حتی اگر بارها در گوشهگوشه باغ ایرانی چهلستون قدم زدهاید، سردر مسجد قطبیه را در انتهای باغ دیدهاید، دور بنای کاخ چرخیدهاید، نقاشیهای ایوانها را واکاوی کردهاید و رو به آسمانه ایوان چوبیاش ایستادهاید به تماشای آیینهکاریهای حیرتانگیز بنا، بازهم این روزها باید برای دیدن یک اتاق ویژه راهی کاخ موزه جهانی چهلستون شوید، از در تالار بزرگ وارد شوید و روبهرویتان، پایین و سمت راست نقاشی بزرگ «جنگ شاهاسماعیل اول صفوی با سلطان سلیم خان، پادشاه عثمانی» در کوچک اتاقی را میبینید که باید سر خم کنید و از درگاهیاش وارد شوید. بخش اعظم اتاق با یک پاراوان شیشهای جدا شده و گردشگران میتوانند پشت این مانع شیشهای بایستند و 14 کتیبه را در کنار هم روی زمین تماشا کنند. کتیبههایی که نمونههایش را من قبلا در ویترینهای شکیل موزههای پرگامون برلین و طبقه دوم موزه ملی ایران و البته مسجد جامع اصفهان دیده بودم و حالا میتوانیم خواهرخواندههایشان را در قلب چهلستون اصفهان ببینیم.
چرا باید تالار کتیبههای چهلستون را ببینیم؟
«عامل بسیار مهمی که باعث شد پرسنل چهلستون به فکر نمایش کتیبهها بیفتند، این بود که کتیبههای سنگی منتخب هم به لحاظ قدمت و هم به لحاظ تزئینات بسیار نفیس و دیدنی هستند.» این روایت مجید فروتننژاد است از جرقه افتتاح تالار کتیبههای کاخ موزه چهلستون. به روایت او، آثار بیشتری هم وجود دارند که میتوانند آماده شوند و در معرض دید عموم قرار بگیرند؛ حتی آثاری از قرن 5 و 6 هجری در این گنجینه موجود هستند. روال به نمایش درآمدن کتیبههای موجود هم این بوده که به کاخموزه چهلستون منتقل شدهاند، سپس در اختیار کادر مرمت تزئنیات کاخ چهلستون قرار گرفتهاند و مرمت و پاکسازی و آمادهسازی شدهاند و به مرحله جانمایی و نمایش عموم رسیدهاند. یکی از نکات مهم درباره مجموعه تازه به نمایش درآمده این است که اشیا و کتیبهها خوانش یا به عبارتی، رمزگشایی شدهاند و نوری تابیده شده بر بخشهایی که اطلاعاتی دربارهشان نداشتیم یا اطلاعاتمان دربارهشان کم بوده است.
ملاقات گردشگران با چهلستون وارد فاز جدیدی شد
از همان بدو ورود به کاخموزه چهلستون از ورودی شرقی بنا، گردشگران همیشه اشیای سنگی مختلفی را میدیدند که در فضای باز کاخ نگهداری میشدند. شماری دیگر از اشیای بسیار نفیس هم در اتاقهای دیگر بنا پشت درهای بسته بودند و گردشگران نمیتوانستند اتاقها و اشیا را ببینند؛ حالا اما تعدادی از کتیبههای سنگی پاکسازی و مرمت شدهاند و در معرض دید عموم قرار گرفتهاند. برای این کار هم افراد زیادی زحمت کشیدهاند و بانی خیر رونمایی از کتیبهها و اتاق بودهاند؛ از عاصفه بدر (مدیر کاخ موزه چهلستون) و نفیسه گوهری (کارشناس میراث فرهنگی و موزهدار مسئول چهلستون) گرفته تا مجید فروتن نژاد (امین اموال کاخ موزه چهلستون و مرمتگر)، قاسم باباربیع (مرمتکار آثار هنری) و استاد محمود زارعی که کتیبهخوانیهای سخت را انجام داده است. افتتاح این اتاق یعنی افزایش فضای بازدید که طبعا افزایش ضریب ماندگاری گردشگران در این بنای میراث جهانی را هم در پی خواهد داشت و امکانی است برای شناخت بهتر بنا که اتفاق قابل توجهی است.
ردپای مدرسه حاجی کافور در چهلستون
یکی از کتیبههای بسیار ارزشمند اتاق کتیبهها متعلق است به «مدرسه حاجی کافور» و آنطور که مجید فروتننژاد به اصفهان زیبا توضیح میدهد، به دلیل شکستهشدن گوشه کتیبه و مفقود شدن این قسمت نمیتوان دقیق گفت که متعلق به چه تاریخی است؛ ولی تاریخ 1067 هجری قمری (دوران شاه عباس دوم) روی تابلوی توضیحات این کتیبه به چشم میخورد. این کتیبه تا پیش از تمیزکاری و مرمت قابل خواندن نبوده، اما با تلاشهای استاد محمود زارعی، از اساتید فرهیخته، خوانده و محتوایش تشخیص داده شده است. حالا اگر به نوشتههای روی سنگ دقت کنید، کلمات مختلفی را میتوانید تشخیص بدهید؛ از آیه «بسمالله الرحمن الرحیم» که در بالای کتیبه قرار گرفته تا کلمه وقف.
خواهرخوانده اولجایتو در چهلستون
«کتیبه محرابی مزین به آیه 18 سوره آلعمران مربوط به سال 770 هجری قمری (دوره ایلخانی) عمل محمد ابن ابوبکر ابن شهاب» عنوان یکی از کتیبههای بهنمایشگذاشتهشده در این مجموعه است. کتیبهای که ظاهرش شما را به یاد محراب اولجایتو (عملحیدر) میاندازد.
