سفرهای زیارتی آن هم سفری مثل زیارت اربعین، یکی از همانهایی است که باید برای آن آدابی را رعایت کنیم. البته منظور ما در این مطلب، ذکر مطالب فردی نظیر توصیههای بهداشتی و… نیست. در این مطلب میخواهیم به بعضی از ابعاد دینی و اجتماعی این عبادت بزرگ، یعنی زیارت حضرت در ایام سالروز چهلمین روز از شهادت ایشان بپردازیم.بگذارید اول کمی درباره ثواب این زیارت صحبت کنیم تا به شما بگویم چرا این را مطرح کردم.
قدامة بن مالک از امام صادق (ع) نقل میکند که حضرت فرمود:«مَنْ زَارَ الْحُسَینَ مُحْتَسِباً لَا أَشِراً وَ لَا بَطِراً وَ لَا سُمْعَةً مُحِّصَتْ عَنْهُ ذُنُوبُهُ کمَا یمَضَّضُ الثَّوْبُ فِی الْمَاءِ فَلَا یبْقَی عَلَیهِ دَنَسٌ وَ یکتَبُ لَهُ بِکلِّ خُطْوَةٍ حَجَّةٌ وَ کلَّمَا رَفَعَ قَدَماً عُمْرَةٌ»کسی که حسین (ع) را برای رضای خدا زیارت کند، نه برای خوشگذرانی و تفریح و نه به جهت کسب شهرت (و فخرفروشی)، گناهانش فرو میریزد؛ همانطور که لباس در آب شسته شده (و پاک میشود) و در نتیجه، هیچ آلودگی بر او باقی نمیماند و با هر گامی که بر زمین میگذارد، حجی برایش نوشته میشود و با هر قدمی که برمیدارد، عمرهای برایش ثبت میگردد.
هر قدم یک حسنه
در روایت دیگر میخوانیم از حسینبنثُوَیْر نقل شده که امام صادق (ع) فرمود:«یا حسین! انَّه مَنْ خَرَجَ مِن مَنزِله یرید زیارة قبر الحسین (ع) إِنْ کانَ مَاشِیاً کتِبَتْ لَهُ بِکلِّ خُطْوَةٍ حَسَنَةٌ وَ مُحِی عَنْهُ سَیئَةٌ وَ إِنْ کانَ رَاکباً کتِبَتْ لَهُ بِکلِّ خُطْوَةٍ حَسَنَةٌ وَ حُطَّ بِهَا عَنْهُ سَیئَةٌ حَتَّی إِذَا صَارَ فِی الْحَیرِ کتَبَهُ اللَّهُ مِنَ الْمُفْلِحِینَ الْمُنْجِحِینَ حَتَّی إِذَا قَضَی مَنَاسِکهُ کتَبَهُ اللَّهُ مِنَ الْفَائِزِین…»ای حسین! بهدرستی که هرکسی از خانهاش به قصد زیارت قبر حسینبنعلی (ع) خارج شود، اگر پیاده باشد، با هر قدمی، حسنهای برایش نوشته شده و گناهی از او پاک میشود و اگر سواره باشد، با هر قدمی، حسنهای برایش نوشته شده و به واسطه آن گام، گناهی از او کنار گذاشته میشود تا به درِ حائر حسینی برسد که در این صورت خداوند نام او را از جمله رستگاران و نجاتیافتگان ثبت میکند و زمانی که آداب زیارت و اعمالش را به پایان برساند، خداوند نام او را در زمره برندگان مینویسد…
بشیر دَهّان میگوید: در پایانِ یک گفتوگوی طولانی که با امام صادق(ع) داشتم، ایشان به من فرمود: ابوصامت از امام صادق (ع) نقل میکند:«مَنْ أَتَی الْحُسَینَ (ع) مَاشِیاً کتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکلِّ خُطْوَةٍ أَلْفَ حَسَنَةٍ وَ مَحَا عَنْهُ أَلْفَ سَیئَةٍ وَ رَفَعَ لَهُ أَلْفَ دَرَجَةٍ فَإِذَا أَتَیتَ الْفُرَاتَ فَاغْتَسِلْ وَ عَلِّقْ نَعْلَیک وَ امْشِ حَافِیاً وَ امْشِ مَشْی الْعَبْدِ الذَّلِیلِ فَإِذَا أَتَیتَ بَابَ الْحَیرِ فَکبِّرِ اللَّهَ أَرْبَعاً»هرکسی پیاده به زیارت قبر حسین(ع) برود، خداوند برای هر قدمی هزار حسنه نوشته و هزار گناه از او پاک میکند و رتبهاش هزار درجه بالا میرود. پس هرگاه به فرات رسیدی، غسل کن و کفشهایت را درآور و پابرهنه راه برو؛ مانند عبد ذلیل راه برو؛ پس وقتی به درب حَرَم رسیدی، چهار بار تکبیر بگو و کمی راه برو و دوباره چهار بار تکبیر بگو.این را از خودم نگفتم که سفرهای زیارتی آدابی دارند.
