به گزارش اصفهان زیبا؛ مسجدجامع اصفهان، این میراث یکهزارو300ساله، امروز با مجموعهای از آسیبهای ناشی از رطوبت، فرسودگی گنبدها، گچبریها، کاشیها و تأسیسات دستوپنجه نرم میکند؛لطمههایی که برای احیای اولیه، دستکم دو سال زمان و ۵۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد.
مسجدجامع اصفهان روایتی زنده از یکهزارو300 سال معماری، هنر و فرهنگ این سرزمین است و همین قدمت، مسئولیت حفاظت از آن را سنگینتر میکند.
این مسجد که در طول قرنها و در دورههای مختلف توسعه یافته و مرمت شده است، امروز با مجموعهای از مشکلات، از نفوذ و تجمع رطوبت و آسیب به ازارههای سنگی و کاشیها گرفته تا فرسودگی گنبدها، گچبریها و تأسیسات، دستوپنجه نرم میکند؛ مسائلی که رفع آنها به اعتبار، برنامهریزی مستمر و مرمت تخصصی نیاز دارد و نمیتوان با بودجههای محدود و اقدامهای مقطعی، بنایی با چنین وسعت و اهمیتی را به وضعیت مطلوب رساند.
از سوی دیگر، حفاظت از مسجد تنها به مرمت آجر و گچ و کاشی خلاصه نمیشود؛ رفتار ما با این بنا نیز بخشی از فرایند حفاظت است.
در این میان، مردم، گردشگران، کسبه و برگزارکنندگان مراسم نیز سهم مهمی در حفظ مسجد دارند؛ اما نمیتوان همه مسئولیت را بر دوش بازدیدکنندگان گذاشت. وقتی قرار است از مردم خواسته شود زباله نریزند، تهسیگار رها نکنند، به دیوارها آسیب نزنند یا دانههای پرندگان را در گوشهوکنار مسجد نریزند، پیش از هرچیز باید فرهنگ حفاظت را به آنان آموزش داد. اینجاست که نقش میراثفرهنگی و پایگاه مسجد جدیتر میشود. حضور نیروهای کافی و آموزشدیده، اطلاعرسانی مستمر و فرهنگسازی در محل میتواند رفتار بازدیدکنندگان را تغییر دهد؛ حتی میتوان امیدوار بود این فرهنگ حفاظت، از مسجد فراتر برود و به بازار و محله پیرامون آن نیز سرایت کند و زمینهساز اتفاقهای مثبتتری برای بافت تاریخی اصفهان شود.
از سوی دیگر، نجات این میراث یکهزارو300ساله بدون تأمین اعتبار کافی و نگاه بلندمدت ممکن نیست؛ مسجدی با این قدمت و وسعت، بیش از اقدامهای مقطعی به برنامهای جامع برای احیا، حفاظت و مرمت نیاز دارد. مسئولیت حفظ آن، میان مدیران میراثفرهنگی، دستگاههای شهری، متولیان مسجد و مردم تقسیم شده است. هرکدام باید سهم خود را در این مسیر ایفا کنند تا مسجدجامع اصفهان بهعنوان بخشی زنده از هویت شهر، برای نسلهای آینده باقی بماند. در همین خصوص، «اصفهانزیبا» با امیدعلی صادقی، مدیر پایگاه میراث جهانی مسجدجامع اصفهان، به گفتوگو نشسته است که در ادامه میخوانید.
مرمت گنبد تاجالملک
با اعتبار سهمیلیاردتومانی
امیدعلی صادقی، مدیر پایگاه میراث جهانی مسجدجامع اصفهان، با اشاره به قدمت و وسعت این بنا میگوید: «مسجدجامع اصفهان تقریبا بنایی یکهزارو300ساله است که در دورههای مختلف روی آن کار شده. این مسجد حدود ۲۵هزار مترمربع، یعنی نزدیک به دو هکتار، وسعت دارد.»
او درباره جدیدترین اقدامهای مرمتی انجامشده در مسجدجامع اصفهان میافزاید: «امسال حدود سهمیلیارد تومان برای مرمت این مسجد هزینه و سعی کردیم بخشهایی که بیشترین آسیب را دیدهاند، در اولویت مرمت قرار دهیم.»
