقره از کشور است. در حال حاضر محدودیتهایی برای خروج نقره و طلا وجود دارد و یکی از راهکارهای پیشنهادی این است که سهم ۱۰۰ گرم طلا به نقره تبدیل شود تا امکان خروج مقدار بیشتری، برای مثال حدود ۱۰ کیلوگرم نقره، فراهم شود.
با وجود پیگیریها و مکاتبههای انجامشده، این موضوعها هنوز به نتیجه مطلوب نرسیده است.
مسئله دیگر، بازگشت ارز حاصل از صادرات است. وقتی محصول صنایعدستی صادر میشود، صادرکننده باید موضوع پیمانسپاری ارزی را انجام دهد. در سالهای گذشته پیگیریهای زیادی در این زمینه انجام شده است.
درباره پیمانسپاری ارزی نیز حداقل قرار شد بین ۱۰ تا ۳۰درصد، فقط قیمت مواداولیه در نظر گرفته شود و مابقی بهعنوان بازگشت ارز مطالبه نشود. این اقدامها در دولتهای قبل هم شروع شده بود و ما در دولت فعلی با جدیت بیشتری پیگیری میکنیم.
یکی از موضوعهایی که پراهمیت مطرح شد پیمانسپاری ارزی است. آقای تاج، چرا این موضوع برای صنف تا این اندازه اهمیت دارد؟
تاج: هنرمندان و فعالان صنایعدستی حدود هفت یا هشت سال است که پیمانسپاری ارزی را مطالبه میکنند. اگر مصاحبههای بنده در طول چهار سالی را که در اتحادیه صنایعدستی خدمت میکنم، بررسی کنید، مطالب زیادی درباره این موضوع وجود دارد. ما واقعا اعتقاد داریم اگر مشکل پیمانسپاری ارزی حل شود، بخشی از مشکل صادرات صنایعدستی نیز حل خواهد شد.اصلا پیمانسپاری ارزی یعنی چه؟ یعنی اگر دولت در روند تولید یک محصول به تولیدکننده یا هنرمند یارانه یا ارز ترجیحی بدهد، بعد میتواند بگوید در صورت فروش یا صادرکردن محصول، ارز حاصل از آن را با نرخ مشخصی که دولت تعیین میکند، تحویل دهید؛ اما مسئله ما این است که در روند تولید صنایعدستی، دولت هیچ سوبسیدی برای مواد اولیه در اختیار هنرمند قرار نمیدهد. هنرمند مواد اولیه را از بازار آزاد خریداری میکند. وقتی دولت در روند تولید هیچ سوبسیدی نداده، نمیتواند بعد از صادرات بگوید ارز حاصل از فروش را باید با یک نرخ دولتی مشخص برگردانید.
پس با توجه به اینکه درباره اصلاح این موضوع صحبت شده، آیا مشکل پیمانسپاری ارزی عملا حل شده است؟
تاج:خیر، هنوز نمیتوانیم بگوییم این مشکل بهطور کامل حل شده است.وزارت میراث فرهنگی پیگیریهای خوبی در این زمینه داشته و مصوبهای هم در این زمینه انجام شده است؛ اما هنوز دستور اجرای آن به وزارتخانه مربوط ابلاغ نشده تا بعد از آن به گمرک و دستگاههای مرتبط ابلاغ شود.من تا امروز کسی را ندیدهام که به من بگوید این مصوبه در عمل اجرا
شده است.
جناب تاج، با توجه به جایگاه جهانی اصفهان در حوزه صنایعدستی، حضور گردشگران خارجی تا چه اندازه میتواند به رونق فروش و توسعه بازار این بخش کمک کند و مهمترین موانعی که باعث شده است این ظرفیت بهطور کامل مورد استفاده قرار نگیرد، چیست؟
تاج: اصفهان یک شهر جهانی صنایعدستی بوده و این یعنی برند ما در دنیا شناختهشده است؛ اما برندشدن بدون داشتن گردشگر، مثل داشتن یک ویترین عالی در یک کوچه بنبست است.ما ویترین داریم، هنر و هنرمند داریم و در بسیاری از رشتهها رتبه بسیار خوبی در تولید داریم؛ اما مشتری ما، یعنی گردشگر خارجی، وقتی نمیتواند وارد کشور شود، این زنجیره قطع میشود.
تولیدکننده اصفهانی اگر نتواند محصولش را به گردشگر خارجی یا بازار خارجی برساند، مجبور است به بازار داخلی محدود شود؛ بازار داخلی هم با توجه به شرایط اقتصادی و کاهش قدرت خرید مردم، ظرفیت محدودی دارد؛ بنابراین با یک فشار دوطرفه مواجهایم: از یک طرف، تقاضای داخلی کاهش پیدا میکند و از طرف دیگر، محدودیتهای صادراتی و کاهش ورود گردشگر خارجی را داریم.
در چنین شرایطی، آیا صرفا با یک مشکل اقتصادی مواجهایم یا آینده خود هنر و نیروی انسانی این حوزه هم در معرض خطر قرار گرفته است؟
تاج: قطعا بحث فقط اقتصاد نیست. یک مسئله بسیار مهم دیگر، مهاجرت و خروج هنرمندان از این حوزه است. وقتی هنرمند ببیند بیمه ندارد و مالیات برایش سنگین است، از صادرات سود مناسبی نمیبرد و بازار داخلی هم قدرت خرید کافی ندارد؛ طبیعی است که بهسمت کارهای سادهتر یا حتی مشاغل غیرهنری برود.ما داریم یک نسل از هنرمندان را از دست میدهیم و این فقط یک مشکل اقتصادی نیست؛ یک فاجعه فرهنگی است. اصفهان اگر هنر نداشته باشد، دیگر اصفهان نیست.
