امیرعبداللهیان در بدو ورود به دهلی نو با اشاره به روابط تهران و دهلی نو گفت: «روابط دو کشور در شرایط بسیار خوبی قرار دارد و در تبادل هیئت ها بین تهران و دهلی نو، بهویژه در دولت جدید، شاهد رشد و توسعه مناسبات همه جانبه ازجمله در حوزههای فرهنگی هستیم.» درحالیکه برخی از تحلیلگران و کارشناسان بینالملل اما روابط دو کشور در حوزه سیاسی و اقتصادی را با توجه به مشکلات موجود تحتتأثیر چالشهای جهانی تا اندازهای مبهم میدانند. آنها این پرسش را مطرح کردهاند که در شرایطی که بازار نفت و گاز و کشاورزی جهان به جنگ روسیه و اوکراین گره خورده است، ایران آیا میتواند با وجود محدودیتهای تحریمهای حداکثری به دنبال توسعه تجارت با هند از مسیر بندرچابهار و از طرفی فروش نفت خود به این کشور باشد و از سویی این سفر امیرعبداللهیان به هند در زمان و شرایط خوبی صورت گرفته است یا خیر؟
ایران و هند در سایه تحریمها
ابراهیم رحیمپور، سفیر پیشین ایران در هند، در گفتوگویی با ایلنا عنوان کرد که سفر امیرعبداللهیان به هند در زمان مناسبی صورت نگرفت؛ چراکه هندی ها از یک سو در حال جایگزین کردن نفت روسیه با نفت ما هستند و از سوی دیگر،روابط بسیار نزدیکی نیز با اسرائیل دارند. معاون آسیا، اقیانوسیه و مشترکالمنافع پیشین وزارت امور خارجه در ارزیابی اهداف سفر وزیر امور خارجه به هند در این مقطع زمانی و در پاسخ به این پرسش که آیا در شرایط تحریم سطح مناسبات تهران و دهلی نو ظرفیتی برای توسعه دارد که مغفول مانده باشد و در سفر اخیر به منصه ظهور برسد، گفت: «این سفر در مقطعی صورت گرفت که موضوع توهین یکی از اعضای حزب حاکم هند به پیامبر اسلام(ص) مطرح شده است. به عبارت دیگر، زمانبندی این سفر چندان مناسب نبود. باید در ارزیابی این سفر به این نکته نیز توجه داشته باشیم که هندیها در حال جایگزین کردن نفت روسیه با نفت ما هستند. بخشی از پولهای ما در این کشور بلوکه است. دهلی نو روابط بسیار نزدیکی را با اسرائیل برقرار کرده است و البته اینکه در مقطع کنونی سفرها در شرایط ضعف صورت میگیرد هم برای وجهه کشور خوب نیست.» او ادامه داد: «تنها موضوعی که هند علاقهمند به همکاری با ایران است، مسئله طالبانی است که از زمان رویکارآمدنشان دهلی نو در موضع ضعف قرار گرفت و حتما میخواهند و علاقهمند هستند که ایران به آنها کمک کند. هند در حوزه موضوع چابهار هم دیگر مانند گذشته فعال نیست. باید بگویم که روابط امروز ایران و هند در شرایط خوبی قرار ندارد.» این دیپلمات پیشین در پاسخ به این پرسش که چه موضوعی باعث میشود کشوری مانند هند، نفت روسیه را به ایران ترجیح دهد، گفت: «همانطور که میدانید، همه موضوعهای امروز تحتالشعاع قطعنامه شورای حکام قرار گرفته است و کشورها به این مسئله واقف هستند؛ ما امروز دست بالا را در مناسبات نداریم. در خصوص موضوع هند هم ما قرارداد نفتی معتبری با این کشور نبستهایم؛ چراکه شرایط تحریم موجب شده است هیچ طرفی به امضای قرارداد رسمی با ایران تن ندهد و همین امر موجب شده است آنها تعهدی نداشته باشند و تنها بحث اخلاقی مطرح است که در حوزه منافع ملی دیگر اخلاق جایی ندارد. »او افزود: «باید در این بعد به موضوع بحران اوکراین هم توجه کنیم که موجب شده روسیه به بازارهای نفت ایران نگاه داشته باشد و کشوری مانند هند به دلیل روابط بهتری که با روسیه دارد، در شرایط تحریم مسکو را به تهران ترجیح داده است.»
در روابط ایران و هند طرف سومی حضور دارد
درعینحال محسن روحی صفت، دیپلمات سابق و کارشناس مسائل شبه قاره هند و شرق آسیا، بر خلاف رحیمپور معتقد است که سفر امیرعبداللهیان به هندوستان اگرچه با تأخیر صورت گرفت، اما چشمانداز آن توسعه روابط سیاسی و تجاری دو کشور است. این کارشناس بین الملل در خصوص اهداف این سفر به «اصفهانزیبا» گفت: «وزیر امور خارجه ایران در بدو تشکیل دولت سیزدهم از سوی هند دعوت به بازدید از این کشور شد. هم اکنون پس از ده ماه از این دعوت سفر به هند را با تأخیر انجام داد، سفری که نشان داد هند نیز همچون ایران علاقهمند به همکاری با ایران است.»روحیصفت با اشاره به حضور و دخالت بازیگران مختلف و تأثیر منفی آنها بر روابط ایران و هند ادامه داد: «در حال حاضر ایران در فضای پیچیده تحریمها از سوی آمریکا قرار دارد و هند اما روابط بسیار خوبی با آمریکا در پیش گرفته است. هند همچنین همکاری اقتصادی همزمان و نزدیکی با روسیه و چین (بهعنوان دو رقیب) دارد که این رابطه میتواند در همکاریهای چند جانبه برای ایران بهعنوان یک الگو بهشمار آید؛ اینکه میتوان در اجرای سیاست خارجی همزمان با قدرتهای مختلف شرقی و غربی جهان همکاری کرد و با رقبای آنها نیز در ارتباط بود. اولویت سیاست خارجی هند، توسعه اقتصادی بدون ازدستدادن فرصتهاست. درواقع این کشور از هیچ فرصتی در راستای تحقق منافع اقتصادی خود نمیگذرد.»