در کلام امام صادق(ع) این آداب وجود دارند:سفر اربعین را برای رضای خدا برویم؛ یعنی از همان اول نیت کنیم و نیت خودمان را خراب نکنیم.سفر را برای تفریح و شهرت نرویم و این یعنی قصد زیارت کنیم و به برخی از جذابیتها و حواشی این سفر دقت نکنیم و تلاش کنیم تا نیتمان خالصتر شود.در صورتی که این شروط مهم و اصلی را رعایت کنیم، خدا نیز چنین پاداشهای بزرگی نظیر ثواب حج، عمره، آمرزش گناهان و… را در نتیجه زیارت اربعین امام حسین (ع) به ما عطا میکند.
البته آدابی مانند پابرهنه راهرفتن، غسل و… نیز در قالب سفارشهایی در این روایات نقل شده که به نظر میرسد انجامدادن آنها در قالب مستحبات، سفارش شده و عمل به آن آثار خود را دارد.البته از این دسته روایات که درباره زیارت قبر حضرت ابا عبدالله الحسین چنین ثوابهایی نقل شده، در کتب متعدد و معتبر بسیار داریم که ذکر آن در این کوتاهسخن نمیگنجد؛ ولی نباید این نکته را فراموش کنیم که این زیارت را باید به دید یک بهره معنوی ببینیم؛ بهرهای که باعث نجات ما هم در دنیا و هم در آخرت میشود. اگر به موضوع سفر اربعین از این دریچه نگاه کنیم، دیگر درگیر حواشی نمیشویم.
توصیههای دلسوزانه یا آسیبزا؟
برای مثال، این روزها برخی در تلاشاند تا بعضی از توصیهها را در قالب توصیههای فرهنگی مطرح کنند. هرچند بسیاری از این مطالب از سر دلسوزی است، باید بگوییم که عمده این توصیهها در قرآن و روایات و در نهایت، در رسالههای عملیه آمده است. این یعنی اگر قرار باشد به توصیههایی عمل کنیم، باید به این منابع اصیل دینی مراجعه کنیم و به تعبیر بزرگان دینی نظیر مرحوم آیتالله بهجت، انجام واجبات و ترک محرمات را سرلوحه کار خود قرار دهیم.
البته مثل هر سفر دیگر، کشور مقصد آداب و رسومی دارد که باید به آن توجه کنیم. قرار نیست در این نوشته به آداب و فرهنگ مردم عراق اشاره کنیم یا توصیههای فرهنگی در این زمینه ارائه دهیم؛ ولی مخلَص کلام این است که با توجه به اهداف تمدنی زیارت اربعین که میتواند در همدلی و وفاق جامعه اسلامی و تشدید دوستیها و برادریهای بین جهان اسلام مؤثر باشد، باید حق همجواری را در کنار برادران و خواهرانمان رعایت کنیم.
همین اصول انسانی و دینی نظیر حفظ احترام متقابل، تشکر و قدردانی بابت میزبانی، هدیه دادن حتی بهصورت مختصر، کمک در امور زائران و… میتواند از جمله کارهایی باشد که همدلی بیشتر را برای جامعه دینی به همراه داشته باشد.
اربعین، شعائر الله
اربعین یکی از شعائر الهی و از ایامالله مهم در دین اسلام است. بزرگداشت این روز، بزرگداشت جریان حرکت سیدالشهدا در طول تاریخ است؛ بزرگداشتی که به تعبیر امام خمینی(ره)، اسلام را زنده نگه داشته است. هرچند در ایام اربعین، مطالب مختلفی در رسانهها و شبکههای اجتماعی درباره این ایام مطرح میشود، باید توجه کنیم که رعایت نکاتی ساده که در دین نیز به آن سفارش شده است، راهگشای همه مسائل است.در این روزگار حساس که دشمن به دنبال تفرقهانگیزی میان مسلمانان است، نباید با مطرحکردن حاشیههای مختلف، این حرکت عظیم مردمی را خدشهدار کنیم.
البته آسیبشناسی و اصلاح ایرادات احتمالی منتفی نیست و به جای خود بر عهده کارشناسان زبده است؛ ولی نکته قابل توجه این است که امروز در شبکههای اجتماعی، افرادی با آوردن مثالهایی محدود و نادر از موضوعاتی نظیر پوشش آقایان و خانمها و استفاده از پذیرایی موکبها، به دنبال طرح مسائلی جدید در زمینه اختلاف فرهنگی میان مردم ایران، عراق و کشورهای دیگر هستند.
در حقیقت با طرح این موضوع برخی میخواهند قواعد و دستوراتی را توصیه کنند تا بزرگترین اجتماع دینی در دنیا با شکوه بیشتری برگزار شود؛ ولی طرح چنین مسائلی ممکن است جمعی از افراد شرکتکننده را بهدلیل وضع قواعد سلیقهای و باید و نباید کردنهای بیهوده، از خیل زائران حسینی طرد کند.
سفر اربعین از قدمت زیادی برخوردار است و بسیاری از علما و مردم از گذشته خود را به احیای این امر ملتزم میدانستند. زیارت اربعین میراث اهل بیت (ع) است که امروز به دست ما رسیده و باید به بهترین نحو و به دور از حواشی از آن حفاظت و حراست کنیم.
