بنابر قول مشهور، واژه «روضه» در واقع از کتاب «روضهالشهدا» یادگار ملاحسین کاشفی گرفته شده است. به تعبیر محمدجعفر محجوب، تلألویی از «روضهالشهدا»ی ملاحسین واعظ کاشفی تابیدن گرفته و روضهخوانی از آن نام گرفته است و همچنان در مجالس و منابر بازگو میشود.کاشفی کتاب خود را در اواخر عمر خویش تألیف کرده، آنگاه که «بهواسطه کبر سن و دیگر موانع» نمیتوانسته «رایت فصاحت در میدان بلاغت» برافرازد. این تألیف مربوط به سال 908 هجری است.اما بر این اثر از لحاظ صحت روایات خدشه وارد شده و بسیاری از فضلا مطالب آن را مردود دانستهاند. در این نوشتار قصد داریم با بررسی این اثر مشهور اما پرحاشیه، آرای مخالف را درخصوص صحت و سقم روایات آن بررسی کنیم و در پایان، به این پرسش پاسخ دهیم که وظیفه واعظان و مداحان امروزی در برابر روضهخوانی و استفاده از این اثر چیست؟
انگیزه نگارش این اثر چه بوده است؟
ملاحسین سخنوری توانا و خوشصدا، دارای اطلاعاتی وسیع در تاریخ، قرآن و تفسیر، حدیث و ادب بود. تا جایی که در هرات بهترین و پهناورترین جایها برای سخنوری و مجلس وعظ او اختصاص داده میشد و شاهزادگان و امرا و بزرگان در مجلس او حاضر میشدند. بنا به گفته خودش، در اواخر عمر بنا به درخواست یکی از بزرگان هرات به نام «مرشدالدوله، معروف به سید میرزا» این اثر را پدید آورده است.او این کتاب را برای خواندن در مجالس ماتم حضرت سیدالشهدا(ع) ترتیب میدهد و میگوید کتب مقتلی که در دست مجلسگردانان عزای حسینابنعلی(ع) موجود است، «از سمت جامعیت فضایل سبطین و تفاصیل احوال ایشان خالی است».کاشفی این اثر را با شرح و بیان مصائب و ابتلائات انبیای سلف آغاز، سپس جفای قریش بر خاتم انبیا (ص) و بهدنبال آن، مصائب و ابتلائات اهلبیت را طی شش باب بیان میکند. باب هفتم به بعد که شامل نیمی از کتاب میشود، مصیبتهای حضرت اباعبدالله (ع) و اصحاب ایشان را در بر گرفته است.
منتقدان این اثر چه کسانی هستند؟
به نظر میرسد اولین منتقد «روضهالشهدا» مرحوم محدث نوری باشد که آشکارا بعضی مطالب واضحالبطلان و بیسند کتاب را نقد و رد کرده است. او کارشناس خبیر و دانای حدیثشناس زمان خود بود. کتابشناس توانایی نیز بود؛ ازاینرو اشکالات این کتاب را بهروشنی شناخت و آشکار کرد. پس از استاد، شاگردان او یعنی مرحوم شیخ عباس قمی و مرحوم شیخ محمدباقر بیرجندی کتبی در باب آداب منبر و نیز کتب مقتل بهدور از سستی و قصههای بیاساس تدوین کردند. خارج از ایران نیز مرحوم سید محسن امین در لبنان برای مبارزه با خرافات و بدعتهایی که در مجالس سیدالشهدا رواج یافته بود، کتاب «التنزیه لاعمال الشبیه» را نگاشت که سروصدای زیادی مخصوصا در عراق به پا کرد؛ تا جایی که بعضی او را مهدورالدم دانستند و اگر نبود حمایت آیتالله سید ابوالحسن مدیسهای اصفهانی از او و احترامی که از سید محسن امین هنگام ورود به نجف به جا آورده بود، متعصبان نادان قربتا الیالله سید را شهید کرده بودند! جالب اینکه همان زمان مرحوم جلال آلاحمد این کتاب را تحتعنوان «عزاداریهای نامشروع» به فارسی ترجمه کرد که البته همه کتاب نبود.پس از محدث نوری که درود خدا بر او باد، استاد شهید مرتضی مطهری از کسانی است که بهشدت از تحریفات عاشورا برآشفته است. آن شهید عزیز در بعضی مجالس سخنرانی و روضه در ایام محرم تحریفاتی را که در بیان رخداد عاشورا پدید آمده بود، بیان کرده و بهشدت گلایهمند است. از جمله در این سخنرانیها که بعدا با اصلاحات و اضافات در مجموعهای تحتعنوان «تحریفات عاشورا» به چاپ رسید، «روضهالشهدا» را نقد و ضعفهای آن را برای مخاطبان روشن کرده است. استاد رسول جعفریان نیز از جمله پژوهشگرانی است که بهنحو مبسوطی «روضهالشهدا» را نقد و بررسی کرده است. کتاب «تأملی در نهضت عاشورا» اثری است که رسول جعفریان در آن فصلی تحتعنوان «تحریفات عاشورا» اختصاص داده و ضمن این فصل به کتاب روضه نیز پرداخته؛ اما پس از پایان فصل، طی چهل صفحه کتاب «روضهالشهدا» را از جهات مختلفی نقد و ارزیابی کرده است.جبار رحمانی نیز در کتاب «آیین و اسطوره در ایران شیعی» کتاب «روضهالشهدا» را نقد و بررسی کرده و برخی از دیدگاههای آقای جعفریان را نقد و رد میکند.دکتر سیده رقیه میرابوالقاسمی «روضهالشهدا» را در کتاب «تحول گفتمان در گزارش واقعه کربلا» از دید گفتمان حاکم در روضه بررسی کرده است. او معتقد است گفتمان عاطفی در «روضهالشهدا» در اوج است؛ اگرچه رویداد اصلی کاشفی به مقتضای عارفمسلکبودنش بر مبنای گفتمان عرفانی قرار دارد.
وظیفه واعظان و روضهخوانان امروزی چیست؟
آنچه بدیهی و روشن است، آن است که به روش سلف صالح بازگردیم و مقتلخوانی را از روی کتب مقتل و تاریخ بخوانیم. یا اگر بناست زبان حال و مرثیه و نوحهخوانی کنیم، از منابع معتبر و سرودههای سرایندگان دانشمند و خبیر استفاده کنیم. خوشبختانه در این سالهای نزدیک، محمد حقی تلاشی شایسته تقدیر انجام داده و نسخهای قابل قبول و پیراسته از نقلهای سست و بیپایه فراهم آورده و تحتنام «کتاب روضه» به دوستان خامس آلعبا ارائه کرده است.
منابع: کتاب روضه، محمد حقی، کتابستان تأملی در نهضت عاشورا، رسول جعفریان، نشر علم/سرآغاز اصلاح عزاداری، مهدی مسائلی، آرما/آیین و اسطوره در ایران شیعی، جبار رحمانی، خیمه/تحول گفتمان در گزارش واقعه کربلا، سیده رقیه میرابوالقاسمی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
