به گزارش اصفهان زیبا؛ در کنار جانهای عزیزی که این روزها در طی تجاوز آمریکا و رژیم صهیونی به کشورمان از دست میروند، شنیدن خبر آسیب به بناهای تاریخی اصفهان، یکی از غمانگیزترین خبرهای ایران و جهان است. اما مسئولیت حفاظت از این آثار در زمان جنگ بر عهده کیست؟
«چهلستون»، «عالی قاپو»، «عمارت رکیبخانه» و «تالار اشرف» تنها متعلق به ایران و اصفهان نیستند، بلکه میراث مشترک بشریت و بهثبترسیده در حافظه جهان هستند که با وجود ناملایمات انسانی و طبیعی بسیار، تاکنون تاب آوردهاند.
با این حال، متاسفانه این روزها به شکل بیرحمانهای مورد بیتوجهی و بیلطفی سازمانهای جهانی از جمله یونسکو قرار گرفتهاند. این در حالی است که آسیب و تخریب بناهای تاریخی ملتها و کشورها نقض آشکار قوانین بینالمللی و معاهدات مصوب سازمان ملل متحد و یونسکو محسوب میشود.
یونسکو و مسئولیت حفاظت از میراث مشترک بشریت
یکی از مهمترین اسناد حقوقی در این زمینه کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه در خصوص حفاظت از اموال فرهنگی در صورت بروز درگیری مسلحانه است. این معاهده که ایران و تمام کشورهای جهان نیز از امضاکنندگان آن هستند به صراحت هرگونه اقدام خصمانه علیه آثار تاریخی و میراث فرهنگی را جرم انگاری کرده است.
طبق ماده ۴ این کنوانسیون، طرفهای درگیر موظفند از هرگونه عملیات خصمانه علیه اموال فرهنگی از جمله دزدی، غارت یا تخریب عمدی خودداری کنند. علاوه بر لاهه، کنوانسیون ۱۹۷۲ یونسکو در خصوص حفاظت از میراث جهانی فرهنگی و طبیعی نیز مسئولیت حفاظت از میراث مشترک بشریت را بر عهده همه کشورها میگذارد.
هدف از این معاهدات این است که میراث فرهنگی که متعلق به تمام بشریت است در آتش جنگ و نزاع سوخته نشود.
بسیاری از اماکن تاریخی اصفهان به ثبت جهانی رسیدهاند
«کاخ موزه چهلستون»، «تالار اشراف»، «تالار تیموری»، «عمارت جبهخانه» (موزه هنرهای تزیینی اصفهان)، «عمارت رکیبخانه» (موزه هنرهای معاصر اصفهان) و همچنین «کاخ عالی قاپو» از جمله آثار شاخص دولتخانه صفوی هستند که در جریان حملات و موج انفجارها، دچار آسیب زیادی شدند. همچنین، برخی از دانشکدههای دانشگاه هنر اصفهان مثل عمارت توحیدخانه، خانه سوکیاس و داوید و خانه فرانسویها به عنوان بناهای فاخر دوره صفوی آسیب دیدهاند و دچار خسارت شدهاند.
در این باره، روحالله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان، در گفتوگو با «اصفهانزیبا» یادآور میشود: «اگر در جریان جنگ هرگونه آسیب و تجاوزی به اماکن فرهنگی و تاریخی ما وارد شود، امکان مطالبهگری از سازمانها و نهادهای جهانی وجود دارد، چرا که این میراث علاوه بر اهمیت ملی، دارای اهمیت جهانی هستند و بسیاری از آنها در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیدهاند.»
به این ترتیب، به عنوان یک الزام حقوقی، انتظار میرود که کشورها در ایام جنگ به دستورالعملها و کنوانسیونهای جهانی در حفظ میراث و آثار موزهها توجه کنند.
بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و دستورالعملهای الحاقی آن، همه کشورها موظف به حفاظت از اموال فرهنگی در زمان درگیریهای مسلحانه هستند. این کنوانسیون بعد از جنگ جهانی دوم صادر شد؛ زمانی که بسیاری از آثار هنری ارزشمند مفقود شدند یا مورد آسیب قرار گرفتند و برخی از کتابخانهها، بناها و موزههای تاریخی تخریب یا غارت شدند.
