نقش «چوگان» بر قامت اصفهان

ابتدا قرار بوده نماد «چوگان» که توسط یک هنرمند نیشابوری و به سفارش سازمان زیباسازی ساخته‌شده در قدیمی‌ترین میدانگاه انجام آن یعنی نقش‌جهان نصب شود تا یادآور اهتمام اصفهانی‌ها به این بازی در تاریخ ماندگار شهر یعنی دوره شاه‌عباس صفوی و جانشینانش باشد اما ملاحظات میراثی تا امروز باعث شده این اتفاق محقق نشود و مجسمه به‌صورت موقتی در محور چهارباغ قرار بگیرد. مرتضی نعمت اللهی که در سال 80 نگذاشت مجسمه علی‌اکبر اصفهانی‌اش در میدان نقش‌جهان نصب شود،‌ پس از حدود 20 سال همچنان اعتقاد دارد نباید هیچ اثر هنری به نقش‌جهان هنر اصفهان الحاق شود؛ اما حسن مؤذنی مدیرعامل سازمان زیباسازی شهرداری اصفهان نصب این اثر در نقش‌جهان را مثبت قلمداد می‌کند و معتقد است در صورت جانمایی درست و ملاحظات میراثی باید مجسمه در میدان باشد. در این گزارش ساخت این مجسمه و مسئله محل نصب آن را در گفت‌وگو با این دو نفر و حسن ملانوروزی سازنده نماد «چوگان» به بحث گذاشته‌ایم.
نماد «چوگان» پس از حضور حسن ملانوروزی در دو سمپوزیوم مجسمه‌سازی در سال‌های 91 و 98 و چند نمایشگاه از سوی سازمان زیباسازی و ساخت دو اثر ازجمله نماد «قوس آذر» برای اصفهان به این هنرمند نیشابوری سفارش داده ‌شده و او مجسمه را با متریال ورق آهن و سبک چکش‌کاری مستقیم که مورداستفاده صنعتگران و هنرمندان اصفهان هم هست با وزن حدود یک تن و دویست در حدود شش و نیم متر ارتفاع و شش متر عرض ساخته  است.  ملانوروزی درباره جنس اثر و استفاده از آهن نیز می‌گوید: علاوه بر اینکه سبک و متریال کاری من با ورق آهن است، با توجه به مقاوم بودن این فلز قرار شد که نماد «چوگان» با این جنس ساخته شود. هرچند استفاده از جنس برنز هم مطرح بود، ولی به دلیل قیمت بالا و دزدی‌های مختلف مجسمه‌های شهری درنهایت انتخاب ما با آهن بود که قیمت مناسبی هم دارد. او درباره احتمال زنگ‌زدگی مجسمه به دلیل کاربرد این متریال ادامه می‌دهد: یکی از پوشش‌های نهایی که ممکن است روی مجسمه‌ها قرار بگیرد، پتینه زنگ است که من شخصا رد آن بر مجسمه را دوست دارم. البته اگر اثر هر 7، 8 ماه یک‌بار شارژ و پتینه‌کاری تکرار شود، هیچ‌وقت زنگ نمی‌زند؛ اما نظر و خواست شخصی من با زنگ زدن آن است و زنگ‌خوردگی روی ورق آهن ازنظر من به‌عنوان مجسمه‌سازی که با این جنس کار می‌کنم واقعا جذاب است و ضعف محسوب نمی‌شود.
 این مجسمه‌ساز درباره محل نصب نماد «چوگان» نیز می‌گوید: از ابتدای سفارش بنا بر این بود که مجسمه در میدان نقش‌جهان نصب شود؛ ولی بعدا به دلیل ملاحظاتی به من اطلاع دادند که قرار است فعلا در چهارباغ قرار بگیرد و  من امیدوارم به محل اصلی خود برگردانده شود.مرتضی نعمت‌اللهی مجسمه‌ساز پیشکسوت و شناخته‌شده که تعداد قابل‌توجهی از مجسمه‌های شهری اصفهان همچون «فردوسی»، «طیران»، «ملاصدرا»، «سلمان فارسی» و… ساخته اوست،درباره ساخت این مجسمه شهری تازه می‌گوید: به‌طورکلی انجام این قبیل فعالیت‌ها گام‌هایی در جهت رشد فرهنگی است البته درصورتی‌که بر طبق استانداردها انجام شود و از ضابطه علمی و آکادمیک برخوردار باشد. آقای ملانوروزی مجسمه‌های آهنی خوبی ساخته که یک نمونه‌اش نماد «قوس آذر» برای اصفهان است و بااینکه مجسمه تازه را ندیده‌ام، نفس این حرکت به نظرم ارزشمند است.
