این روزها اگر از من بهعنوان روزنامهنگار گردشگری بپرسید که در استان اصفهان چه مقاصدی را برای تجربه گردشگری مذهبی-محرمی پیشنهاد میدهم، حتما اسم دو شهرستان، یعنی اردستان و زواره در لیست مقاصد پیشنهادیام خواهد بود. چرا؟ چون هر دو شهر مساجد تاریخی و تکایای مهمی دارند و حال و هوایشان از مدتها پیش از شروع محرم، محرمی شده بود.
دیدن عزاداریهای ویژه مردمان این دو شهر در مسجد جامع زواره، مسجد پامنار زواره، حسینیه بزرگ زواره، حسینیه کوچک زواره، مسجد خسرو اردستان و مسجد جامع اردستان را به همه علاقهمندان گردشگری مذهبی توصیه میکنم؛ مخصوصا که میتوان سفرهای نیم، یک تا دوروزه آخر هفته را هم به این مقاصد تجربه کرد؛ بنابراین در کنار حضور در مسجد جامع عتیق اصفهان، مسجد جامع عباسی اصفهان و خانهها و تکایای تاریخی این شهر، میتوانید سفرهایی هم به نقاط اطراف داشته باشید و هر شب از دهه محرم را در یک مقصد تجربه کنید و شاهد و مجری آیینهای محرمی باشید.
نعمت مهجوری به نام «مسجد جامع اردستان»
اما نکته مهمی که متأسفانه در همه این سالها مغفول مانده و همیشه دغدغهمندان حوزه میراث فرهنگی را ترسانده، عدم توجه به مسائل حفاظت از میراث فرهنگی در هنگام برگزاری آیینها در ابنیه تاریخی است. اجازه بدهید بهعنوان یک فردِ مسلمانِ شیعه دغدغهمند حوزه میراث فرهنگی بگویم که هرگونه مداخله در کالبد یا منظر بناهای تاریخی، نادرست است و بهاینترتیب خودتان با دست خودتان پیامهای مذهبی را خدشهدار میکنید. شاهد بزرگ این مدعا را وقتی به مسجد جامع اردستان مراجعه کنید میبینید؛ یکی از نفیسترین محرابهای جهان تشیع در این مسجد مهم تاریخ اسلام وجود دارد؛ اما چنان با تزیینات پارچهای و چوبی منظر این محراب را خدشهدار کردهاند که هر بینندهای تأسف میخورد و در یک نگاه «کفران نعمت» را تشخیص میدهد.
نعمتی به مردم اردستان (و البته چون میراث ملی است باید گفت به مردم ایران) اعطاشده و آن، مسجد بسیار زیبای تقریبا هزارسالهای است که در هر قدم شما را شگفتزده میکند. تزیینات روی گچوخاک انجام شده؛ اما چنان زیبا و متبحرانه خلق شدهاند که گویی از عالمی دیگر به این عالم آمدهاند. کالبد مسجد جامع اردستان فرستادهای است از عالم بالا و حالا برخی از مردمی که اختیار این کالبد را در دست گرفتهاند برایش تصمیمات زیرزمینی میگیرند! هر جا بخواهند بنر و پارچه میزنند، قدمبهقدم در کالبد مداخله میکنند و قدر گنجینه مهم و نعمت بزرگی را که دارند، نمیدانند.
سفر اردستان، به عشق دیدن مسجد جامع و مسجد خسرو
در خلال سفری دوروزه به زواره، به عشق دیدن دومسجد منحصربهفرد؛ یعنی بنای سهطبقه ای به نام مسجد خسرو و بنای بسیار زیبای مسجد جامع اردستان، با همراهی دوستان علاقهمند و فعال حوزه میراث فرهنگی، ازجمله استاد عکاسی معماری ایران، داریوش فردیپور، سفری چهارساعته به این شهر را تجربه کردیم. پیش از غروب آفتاب یکساعتی مسجد جامع اردستان را دیدیم و سپس وقت اذان مغرب را بر بلندای مسجد خسرو تجربه کردیم. هر دو مسجد بسیار دیدنی هستند؛ نهفقط برای مسلمانان و شیعیان که حتی برای گردشگران غیرمسلمان به لحاظ معماری و تزئینات وابستــه بـه معمــاری، شگفـــتانگیـــز محسوب میشوند و البته هر دو مسجد نیازمند توجه اساسی، حفاظت بیشتر و زدودن زشتیها از ساحت گرانقدرشان هستند!