بر این اساس، دولتهای عضو ملزم و متعهد شدهاند که میراث و اموال فرهنگی یا محیط پیرامونی آنها را مورد آسیب و تخریب قرار ندهند و همچنین هیچگونه اقدام خصمانهای علیه این اموال انجام ندهند. به عبارت دیگر، موزهها، بناهای تاریخی و مراکز نگهداری آثار هنری، تا زمانی که برای مقاصد نظامی مورد استفاده قرار نگیرند، به هیچ عنوان نباید مورد هدف حملات نظامی قرار گیرند.
نصب نشان «سپر آبی»، راهکاری برای حفاظت از بناهای تاریخی؟!
گفته میشود که نصب نشان «سپر آبی»، راهکاری برای در امان ماندن میراث تاریخی در زمان جنگ است.
همانطور که در این مدت، استانهای همدان، کرمان و خوزستان در مکان موزهها، اماکن و بناهای تاریخی خود، نشان «سپر آبی» را نصب کردند، در اصفهان نیز در میدان نقش جهان و چهلستون این نشان نصب شد، اما متاسفانه سپر آبی هم نتوانست در مقابل آتش خصم آمریکا و رژیم صهیونیستی، از این آثار محفاظت کند.
نصب علامتی با عنوان «سپر آبی» برای اعلام این پیام است که نباید به آن مکان حمله شود. البته این حمایت مشروط است؛ بهشرطی که آن مکان استفاده نظامی نداشته باشد و در نزدیکی اهداف نظامی نیز قرار نگرفته باشد که این موضوع، یکی از مهمترین شروط کنوانسیون به شمار میرود.
مریم قاسمی سیچانی، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی اصفهان، ضمن محکوم کردن حمله به بناهای تاریخی ایران و اصفهان، به «اصفهانزیبا» میگوید: «طبق منشورهایی که در یونسکو و سازمانهای مرتبط با بناها و بافتهای تاریخی از جمله ایکوم(ICOM) یا ایکروم (ICCROM) مصوب شده است، این بناها خط قرمزی هستند که در زمان جنگ، هنگامی که متجاوزی به کشوری حمله میکند باید این قوانین را رعایت کند.»
چهلستون جزیی از سابقه تاریخی مردم جهان است
او با اشاره به اهمیت آثار بهثبترسیده جهانی، یادآور میشود: «بناهایی که به ثبت جهانی رسیدهاند به کل بشریت تعلق دارند؛ نه فقط به یک شهر یا کشور. به عبارتی، چهلستون یا میدان نقش جهان فقط متعلق به مردم اصفهان و ایران ندارد و جزيی از سابقه تاریخی کل مردم جهان هستند.»
هنر آیینهکاری و آئینههایی ریخته شده از چهلستون!
این استاد دانشگاه درباره اهمیت هنر آیینهکاری در چهلستون میگوید: «هنر آیینهکاری بهعنوان میراث ناملموس ایران به ثبت رسیده و چهلستون نمونه بارزی از قدیمیترین آیینه کاریهایی است که در ایران
وجود دارد. مقرنسها و آیینهکاریهایی که در ایوان چهلستون وجود دارد متعلق به دوره صفوی است.»
او ادامه میدهد: «در آن دوره این آیینهها را با مشقت زیادی از ونیز آورده بودند و هنرمندان طراز اول ایرانی هنر چند هزار ساله گچبری را بر روی آن اجرا کردند. متاسفانه در جریان این حمله، شاهد آن هستیم که نمونههای بیبدیلی از هنر و میراث تاریخی ما، یعنی هنر آیینهکاری، مخدوش شده است.»
مجموعه دولتخانه صفوی باید به ثبت جهانی میرسید!
این پژوهشگر در خصوص اهمیت ثبت جهانی مجموعه دولتخانه صفوی، خاطرنشان میکند: «بهتر بود که ما تلاش میکردیم تا کل مجموعه دولتخانه صفوی ثبت جهانی شود، اما در حال حاضر از این مجموعه فقط میدان نقش جهان و چهلستون به ثبت جهانی رسیده است. اگر ما این پیگیری را انجام میدادیم، الان صدای اعتراضمان بیشتر شنیده میشد و حمایتهای بینالمللی از این مجموعه فراتر میرفت.
باید تلاش شود که این مجموعه هرچه سریعتر به ثبت جهانی برسد و به عنوان یک محور تاریخی و فرهنگی جهانی تا همه افراد نسبت به حفظ تکتک آثار آن احساس مسئولیت کنند.»