او یکی از بخشهای آسیبدیده مسجد را گنبد تاجالملک عنوان میکند و میگوید: «یکی از قسمتها با آسیب زیاد، گنبد تاجالملک بود. همکاران ما حدود دو سال پیش مرمت خود یا پوسته بیرونی گنبد را آغاز کرده بودند؛ چون براثر بارندگی آسیبهایی به آن وارد شده بود.»
او ادامه میدهد: «حدود ۴۵درصد از مرمت گنبد انجام شده بود و ما امسال مرمت ۵۵درصد باقیمانده گنبد را در دستورکار قرار دادیم که تا یکیدو هفته دیگر، مرمت گنبد تاجالملک از قسمت بیرونی به پایان میرسد.»
نفوذ رطوبت به داخل گنبد تاجالملک
صادقی با اشاره به آسیبهای ناشی از نفوذ رطوبت به بخشهای داخلی گنبد تاجالملک میگوید: «از طرفی، چون رطوبت به داخل گنبد هم نفوذ کرده بود، گچبریهای سلجوقی در حال ازبینرفتن بود که توانستیم تنها یکهشتم این گچبریها را مرمت کنیم و هنوز هفتهشتم آنها برای مرمت باقی مانده است. مرمت هر یک متر از این گچبریها، بین ۸۰۰میلیون تا یکمیلیارد تومان هزینه دارد.»
بندکشیهای گنبد نظامالملک
در معرض خطر است
او در ادامه به یکی دیگر از مشکلات مسجدجامع اصفهان اشاره میکند و میافزاید: «سال گذشته، در دیماه، به دلیل ترکیدگی لوله، ازارههای سنگی گنبد نظامالملک در حال ریزش بود. این ازارهها که در دوره صفویه به مسجد اضافه شدهاند، در برخی قسمتها سنگهایی به ابعاد یک متر و ۳۰ سانتیمتر در یک متر و ۴۰ یا ۶۰ سانتیمتر و با ضخامت ۱۵ سانتیمتر داشتند که امکان داشت سقوط کنند و بشکنند. ما سعی کردیم بیشتر این ازارهها را تثبیت کنیم تا مشکلی پیش نیاید.»
صادقی با بیان اینکه گنبد نظامالملک نیز در معرض خطر قرار دارد، ادامه میدهد: «پوسته بیرونی گنبد را که از بیرون نگاه میکنید، تمام بندکشیها و بعضی از آجرها از بین رفته است. به نظر میرسد با این شرایط با آمدن باران، در یکیدو سال آینده مشکلات زیادی ایجاد شود.»
مدیر پایگاه میراث جهانی مسجدجامع اصفهان با تأکید بر ضرورت تداوم حفاظت و نگهداری از این بنای تاریخی تصریح میکند: «مسجدجامع اصفهان ۱۲ قرن عمر دارد و باید حفظ و نگهداری شود؛ مثل یک آدم بیمار. سهمیلیارد تومان برای مرمت مسجدی با این وسعت، مبلغ بسیار ناچیزی است. ما سعی میکنیم کارهای مرمتی را پیش ببریم؛ درخواست بودجه هم کردهایم. »
صادقی با اشاره به گستردگی آسیبهای ناشی از رطوبت و ضرورت برنامهریزی برای مرمت بخشهای مختلف مسجد میگوید: «با توجه به این رطوبتی که وجود داشته، تمام سنگهای ازاره مسجد و کاشیها مشکل دارند و در حال جداشدن از بدنه هستند؛ علاوه بر کاشیها و سنگهای ازاره، گنبدها هم مشکل دارند.»
بازسازی گچ
متناسب با ویژگیهای گچ تاریخی مسجد
او ادامه میدهد: «ما مرمت این مسجد را در برنامه قرار دادهایم. وضعیت این مسجد مثل بیماری است که باید به آن تنفس مصنوعی بدهیم تا برگردد. درواقع، همه این موارد اولویتبندی شدهاند تا بتوانیم بهتدریج آنها را انجام دهیم.»