جناب عبداللهی، در شرایطی که مسائل مالیاتی یکی از دغدغههای جدی فعالان صنایعدستی است، دولت چه حمایتها و تسهیلاتی برای کاهش فشار مالیاتی بر هنرمندان و تولیدکنندگان این حوزه در نظر گرفته است؟
عبداللهی:طبق ماده ۱۴۲ قانون مالیاتهای مستقیم، تولیدکننده صنایعدستی از پرداخت مالیات معاف است؛ اما یک شرط مهم وجود دارد و آنهم تسلیم اظهارنامه مالیاتی در موعد مقرر است. بسیاری از هنرمندان ما متأسفانه به دلیل ناآگاهی یا ضعف در امور اداری، اظهارنامه خود را در موعد مقرر ارائه نمیکنند و بعد مشمول جریمههایی میشوند که عملا میتواند آنها را از استفاده از معافیت خارج کند.
آقای تاج، با این توضیح، آیا هنرمندان صنایعدستی واقعا میتوانند از معافیت مالیاتی استفاده کنند؟
تاج:من دقیقا همین را میگویم. مشکل این است که سیستم مالیاتی ما گاهی با صنایعدستی مانند یک کارخانه بزرگ فولاد برخورد میکند.صنایعدستی هنر است؛ نه تولید انبوه صنعتی. وقتی یک هنرمند برای یک اثر قلمزنی ساده ممکن است شش ماه وقت بگذارد، نمیشود همان متر و معیاری را برای او در نظر گرفت که برای یک خط تولید کارخانه استفاده میشود. این سنگاندازی دقیقا همینجاست: عدم درک ماهیت هنر در بوروکراسی اداری.ما قبول داریم که قانون باید اجرا شود؛ اما اجرای قانون باید با شناخت ماهیت این کسبوکار باشد. هنرمندی که با دست خودش تولید میکند، با کارخانهای که تولید انبوه دارد، شرایط اقتصادی یکسانی ندارد.
با توجه به این حجم از مشکلات، اتحادیه تا چه اندازه امکان مداخله مستقیم دارد؟
تاج:ببینید، ما یک نهاد حاکمیتی نیستیم که بخواهیم بودجه تزریق کنیم؛ ما اتحادیه هستیم؛ یعنی یک تشکل صنفی. کار اصلی ما چانهزنی و مطالبهگری است.من تا وقتی روی این صندلی هستم، فریاد این هنرمندان را به گوش مسئولانی که در پایتخت تصمیم میگیرند، میرسانم.
در بحث بیمه، با سازمان تأمین اجتماعی جلسههای مستمر داریم؛ فهرستهای جدید را ارسال و پیگیری میکنیم که سهمیه بیمه به اصفهان اختصاص پیدا کند؛اما تا زمانی که در سطح تصمیمگیری کشور صنایعدستی بهعنوان یک اولویت دیده نشود، این روند کند ادامه خواهد داشت. ما میتوانیم مطالبه کنیم، نامه بنویسیم، جلسه برگزار کرده و پیگیری کنیم؛ اما اجرای نهایی سیاستها در اختیار دولت و مجلس است.
آقای تاج، با توجه به اینکه یکی از چالشهای اصلی صنایعدستی دسترسی به بازار و مشتری است، نمایشگاههای داخلی و خارجی چه ظرفیتی برای معرفی، فروش و صادرات صنایعدستی اصفهان دارند؟ آیا بهعنوان اتحادیه از کیفیت برگزاری این نمایشگاهها رضایت دارید یا معتقدید بخشی از آنها بیشتر جنبه نمایشی پیدا کردهاند؟
تاج: نمایشگاه صنایعدستی برای ما فقط یک غرفه نیست؛ نمایشگاه باید ابزار مارکتینگ و برندینگ باشد و یکی از حلقههای مفقوده برای معرفی هنرمند به بازار اصلی مصرفکننده است. چه نمایشگاه داخلی باشد و چه خارجی، اگر هدفمند برگزار شود، میتواند هنرمند را به مشتری، تاجر، گردشگر و خریدار عمده وصل کند. قبلا دولت بخشی از هزینههای برگزاری نمایشگاه، غرفه و تبلیغات را تقبل میکرد؛ اما امروز هزینه غرفه، رفتوآمد، حمل محصول و اقامت برای هنرمند بسیار سنگین شده است؛ بنابراین هنرمند گاهی قبل از اینکه به فروش فکر کند، باید ببیند اصلاحضور در نمایشگاه برایش توجیه اقتصادی دارد یا نه.
ما بارها گفتهایم نمایشگاه مجلل و شکیل که فقط مسئولان از آن بازدید کنند، دردی از هنرمند دوا نمیکند؛ نمایشگاه باید هدفمند و در تراز صنایعدستی اصفهان باشد.در نمایشگاههای خارجی هم مسئله فقط فروش چند محصول نیست؛ باید فرصتی برای ارتباط با تاجر، واردکننده و بازار هدف و ایجاد قراردادهای بلندمدت باشد. اگر این ارتباط شکل نگیرد، بخش مهمی از ظرفیت نمایشگاه از دست میرود؛ البته در نمایشگاه گردشگری اخیر، فروش هنرمندان نسبت به سالهای قبل بهتر بود و نشان داد اگر مکان و تبلیغات درست باشد، مردم همچنان به صنایعدستی علاقه دارند و خرید میکنند؛ بنابراین مشکل، نبود تقاضا نیست؛ مسئله این است که نمایشگاه را به یک بازار واقعی و پایدار برای هنرمند تبدیل نکردهایم. ضرورت بازطراحی کانالهای تجاری و فعالسازی ظرفیتهای راکد صنایعدستی نیز در مباحث اخیر این حوزه موردتأکید قرار گرفته است.