از اماراتیها دعوت کنیم بیایند و نحوه رفتار با کالبد مساجد را یادمان بدهند!
«مسجد جامع اردستان اولین مسجد دوطبقه و دومین مسجد چهار ایوانه جهان اسلام است و بنایی که چهار دوره تاریخی شامل ساسانیان، آلبویه، سلجوقیان و صفویه را به خود دیده است. مشخصه اصلی مسجد، گچبری روی آجر است که منحصر به این بنای تاریخی میشود. بنای سلجوقی مسجد در سال 553 هجری قمری ساخته شده است.»
با این روایت از حسین راد، یکی از اعضای انجمن حافظان میراث کویر اردستان، به دیدن جایجای بنا میروم و هر قدم، سیاحت است؛ تفرجی در میان هنرمندیهای گچین و خاکی. میرسم به محراب و آه از نهادم برمیخیزد. چطور قریب به یک هزاره پیش، اینهمه خوشسلیقه بودیم که با گچوخاک چنین محراب نفیسی را جاودانه ساختیم و حالا چنین سهلگیر و کجسلیقه شدهایم که همهجا پارچه و بنر و نخ و طناب آویزان کردهایم و نرده گذاشتهایم و منظر این جواهر را خدشهدار کردهایم؟ مگر نه این است که باید آب دستمان است زمین بگذاریم و این محراب و این مسجد گرانقدر را روی چشمانمان نگه داریم؟
به یاد مسجد شیخ زاید در ابوظبی میافتم و نحوه برخوردی که مسئولان این مسجد عظیم اما جدید، با گردشگران و با کالبد خود بنا دارند را مقایسه میکنم با نوع رفتار خودمان در مساجد چندصدساله نفیسمان! دلم میخواهد از اعرابِ مسلمان حاشیه خلیجفارس دعوت کنم بیایند اصفهان و به ما رفتار درست با مساجد تاریخیمان را یادمان بدهند!سه محراب گچبری در مسجد جامع اردستان وجود دارند که یکی اصلی است و دوتای دیگر کوچکترند.
وجه شاخص هر سه هم ترکیببندیهای پیچیده و خلاقانه در نقوش هندسی و انتزاعی محسوب میشود و آیات قرآن را با خطوط کوفی نسخ و ثلث بر محرابها نوشتهاند. برای دیدن مسجد جامع اردستان باید منابع تحقیقاتی مختلف را بخوانید تا راز و رمزها و زیباییهایش را کشف کنید و مثلا بفهمید که در دالان جنوب غربیمسجد نمونههایی از هنر گچبری متأثر از سبکهای گچبری سـامرا با ترکیببندی شبیه حجاری ساسانی طـــــاقبــستـــــان و جمــــــود دارنـــــد و گچبریهای گسترده ایوان جنوبی و گنبدخانه، از جمله دیدنیترین تزئینات بنا محسوب میشوند.
محمدمهدی مرزبان، مسئول انجمن حافظان میراث کویر اردستان، یکی از دغدغهمندانی است که وضعیت حفاظت از این بنا را مناسب نمیداند و در گفتوگو با «اصفهانزیبا» میگوید: «مسجد جامع اردستان یکی از زیباترین و دســتنخــوردهتـــرین میــراث دوره سلجوقی است. یکی از مشکلاتی که این مسجد با آن روبهرو است، نصب پرچمها و بنرها و متعلقات اضافی است که زیبایی بنا را خدشهدار میکند.
دوم، نبود سیستم صوتی مناسب بناهای تاریخی است که به مسجد آسیب میرساند.» صحبتهای او را میشنوم و دوباره در جایجای بنا میگردم؛ پرچمهای رنگی درست همانهایی که در مدارس برای جشنها به دیوار میزدند را زیر گنبدخانه میبینیم. از محراب نمیتوانم عکس خوبی بگیرم؛ چون دقیقا جلوی محراب مانعی چوبی،فلزی گذاشتهاند.جابهجا شلختگی در ساحت فضا به چشم میآید و خلاصه بر ما واضح و مبرهن میشود که «تزیینکننده» ها نمیدانستهاند چه چیزی را باید کجا گذاشت و شأن مسجد چه قدر است!