خالق مجسمه «علی‌اکبر اصفهانی» که اجازه نداده مجسمه‌اش باوجود پیشنهاد‌ها در زمان ساخت در میدان نقش‌جهان قرار بگیرد همچنان نصب مجسمه یا هر اثر هنری دیگری در میدان نقش‌جهان را درست نمی‌داند:‌ به‌زعم من هیچ اثری را نباید در میدان نقش‌جهان نصب کرد؛ زیرا این مکان که خود یک اثر هنری است و نیازی به الحاق ندارد. او با بیان اینکه موضوع نصب اثر در میدان نقش‌جهان یک مسئله میراثی جدی است و الحاق اثری به آن ساده نیست، به خاطره ممانعتش از نصب مجسمه «علی‌اکبر» در این محل اشاره می‌کند: حدود 20 سال پیش زمانی که مجسمه استاد «علی‌اکبر اصفهانی» معمار تاریخ‌ساز نقش‌جهان را می‌ساختم، تنها جای پیشنهادی برای نصبش میدان بود؛ زیرا به لحاظ موضوعی با آن انطباق داشت؛ ولی من مخالفت کردم، چون معتقد بودم اگر این مجسمه امروز در میدان نقش‌جهان نصب شود، هیچ تضمینی وجود ندارد که 10 سال بعد مجسمه‌ها و آثار هنری دیگری هم در این میدان نصب و به آن الحاق نشود؛ هرچند چنین اتفاقی می‌توانست برای من مجسمه‌ساز بسیار جذاب باشد و فرصت خوبی فراهم کند تا اثرم دیده شود؛ ولی من به خودم اجازه چنین کاری را ندادم. یادم هست آن زمان حتی در شهرداری این موضوع صورت‌جلسه شد که هیچ اثری نباید در میدان نقش‌جهان جانمایی شود. نعمت‌اللهی اضافه می‌کند: همان‌طور که می‌دانید، این جریان و نحوه برخورد با «نقش‌جهان» نه‌فقط برای اصفهان که در سطح ملی مسئله است؛ چراکه ما میدان نقش‌جهان را نه به‌عنوان یک میدان یا محل گذر و… که به‌عنوان یک اثر هنری می‌شناسیم. اثری که شناسنامه دارد و به ثبت یونسکو رسیده است؛ بنابراین ما به‌هیچ‌عنوان حق تغییر فضا در آن را نداریم، هرچند که متأسفانه در طول زمان دخل و تصرفاتی در آن انجام شده است؛ ولی ما باید از این به بعد با حساسیت بسیار با این اثر برخورد کنیم و اجازه ندهیم بیش از این تغییراتی در آن روی دهد و چیزی به آن الحاق شود اگر هم روزی قرار شد چیزی آنجا نصب شود، باید از فیلترهای بسیار زیاد و مختلفی بگذرد. اما حسن مؤذنی، رئیس سازمان زیباسازی اصفهان فلسفه ساخت این اثر تازه شهری را این‌طور تبیین می‌کند: با توجه به اهمیت «چوگان» به‌عنوان میراث ناملموس اصفهان دوست داشتیم یک اثر هنری شهری با این موضوع به‌عنوان نماد آن خلق شود که ساخت این اثر در سال 98 پیشنهاد شد ولی به دلایلی به تأخیر افتاد و امسال پس از حدود 9 ماه کار ساخته شد و به اتمام رسید. مؤذنی ادامه می‌دهد: ما سعی کردیم به‌جز مسئله موضوعی جنس و موادی که برای ساخت مجسمه انتخاب می‌شود، با فضای اصفهان سازگاری داشته باشد. آقای ملانوروزی هم قبلا اثری با همین تکنیک چکش‌کاری در سمپوزیوم مجسمه‌سازی ارائه کرده بود و با توجه به توانایی او در این زمینه که در اصفهان هم در رشته صنایع‌دستی مورداستفاده است، ساخت نماد «چوگان» را با این مختصات به ایشان سفارش دادیم. او همچنین درباره مسئله نورپردازی و رسیدگی‌های بعدی به این اثر می‌گوید: فعلا برای این مسائل به‌صورت موقت برنامه‌ریزی کرده‌ایم و بعد از نهایی‌شدن محل نصب به روش‌های دائمی می‌اندیشیم.  