به گزارش اصفهان زیبا؛ هنر کاریکاتور صرفا یک تصویر طنزآمیز نیست؛ درواقع نوعی زبان رسانهای است که بر پایه اغراق، نمادسازی و نقد قدرتها شکل میگیرد. کاریکاتوریست با تغییر چهره یک سیاستمدار یا سادهسازی یک بحران پیچیده، میتواند پیامی را منتقل کند که ممکن است در قالب متن خبری سانسور شود یا نادیده بماند.
به همین دلیل، «کاریکاتور» بارها باعث تنشهای سیاسی و حتی بحرانهای دیپلماتیک گردیده و در عرصه جهانی به یکی از مهمترین ابزارهای رسانه برا اقناع سازی مخاطب تبدیل شده است.
هنر «کاریکاتور» و طنز همواره برای جهان سیاست و رخدادهای اجتماعی، شگفتانههای ماندگاری داشته است؛ از روزنامهها و اعلامیهها گرفته تا مجلهها و نشریههایی که در دل خود انواع و اقسام کاریکاتورهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را به نمایش میگذاشتند.
در عصر رسانه و اطلاعات که در میان انبوه خبرها و تحلیلهای سیاسی به سر میبریم، کاریکاتور جایگاهی دارد که نه خبر است و نه تفسیر رسمی از یک رویداد، اما گاهی اثرش از هر دو مورد میتواند بیشتر باشد. کاریکاتور با یک تصویر هنرمندانه که معمولا با چاشنی طنز همراه است، بی مقدمهچینی، بدون استفاده از واژههای پیچیده و بدون نیاز به نوشتههای طولانی، موضع خود را در برابر وقایع مشخص میکند.
به همین دلیل است که در بسیاری از رویدادهای مهم بینالمللی، از جنگها و بحرانهای سیاسی گرفته تا انتخابات و منازعات دیپلماتیک، کاریکاتورها همزمان همزمان با خبرها منتشر میشوند و واکنشهای متفاوتی را در جوامع به دنبال میآورند.
بدون شک نقش کاریکاتور در مسائل بین المللی غیر قابل انکار است و با تأثیرگذاری سریع، عبور از نقد متن محور و تبدیل رویدادهای پیچیده جهانی به شکل آثاری طنزآمیز در حافظه عمومی ماندگار میشوند. اما پشت این آثار، نقدی جدی و گاهی تلخ پنهان شده است.
یکی از هنرمندان ایرانی که در سالیان اخیر با آثار کاریکاتوری خود توانست تأثیر مهمی در این زمینه بگذارد، «محمدعلی رجبی» کاریکاتوریست اصفهانی است.
رجبی در بادرود چشم به جهان گشود و از سال 1377 تاکنون به طور حرفهای در حال خلق آثار کاریکاتوری است. «اصفهانزیبا» در مصاحبهای با این کارتونیست نامآشنا، که بسیاری از کاریکاتورهای او توانسته در واکنش به رویدادهای بین المللی موثر واقع شود، به بررسی نقش کاریکاتور و اثرگذاری آن در رویدادهای بینالمللی و لحظههای مهم سیاسی پرداخته است.
چرا از بین هنرهای موجود در جهان، کاریکاتور همواره انتخاب نخست برای پرداختن به مسائل مهم جهان سیاست است؟
کارتون مطبوعاتی یکی از پویاترین و موثرترین بخشهای هنر کارتون یا طنز تصویری است که میتواند مثل یک سرمقاله یا تحلیل خبری، با داشتن همان ویژگیها (ضرورت سرعت تولید و انتقال پیام و تحلیل و…) به همراه ویژگیهای برتری چون «نقد» برای مخاطب جذاب باشد که با چاشنی طنز و بهره گیری از عناصر و نمادهای تصویری آشنا برای مخاطب، همراه است.
به صورتی که بتواند مخاطب امروز را که از متن و نوشتههای طولانی معمولا گریزان است، با ویژگی خاص اثرگذاری روانی تصویر بر مغز، از یک اتفاق خاص آگاه کند. پس میتوان نتیجه گرفت کارتون یاکاریکاتور یکی از تولیدات موثر اطلاعرسانی در بستر رسانه است و به همین منظور برای پرداختن به این مسائل انتخاب میشود.
اگر کاریکاتور را زبان هنر جهانی بدانیم، به نظر شما هنرمندان بومی ما چقدر میتوانند به اثرگذاری در وسعت بینالمللی نزدیک شوند؟
قطعا حمایت از هنرمندان بومی از طریق سفارش اثر، فضا دادن و بازنشر آثار آنها در کنار آموزشهای لازم میتواند منجر به تربیت و سازماندهی نیروهای خبره رسانهای شود که به فراخور نیاز به تولید محتوا برای فضای رسانهای بپردازند.