کتیبه کاشی
قسمتی از کاشیکاری پیشانی نمای غربی متعلق به کاخ چهلستون یکی از کتیبههای بهنمایشدرآمده در گوشه تالار کتیبههاست. آن طور که قاسم باباربیع توضیح میدهد وضعیت خوبی نداشته و در ایوان نگهداری میشده اما گروه مرمت تزیینات پشت کتیبه را سبکسازی و با سازههای آهنی پشتبندی کردهاند و برای استحکامبخشی پشت کتیبه را گچ ریختهاند. کمبودهای کتیبه را هم با رنگ و گچ مرمت کردهاند. یک قاب هم درست شده و با سازه آهنی پشتبندی کردهاند.
سنگ قبری از خمینیشهر
سنگ قبر مرمر متعلق به امیرحسین ابن بوداق بیک از امیرزادگان صفوی مربوط به سال 919 هجری قمری (دوران شاهاسماعیل صفوی) هم یکی دیگر از اشیای به نمایش درآمده در تالار کتیبههاست. گفته شده این مقبره نزدیک یکی از محلههای خمینیشهر بوده است.
محراب صفوی در کاخ صفوی
محراب سنگ مرمر مزین به صلوات چهارده معصوم به همت بابا بهمن فلاورجانی مربوط به سال 932 هجری قمری (دوران شاهطهماسب) یکی از جذابیتهای تالار کتیبههای چهلستون است. میتوانید از پشت مانع شیشهای محراب را تماشا کنید و محتوای روی سنگ را بخوانید.
به خط محمد رضا امامی
کتیبه زیبایی در میان تالار کتیبهها وجود دارد که با این جمله آغاز میشود: «در زمان دولت نواب کامیاب سپهر» و در ادامه عنوان «السلطان بن السلطان الخاقان بن الخاقان السلطان شاه عباس الثانی الصفی الموسوی» را میتوانیم به وضوح بخوانیم. آخرین نام هم برای همه ما بسیار عزیز و آشنا است: «محمد رضا الامامی».
تنها یادگار از مسجد طوقچی به چهلستون رسید
مجید فروتننژاد با اشاره به یکی از کتیبههای به نمایش درآمده در تالار کتیبهها توضیح داد: «این کتیبه را که خواندیم متوجه شدیم مسجدی به نام مسجد طوقچی وجود داشته که به طور کامل از بین رفته است.» این سرنخ جالبی است برای محققانی که میخواهند درباره این بنای ازمیانرفته تحقیق کنند. در بخش ابتدایی این کتیبه ابیات معروف «غرض نقشیست کز ما باز ماند/ که هستی را نمیبینم بقایی/ مگر صاحبدلی روزی به رحمت/ کند در حق مسکینان دعایی» دیده میشود. همان ابیاتی که در مسجد جامع عتیق اصفهان و میدان نقشجهان هم میبینید.
وقفنامه کاروانسرای جلوگیر
هــمســـنوســـال مـــدرسه چـــهاربــاغ و کاروانسرای مادر شاه (هتل عباسی) بوده است؛ اما حالا یک یادگار از آن باقی مانده که در کاخ موزه چهلستون نگهداری میشود. روی تابلوی توضیحاتش نوشتهاند: «کتیبه سنگی وقفنامه کاروانسرای جلوگیر مربوط به سال 1107 هجری قمری (دوران شاه سلطان حسین)».
شیرسنگی قاجاری در کاخ صفوی
یکی از اشیای دیگری که در این اتاق به نمایش گذاشته شده، شیر سنگی متعلق به مزار یکی از خوانین بختیاری است که به چهلستون منتقل شده نمیدانیم این شیر مربوط به کدام متوفی بوده و از کجا منتقل شده است؛ فقط به نظر میرسد مربوط به دوره قاجار است.
ازارههای شگفتانگیز
خانهای بوده که حالا بخشی از ازارههایش به اتاقی در چهلستون رسیده است؛ پنج کتیبه سنگی که بر آنها نقوش گل زنبق و پنج پر، نقوش حیوانی و انسان میبینیم و آنقدر این نقوش زیبا هستند که میتوان فضای نیمی از همین اتاق را فقط به همین قطعات ازارهها اختصاص داد. حالا اما میتوانید در درگاهی روبهرو و پشت مانع شیشهای، ببینیدشان و از دیدن فیگورهای انسانی، نقوش حیوانی و گلهای جذابش حسابی لذت ببرید. از نوع اجرای نقوش میتوان حدس زد که قدمت ازارهها به دوران صفوی بازمیگردد.
دانشجویان دانشگاه هنر به گروه مرمت تزیینات پیوستند
قاسم باباربیع در گفتوگو با اصفهانزیبا درباره روند پاکسازی و مرمت کتیبههای بهنمایشدرآمده گفت: «زمانی که کار پاکسازی و مرمت کتیبهها را شروع کردیم، دانشجویان دانشگاه هنر برای کارآموزی به چهلستون معرفی شدهبودند. این دانشجویان هم با اعضای گروه مرمت تزیینات چهلستون همکاری کردند.» به روایت او، ابتدا سنگها به صورت فیزیکی و با قلم گرته تمیزکاری شدهاند. سپس عملیات مستندنگاری انجام شده است. در مرحله بعدی، پاکسازی فیزیکی و شیمیایی با قلم گرته بسیار ظریف و مواد شیمیایی مثل الکل و البته به ندرت هم با تینر انجام شده است. عملیات تثبیت با پریمول 5 درصد روی کل سنگها برای حفاظت انجام شده است.
