در مباحث حمل ونقل منظور از برنامهریزی حملونقل، فرایند یا فعالیتی است که اقدامات لازم برای سوقدادن یک مجموعه یا سیستم حمل ونقل، به سوی یک وضعیت دلخواه را بررسی میکند. این فرایند در نهایت به اتخاذ تصمیم و سپس اقدامات مؤثر در راستای تحقق اهداف و وضعیتهای دلخواه منجر میشود. مهمترین موضوع در برنامهریزی برای حملونقل، آینده نگری است. برای توجیه انجام یک پروژه حملونقل عوامل مختلفی مانند بهبود در جریان ترافیک، ایمنی، ایجاد دسترسی به کاربریها، صرفهجویی در مصرف انرژی، کاهش زمان سفرها، رشد اقتصادی و غیره را ذکر کرد. برخی پروژههای حمل ونقل به دلایل سیاسی و اجتماعی مانند ایجاد اشتغال در ناحیهای خاص، رقابت با دیگر استانها و شهرها برای کسب اعتبار، جذب صنعت و… به سرانجام میرسند.
کاهش تقاضای سفر
مرکز قانونگذاری ایالت واشنگتن در سالهای 91 تا 97 اقدام به تهیه آییننامه کاهش تقاضای سفر و تشکیل شورای تقاضای سفر برای کاهش ترافیک شهر کرد. طبق این آیین نامه، شورایی از معاون سازمان حملونقل بهعنوان رئیس شورا، نماینده سازمان حفاظت محیطزیست، نماینده سازمان اقتصاد و توسعه، نماینده سازمان برنامهریزی، نمایندگان مسولان حملونقل شهرها، نمایندگان سازمانهای حملونقل همگانی، نمایندگان کارفرمایان و نمایندگان مردم تشکیل شد. شورا پس از تشخیص کارفرمایان با ارائه برنامهها و طرحهایی برای کاهش تقاضای سفر، آنان را موظف به اجرای طرح زمانبندی شده کرد.
برای کاهش تقاضای سفر که در نهایت به کاهش ترافیک منجر میشود باید مسافران به استفاده از وسایل نقلیه موجود در ضرایب بار بالاتر، در نظرگرفتن وسایل غیرموتوری و کاهش میزان سفر در روز، روی آورند. تکیه برافزایش استفاده از تاکسیها، توسعه خدمات اتوبوسرانی شامل افزایش ظرفیت شبکه و افزایش تعداد اتوبوس، سیستمهای اتوبوس سریع السیر، بهبود طراحی وسیله نقلیه، توسعه خصوصیات عملیاتی، سیستمهای پارک سوار و پارکینگ حاشیهای، تاکسی تلفنی، سیستمهای اتوبوس آبونمان شده، توسعه تسهیلات پیادهروی و دوچرخهسواری و کوتاهکردن روزهای کاری هفته، برای کاهش تقاضای سفر مؤثر است.
شهر هوشمند
به جای استفاده ازوسایل حملونقل، توسعه زیر ساختهای هوشمند یک شهر نیز در کاهش تقاضای سفر مؤثر است. افزایش استفاده از تلفن، فاکس و فناوریهای نوین، استفاده ازارتباطات و سیستمهای رایانهای نیز در این گروه قرار میگیرند.
اغلب سیاستهایی که با هدف کاهش تقاضای سفر انتخاب میشود در شرایطی کارایی دارد که سیستمهای تعریفشده، منعطف و با کیفیت باشد. بهعنوان مثال اگر سیاست تغییر سرویسهای حملونقل مورد استفاده در سفرهای درون شهری یا برنامه افزایش گرایش به استفاده از سیستم حملونقل همگانی مورد نظر است، باید سیستم از کیفیت مطلوب نیز برخوردار باشد. یک ابزار نیرومند برای کاهش تقاضای سفر با خودروهای شخصی، ایجاد سیستم حملونقل همگانی با کیفیت مطلوب است. از شاخصهای این سیستم میتوان به اتوبوسرانی و قطارشهری اشاره کرد. در این روشها میتوان کاهش آلایندههای هوا، کاهش مصرف انرژی و کاهش زمان سفر را نیز مورد توجه قرار داد. ایجاد یک سیستم حملونقل همگانی کارآمد به تنهایی مدیران شهر را در رسیدن به اهداف اصلی و آرمانی یاری نمیکند، بلکه باید به کمک سیاستهایی مانند ایجاد محدودیت در تردد وسایط نقلیه شخصی و تکسرنشین، بستری ایجادکرد تاسطح تقاضا واستفاده از حملونقل همگانی افزایش یابد.
ترافیک
نتایج آمار و تحقیقات در اروپا نشان میدهد سالانه حدود 20 درصد از مصرف بنزین، مربوط به توقف وسایط نقلیه در پشت چراغهای راهنمایی و ترافیک است. این نرخ در مناطق مرکزی شهر و نیز در کشوری مانند ایران با توجه به فناوری تولید خودرو و وجود تعداد زیادی اتومبیلهای قدیمی در چرخه حملونقل شهری، بالاتر از 20 درصد خواهد بود. برنامه مدیریت چراغهای راهنمایی برای مصرف بهینه سوخت و کاهش ترافیک در سال 1985 در اروپا تهیه شد که جای خالی آن در ایران احساس میشود.
منبع
روشهای مدیریت تقاضای سفــــــر و مدیریـــــت، پژمان اللهوردیزاده – دبیرخانه شورای عالی هماهنگی ترافیک شهرهای کشور، انتشارات علم و صنعت.