سیاست امیرعبداللهیان؛ همکاری متوازن با چین، پاکستان و هند
این کارشناس شبه قاره با اشاره به اهداف سفر امیرعبداللهیان به هند نیز گفت: «این سفر وزیر امور خارجه کشورمان در راستای اعلام سیاست متوازنی است که امیرعبداللهیان در بدو شروع به کارش بر آن تأکید کرد و گفت در توازن همکاری با چین و پاکستان میتوان توسعه روابط با هند را هم مدنظر قرار داد. روابط ایران با هند از زمان اکبر هاشمی رفسنجانی رو به بهبودی رفت. در دوره سید محمد خاتمی نیز اولین قرارداد مشارکتی جمهوری اسلامی با هند بسته شد که زیر مجموعههای آن عقد تفاهمنامه و قراردادهای مختلف بود؛روابط گستردهای با حجم مالی 14میلیارد دلار که البته با آغاز تحریمهای آمریکا علیه ایران تحت تأثیر قرار گرفت.» به گفته روحی صفت، موضوع انرژی یکی از مهمترین مسائل فیمابین ایران و هند است. او خاطرنشان کرد: «در گذشته ایران دومین کشور تأمینکننده نفت هند بود که با آغاز تحریمهای جدید، عربستان جایگزین ایران برای هند شد. از دیگر موضوعهای مطرح در تعاملهای ایران با هند ،بحث فناوری است که در حال حاضر این حوزه نیز تحتتأثیر تحریمها قرار دارد. در ترانزیت از طریق بندر چابهار و ایجاد کریدور شمال جنوب که حلقه مفقودهاش به راه آهن آستارا برمیگردد، نیز همچنان دو کشور هند و ایران پس از 20 سال در این حوزه به توافق نرسیدهاند. با حل این موضوع کالاهای تجاری هند از طریق بنادر ایران به روسیه و شمال اروپا در عرض دو هفته منتقل میشود؛درحالیکه این مسیر با کشتی دو ماه به طول میانجامد. ایران بهرغم داشتن این مزیت بزرگ ترانزیتی نتوانسته است بهره برداری کاملی از این ظرفیت داشته باشد؛چراکه ساختار داخلی کشورمان در این راستا ناقص است و به روز نیست. مقررات گمرکی، قرنطینهای و حلقه مفقوده در خط راهآهن از جمله مواردی است که تا حدود زیادی تأثیر منفی بر این مسیر ترانزیتی با ظرفیت جابهجایی تا 20میلیون تن کالا گذاشته است؛درعینحال بسیاری از شرکتهای هندی تحتتأثیر تحریمهای آمریکا ترس استفاده از این مسیر و همکاری با ایران را دارند و اخیرا برخی از آنها در جبران این کمبود از طریق گرجستان اقدام به صادرات کالا به روسیه کردهاند.»
حاکمیت هند بر پایه هندوئیسم
روحیصفت در ادامه، از دیگر ابعاد سفر امیرعبداللهیان به هند گفت و اظهارکرد: «تبادل و مشورت در موضوع افغانستان، برجام و مسائل هستهای و رایزنی در خصوص کشورهای بریکس که متشکل از روسیه، آفریقای جنوبی، برزیل و هند است، از دیگر موضوعهای مشورتی میان وزیر امور خارجه ایران و مقامات هندی بوده است.»
او ادامه داد: «در حال حاضر هندوستان یکی از مهمترین قطبهای اقتصادی جهان است؛ همچنین وجود نیروی انسانی جوان و ماهر در هند توانسته است بر فقر این کشور غلبه کند و به جمعیت طبقه متوسط بیفزاید؛ اما هند با چالشی افراطی با عنوان هندوئیسم نیز روبهروست. بسیاری از احزاب در این کشور همچون حزب حاکم آن ،هندوئیسم هستند؛ احزابی متشکل از عناصر افراطی که در طول سالهای مختلف در حاکمیت حضور داشتهاند و برای مسلمانان این کشور مشکلاتی را بهوجودآوردهاند. شرایطی که باعث تغییر چهره حاکمیت هند شد و فضای دموکراسی برگرفته از تدوین قانون اساسی پس از جنگ جهانی دوم را با زیرپا گذاشتن حقوق اقلیتها در این کشور از بین برد. ایران نیز باید با درنظرگرفتن این موضوع در کنار دیگر عوامل روابط خود با هند را پیش ببرد.»