صادقی درباره یکی دیگر از اقدامهای انجامشده برای حفاظت و مرمت بندکشیهای مسجدجامع اصفهان، یادآور میشود: «یکی دیگر از کارهایی که انجام دادیم، مربوط به برخی از بندکشیها بود. متأسفانه بندکشیهایی که انجام میشد، بعد از دو یا سه سال از بین میرفت. ما مستقیما وارد شدیم و با کارخانه گچ صحبت کردیم. نمونهای از گچ قدیمی را در اختیارشان قرار دادیم؛ آنها هم مقاومت گچ تولیدشده را به حدی رساندند که با مقاومت گچ قدیمی و تاریخی ما برابری داشته باشد.»
سرویسهای بهداشتی مسجد نیازمند رسیدگی ضروری است
او یکی دیگر از موارد ضروری برای رسیدگی را سرویسهای بهداشتی داخل مسجد عنوان میکند و یادآور میشود: «یکی دیگر از مواردی که نیاز به رسیدگی ضروری دارد، سرویسهای بهداشتی داخل مسجد است که به یک سرویس بهداشتی عمومی تبدیل شده. با شهرداری و اوقاف صحبت کردهایم؛ اما هنوز اجرایی نشده که بتوانیم یک سرویس بهداشتی در بیرون مسجد (در کوچه) ایجاد کنیم.»
مدیر پایگاه میراث جهانی مسجدجامع اصفهان، در خصوص رطوبت مسجد میگوید: «ما از دو ناحیه با رطوبت مواجهایم: یکی، لولههای فاضلاب و آب مصرفی که دورتادور مسجد وجود داشت و دیگری، سرویسبهداشتی. یکی از کارهایی که انجام دادیم این بود که با پیگیری، کف کوچه پشت گنبد نظامالملک را پایین آوردیم و تأسیسات شهری را احیا کردیم که درنهایت باعث شد رطوبت از آن قسمت خارج شود.»
ساخت میدان عتیق و انسداد مسیرهای خروج آب از مسجد
صادقی با اشاره به یکی از عوامل ایجاد رطوبت در مسجدجامع اصفهان خاطرنشان میکند: «بعد از ساخت میدان عتیق، تمام کانالهای خروج آب از مسجد که از در اصلی وارد کانالهای خروجی میشدند، مسدود شده بودند. سالیان سال آب به زیر راهروی ورودی موجود میآمد و باعث ایجاد رطوبت در دیوارهها و درنهایت، نشست دیوارهها میشد.»
او با اشاره به حادثه ترکیدگی لوله آب و خطرهایی که میتوانست برای مسجدجامع اصفهان ایجاد کند، گفت: « لوله آبی که سال گذشته ترکیده بود، باعث شده بود حدود ۷۵ روز آب زیر مسجد برود. روزی که من وارد مسجد شدم، دیدم قسمتی از مسجد نشست کرده است. به من گفتند فرونشست است. بررسی کردیم و متوجه شدیم فرونشست نیست. با کمک شهرداری و سازمان نوسازی و بهسازی، قسمتی از کف کوچه را برداشتیم و دیدیم که لوله ترکیده است و آب به زیر مسجد میرود.»
او ادامه میدهد: « تمام کانالهای آب و فاضلابی که در دورههای مختلف در مسجد وجود داشته، باعث شده است این حجم آب در کل مسجد پخش شود و همین پخششدن، رطوبت را به بخشهای مختلف مسجد رسانده است؛ یعنی اگر این آب زیر گنبد نظامالملک میرفت، مطمئن باشید تا الان این گنبد فرو ریخته بود. خداوند این مسجد را نگه داشت و همان کانالها مسجد را نجات دادند.»
او با اشاره به اینکه بالابودن کف کوچه یکی از عوامل اصلی ایجاد رطوبت در مسجد است، ادامه میدهد: «با همیاری شهرداری، سازمان نوسازی و تأسیسات شهری، یکی از کارهایی که انجام دادیم، ایجاد چاه ناکش بود.چاهی ایجاد کردیم که تمام آبها را بهسمت پایین هدایت کند و این رطوبت برطرف شود.»