ظرفیت هنر کاریکاتور را در زمینه آرامشبخشی به جامعه و یا تخلیه خشم و اعتراض چگونه میدانید؟ آیا میتوان با کاریکاتور نقد سازنده کرد و از بروز حوادثی مانند آنچه در روزهای گذشته رخ داد جلوگیری کرد؟
کارتون مطبوعاتی و رسانهای علاوه بر نقد تصمیمات و عملکرد حکمرانی (دستگاه اجرایی کشور) در مسائل مختلف، مانند سوپاپ اطمینانی برای تخلیه هیجانات و اعتراضات در قالب طنز است. پیش از این نشریاتی چون «گل آقا» این مهم را برعهده داشتند، ولی با مرور زمان و به علت کمشدن تحمل برخی مسئولین در کنار درنوردیدن خطوط قرمز بهصورت آگاهانه و یا ناآگاهانه توسط کارتونیستها در برخی از رسانهها (که گاهی با خطدهی مدیران رسانههای مذکور بود) و برخوردهای قانونی، باعث شد تا در استفاده از این ظرفیت دست و دل رسانهها بلرزد و اینکه کارتونیستها نتوانند روی این مسیر به عنوان شغل قابل اتکا حساب باز کنند.
در نتیجه این محدودیتها و مشکلات باعث شد که متاسفانه چنین ظرفیتی، کارکرد مناسب خودش را در جلوگیری از بروز حوادث طی سالهای اخیر نداشته باشد و البته گاهی آثاری در دمیدن به تنور خشم عمومی هم تولید شد.
آیا میتوان راهی برای ایجاد ارتباط و تبادل اطلاعات موثر بین کاریکاتوریستهای ایرانی و جهانی برقرار ساخت؟
در حال حاضر هم روابطی مابین برخی کارتونیستهای بینالمللی با کارتونیستهای داخلی وجود دارد و از طریق برگزاری مسابقات بین المللی با محور معرفی چهره استکباری امپریالیسم این همدلی و همافزایی در حال انجام است. ویژگی بسیار مهم رسانه و فضای مجازی در انعکاس خبر و تحلیل و به عبارتی ارائه روایت اول از هر اتفاق در عصر حاضر باعث میشود هر محتوایی که به لحظه در این عرصه ارائه شود، برای مخاطب موردتوجه و اثرگذارتر باشد و این مساله در مورد کارتون هم صدق میکند و با توجه به راحتی ارتباط بامخاطب جهانی میتواند کارتون و کاریکاتور را پرچمدار این جایگاه کند.
کاریکاتورهای ضد ترامپ و ضدرژیم صهیونسیتی توسط جوامع گوناگون جدی گرفته شده و پذیرش میشوند؟
وقتی به کارتون به عنوان یک شیوه بیانی قابل فهم برای عموم جامعه نگاه میکنیم، پس در مواقع لزوم برای انتقال یک پیام، چه آگاهی بخش چه انتقادی میتواند بسیار به کار بیاید. کاربرد تولیدات کارتونی با محوریت سردمداران جنایت علیه بشریت (ترامپ و نتانیاهو) در نشریات و رسانههای برخط و همچنین در نمایشگاهها و تجمعات اعتراضی در سرتاسر دنیا مشتاقانی را به خود جذب کرده است که احساس میکنند یک قاب کارتونی نشاندهنده زبان حال، فریاد درد،خشم و اعتراض آنها نسبت به این افراد و دولتهای شرور است.
چقدر برای تربیت نسل جدید هنرجویان کاریکاتوریست برنامهریزی وجود دارد؟ جوانان اصفهانی چگونه میتوانند در این زمینه استعدادیابی شده و رشد کنند؟
به طور مستمر مراکز آکادمیک برای استعدادیابی و آموزش کارتون و کاریکاتور وجود ندارد و اغلب افراد علاقمند، شروع کار را با دیدن آثار بزرگان این عرصه و تجربههای شخصی شروع میکنند و در مسیر تجربه از منابع مختلف کسب آموزش میکنند. البته بعضی اوقات در قالب دورههای موقت از محضر اساتید بنام هم بهرهمند میشوند. تا جایی که من اطلاع دارم سابقا در اصفهان گعدههای کارتونیست ها در خانه کاریکاتور اصفهان و حوزه هنری برگزار میشد و در حال حاضر هم بعضی رویدادهای فرهنگی هنری بهانهای برای جمع شدن کارتونیستها است.
همین فرصتهای محدود در کنار نمایشگاههای کارتون، میتواند جنبه آموزشی داشته باشد. هرچند گسترش وسایل ارتباط جمعی و فضای مجازی، محدودیت دسترسی به اساتید و منابع آموزشی رشتههای مختلف را از بین برده است، ولی افراد مختلف میتوانند یادگیری را به شکل فردی دنبال کنند.