مدیرعامل سازمان زیباسازی که درصدد نصب نماد «چوگان» در میدان نقش‌جهان است، ادامه می‌دهد: جلساتی با اداره میراث فرهنگی برای نصب مجسمه در میدان نقش‌جهان داشتیم که تا امروز مجوزی از سوی میراث برای نصب مجسمه در آنجا صادر نشده است و چون کار قبلا ساخته شده بود، ما موقتا آن را در چهارباغ نصب کردیم؛ ولی اگر فرایندهای میراثی‌اش حل شود، مجسمه را جابه‌جا می‌کنیم؛ چون محل اصلی بازی چوگان میدان نقش‌جهان بوده است.او در پاسخ به انتقادات به نصب این اثر در میدان نقش‌جهان می‌گوید: نظرات در این مورد متفاوت است ؛ ولی من معتقدم مجسمه‌ها و المان‌ها هم مانند بسیاری چیزهای دیگر جزئی از اثاثیه شهری است. ما شاهد این هستیم که مثلا کیوسک دوچرخه‌سواری در میدان قرار می‌گیرد یا مبلمان‌های میدان جزئی از اثاثیه شهری محسوب می‌شوند که در میدان جا گرفته است. در حال حاضر هم به نظر من آنچه مسئله است نحوه جانمایی آثار در این مکان است و اگر این جانمایی آسیبی به فضای میدان نزند، نصب مجسمه در آنجا و دیگر مکان‌های تاریخی بلامانع است. کما اینکه اگر جانمایی خوبی انجام شود، حتی به معرفی بهتر عملکرد تاریخی آن مکان کمک هم خواهد کرد و مثلا این عنصر می‌تواند معرف بازی مهم چوگان باشد که زمانی در میدان انجام می‌شده منتهی نباید در منظر آثار تاریخی باشد؛ ولی اگر قرار است به‌طورکلی چیزی به میدان اضافه نشود، پس باید عناصر دیگری هم که طی این سال‌ها به آن الحاق شده جمع‌آوری شود. او سپس به این نکته اشاره می‌کند که نظر متخصصان میراث فرهنگی را درباره این موضوع محل بحث می‌داند: ساخت این مجسمه طوری انجام‌شده که نه در میدان نقش‌جهان نه در مکان فعلی‌اش هیچ فونداسیونی ریخته نشده تا آسیبی به فضا نرسد و جابه‌جایی آن‌هم راحت باشد. درواقع این مجسمه طوری طراحی شده که روی پایه خودش می‌ایستد و به کف آسیبی نمی‌رساند. به‌طورکلی این یکی از سیاست‌های خوب سازمان زیباسازی در رابطه با ساخت و نصب چنین المان‌هایی است. هرچند به‌زعم من وجود چنین المان‌هایی در  هر کجای شهر بهتر از داربست‌هایی است که روی آثار تاریخی شهرمان می‌بینیم البته من قصد نقد میراثی را ندارم، ولی معتقدم این یک واقعیت است و باید به آن توجه کرد.
مدیر سازمان زیباسازی شهرداری اصفهان در ادامه تدبیر و سیاست این سازمان را در مقابل سرقت متداول از مجسمه‌های شهری این‌طور شرح می‌دهد: هماهنگی‌هایی در این زمینه شده که هم از برخی مجسمه‌ها حفاظت و حراست بهتری انجام شود، هم اینکه مجسمه‌های شهری به‌راحتی قابل سرقت کردن نباشند. مثلا مجسمه «چوگان» یک تن و دویست کیلوگرم وزن دارد و حملش آسان نیست.
او در پایان درباره نیاز به اطلاع‌رسانی مجسمه‌های در دست تعمیر توسط زیباسازی و آگاهی عمومی از جای خالی‌شان در شهر می‌گوید: ما درصدد این موضوع بوده‌ایم؛ هرچند متأسفانه در برخی مناطق زودتر از اعلام ما مجسمه‌ها باز شده بود؛ ولی ما از این به بعد حتما باز کردن مجسمه توسط زیباسازی را اطلاع‌رسانی می‌کنیم.