مدیر پایگاه میراث جهانی مسجدجامع اصفهان با تأکید بر ضرورت تأمین اعتبار برای رفع خطرهای موجود و آغاز روند جدی مرمت مسجد اظهار میکند: «ما حداقل دو سال زمان و ۵۰میلیارد تومان بودجه نیاز داریم تا بتوانیم خطرهایی را که گفتیم، برطرف کنیم؛ مسجد را احیا کرده و به مداوا و مرمت آن برسیم. این مسجد خسته است و نیاز به مرمت دارد و با این بودجهها نمیشود.»
ورودی مسجد در شأن گردشگران نبود
صادقی با اشاره به ضرورت ساماندهی ورودی مسجدجامع اصفهان ادامه میدهد: «ورودی مسجد در شأن گردشگران داخلی و خارجی نبود و بههمیندلیل سعی کردیم ورودی مسجد را هم درست کنیم؛ اما همه اینها به اعتبار نیاز دارد. به عبارتی، بازوی اصلی من در این مسجد، اعتبار است. وقتی اعتباری نداشته باشم، آیا میتوانم کاری انجام دهم؟»
او با بیان اینکه بودجه میراثفرهنگی بسیار محدود است، اضافه میکند: «بودجه میراثفرهنگی بسیار اندک است و واقعا نمیتواند پاسخگوی بناهای تاریخی کشور باشد. از یک سال گذشته هم درآمدی از گردشگری وجود ندارد. امسال (۱۴۰۵) با توجه به اتفاقهایی که افتاد، درآمد بناهای ما ۱۰درصد سال گذشته است.»
ضرورت رعایت ضوابط
در برگزاری مراسم در مسجد
صادقی با اشاره به ضرورت رعایت ملاحظههای حفاظتی از سوی افرادی که در مسجدجامع اصفهان مراسم برگزار میکنند، اظهار میکند: «افرادی که در مسجد مراسم برگزار میکنند، باید بسیاری از مسائل را رعایت کنند. امسال برای اولینبار صحبت کردیم که این دوستان مراقب دیوارهای مسجد باشند».
ضرورت مشارکت مردم
در حفاظت از مسجدجامع اصفهان
مدیر پایگاه میراث جهانی مسجدجامع اصفهان با تأکید بر اینکه حفاظت از مسجدجامع اصفهان نیازمند مشارکت گروههای مختلف است، میگوید: «من از همه کسانی که میتوانند کمک کنند، چه از نظر فکری و چه حتی بهصورت عملی، دعوت میکنم در بازسازی و نگهداری مسجد مشارکت کنند. گروههایی مثل هنرمندان، ورزشکاران یا گروههای مختلف میتوانند یک روز بیایند و کل مسجد را تمیز کنند. این کار بسیار بزرگی است. در این مسجد که حدود ۲۰هزار مترمربع وسعت دارد، ما یک نیروی خدماتی داریم؛ دو یا سه نیرو هم اوقاف گذاشته است. این تعداد نیرو برای چنین مسجدی خیلی کم است.»
او همچنین خطاب به گردشگران و مردم حاضر در بازار اطراف مسجد بیان میکند که در حفظ پاکیزگی و سلامت بنا دقت بیشتری داشته باشند و در این باره ادامه میدهد: «خواهش ما از گردشگران و مردمی که در بازار هستند، این است که زباله نریزند و اگر سیگار میکشند، آشغال آن را داخل مسجد نیندازند و اگر میخواهند به کبوترها گندم بدهند، دانهها را همهجا پخش نکنند.»
او با بیان اینکه این رفتارها میتواند آسیب زیادی به مسجد وارد کند، خاطرنشان میکند: «ما نمیگوییم به پرندهها گندم ندهید، اما نباید به شکلی باشد که در هر جای مسجد دانه ریخته شود؛ چراکه همین مسئله باعث جمعشدن مورچهها و درنهایت خانهکردن آنها در دیوارههای مسجد میشود. رها کردن آشغال سیگار، دستمال کاغذی و مواردی از این دست نیز علاوهبر بدمنظرکردن مسجد، باعث ایجاد آسیب میشود. درنهایت، هر کسی که فکر یا تدبیری دارد و میتواند به ما کمک کند، چه بهصورت یدی یا به هر طریق دیگر، دست یاری او را برای حفظ و نگهداری این مسجد تاریخی میفشاریم.»
