به گزارش اصفهان زیبا؛ شهرک قدس ازجمله محلههایی است که تاریخ شکلگیری آن به سالهای ابتدایی پس از انقلاب بازمیگردد؛ زمانی که موج گستردهای از مهاجرت داخلی، شکل شهرنشینی بسیاری از نقاط کشور را دگرگون کرد و اصفهان نیز از این قاعده مستثنا نبود.
این محله بهمرور محل استقرار خانوادههایی شد که از شهرها و فرهنگهای مختلف به اصفهان آمده بودند و در نتیجه، بافت اجتماعی آن از همان ابتدا چندلایه و چندفرهنگی شکل گرفت.
محلهای با زیستهای ناهمگون
آنچه در بازدید میدانی از محله شهرک قدس مشاهده میشود، محلهای است که بهظاهر تاریخ سکونت طولانی دارد؛ اما در عمق، هنوز به یک هویت مشترک و پایدار نرسیده است. بسیاری از ساکنان نخستین محله، مهاجرانی بودهاند که بدون پشتوانههای مشترک فرهنگی در کنار یکدیگر ساکن شدهاند و همین موضوع سبب شده پیوندهای اجتماعی قوی، شبکههای ارتباطی مؤثر و احساس تعلق مشترک، با سرعت و استحکام کافی شکل نگیرد. نتیجه این شکاف، امروز در قالب نوعی فروپاشی انسجام فرهنگی و ضعف ساختارهای اجتماعی قابلمشاهده است.
یکی از نشانههای این گسست فرهنگی را میتوان در تغییر سبکهای زندگی نسل جدید ساکن در محله مشاهده کرد؛ نسلی که بسیاری آن را نزدیک به ویژگیهای نسل Z میدانند. نوع پوشش، شیوه تعامل میان دختران و پسران و شکل تفریحات با الگوهای سنی پیشین تفاوت چشمگیری دارد. این تفاوت البته لزوماً بهخودیخود مسئلهساز نیست؛ اما در بافتی که از ابتدا هویت مشترک شکلنگرفته داشته، موجب افزایش فاصله و سوءتفاهم میان نسلها شده است.
سبک زندگی متفاوت شکاف میان نسلها را بیشتر کرده
در گفتوگو با برخی ساکنان محله بهوضوح پیداست که این فاصله نسلی و سبک زندگی، بخشی از تنشهای اجتماعی را میان خانوادهها و جوانان رقم زده؛ این در حالی است که نبود فضاهای رسمی گفتوگو یا مراکز فرهنگی فعال، امکان نزدیکشدن این نسلها و تبدیل تفاوتها به فرصت را از میان برده است.
در کنار این تحولات نسلی، نشانههایی از ضعف در فعالیتها و حضور ساختارهای فرهنگی نیز دیده میشود. شهرک قدس تنها یک مسجد دارد و آنطور که اهالی میگویند، رفتوآمد روزانه در آن بهزحمت به چهار یا پنج نفر میرسد. این موضوع، صرفنظر از هرگونه تحلیل ارزشی، بیانگر آن است که یکی از مهمترین مراکز سنتی تولید و تقویت سرمایه اجتماعی در محله کارکرد فعال و مؤثری ندارد.
نبود نهادهای فرهنگی فعال، شهرک قدس را از سرمایه اجتماعی تهی کرد
در چنین بستری، برخی الگوهای رفتاری نیز رواج یافته که بیشتر به شکافهای فرهنگی اشاره دارد تا نشانهای از تغییر سبک زندگی. از جمله این موارد، گسترش پدیده سگگردانی، مصرف مشروبات الکلی یا حضور در میهمانیهای غیررسمی است. نگاه آسیبشناسانه به این موضوع نه از منظر قضاوت، بلکه از زاویه فهم تغییرات اجتماعی اهمیت دارد.
وقتی مجموعهای از فرهنگها و هویتهای ناهمگون بدون شبکههای نظارتی و حمایتی کارآمد در کنار هم قرار میگیرند، طبیعی است که رفتارها و الگوهای متفاوتی بروز کند و برخی از آنها به دلیل نبود کنترلهای فرهنگی و اجتماعی، بهصورت بیقاعده گسترش یابد.
حضور پلیس امنیت اخلاقی در این محله، خود نشانهای از تلاش برای مدیریت برخی رفتارها بوده است؛ اما آنچه گزارش میشود، این است که حتی این نوع حضور نیز با آسیب و مقاومت اجتماعی مواجه شده و نتوانسته نقشی پایدار یا مؤثر ایفا کند. این وضعیت درواقع بیانگر آن است که مسئله اصلی نه صرفاً رفتارهای فردی، بلکه نبود یک چارچوب فرهنگیاجتماعی منسجم است.
مسئله اصلی نبود یک چارچوب فرهنگی مشترک است
امروز در شهرک قدس چیزی که بیش از هر امر دیگری قابلمشاهده است، نوعی «بیهویتی فرهنگی» یا شاید دقیقتر «چندپارگی هویتی» است؛ وضعیتی که در بسیاری از محلههای مهاجرنشین کشور نیز تکرار میشود.
در نبود فضای مشترک، رسانههای ارتباطی میاننسلی، نهادهای اجتماعی و فرهنگی فعال و همچنین فرصتهایی برای پیوند میان گروههای مختلف، محله بهصورت مجموعهای از زیستهای مجزا عمل میکند.
در چنین شرایطی، هر نسل و هر گروه مسیر خود را میرود و فاصلهها بهمرور به چالشهایی همچون کاهش اعتماد اجتماعی، بروز ناهنجاریهای رفتاری و ازمیانرفتن حس تعلق مکانی منجر میشود. بااینحال، تجربههای موفق در شهرهای دیگر نشان میدهد که با مجموعهای از اقدامات فرهنگی، اجتماعی و کالبدی میتوان روند فروپاشی انسجام را متوقف و حتی معکوس کرد.
شهرک قدس با وجود تمام چالشها، همچنان ظرفیتهای ارزشمندی دارد:
قدمت بالا، ثبات سکونتی بخش بزرگی از ساکنان، جمعیت جوان و پویا. این ظرفیتها اگر در مسیر درست قرار گیرد، میتواند بهجای تهدید، نقطه آغاز بازآفرینی اجتماعی محله باشد.
برای عبور از وضعیت کنونی و بازآفرینی هویت اجتماعی محله، چند پیشنهاد قابلارائه است: ایجاد خانه فرهنگ، کتابخانه محلی و مرکز اجتماعی با برنامههای مستمر برای نوجوانان، جوانان و خانوادهها؛ تبدیل مسجد محله به مرکز فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و کارگاهی؛ برگزاری برنامههای نشاط اجتماعی، جشنهای محلی و مسابقات ورزشی برای ایجاد پیوند میان ساکنان؛ تقویت زیرساختهای کالبدی شامل نورپردازی، فضاهای سبز و مسیرهای پیادهروی امن؛ تشکیل شبکه داوطلبان محله برای میانجیگری، همفکری و تقویت مشارکت اجتماعی.
شهرک قدس امروز در نقطهای ایستاده که اگرچه نشانههایی از گسست در آن دیده میشود؛ اما همچنان ظرفیت بازگشت و ساختن یک هویت مشترک را دارد. با مدیریت شهری هوشمند و مشارکت فعال ساکنان، این محله میتواند از دل چندفرهنگی موجود، به همزیستی پایدار و سازنده برسد؛ همزیستیای که آیندهای روشنتر را برای این بخش از اصفهان رقم بزند.
