به گزارش اصفهان زیبا؛ پس از شوک حملات وحشیانه امریکا و رژیم صهیونیستی به چهلستون، باززندهسازی این میراث جهانی اکنون در گرو تامین اعتبارات کافی، بهرهگیری از فناوریهای نوین و مصالح تخصصی است. در این میان، هرگونه تعلل یا اقدامات غیرکارشناسی میتواند آینده این بنای ارزشمند را با چالشهای جبرانناپذیری روبهرو کند.
میتوان عمارت چهلستون را ویترینی از شکوه دولتخانه صفوی نامید؛ زمانی که شاه عباس اول طرح نوین شهرسازی اصفهان را پیریزی کرد، چهلستون را به عنوان تالار پذیراییهای رسمی و دیپلماسی پادشاهی برگزید تا میان طبیعت، معماری و سیاست پیوندی برقرار کند.
با یک نگاه، اهمیت معماری این بنا در جلوه ایوانهای رفیع با ستونهای چوبی و انعکاس جادویی آنهاست که در استخر مقابلش به چشم میآید، اما فراتر از سازه، آنچه چهلستون را به یک موزه بیبدیل بدل ساخته، هنری است که هنوز با گذشت سالها بر دیوارهای آن نشسته و بخشی از تاریخ ایران را حکایت و نیز داستانهایی از بزم و رزم ایرانیان را روایت میکند.
چهلستون؛ دایرهالمعارفی از رشادتهای مردم ایران
تالار اصلی عمارت، میزبان نقاشیهای دیواری و آینهکاریهایی است که گویی زمان را در عصر صفویه و افشاریه متوقف میکنند. این نگارگریها صرفا نقش و نگار نیستند، بلکه به شکلی روایتگر جامعه ایرانی در دورههای تاریخی هستند. در هر قاب، میتوان ظرافتها و حالتهای چهره، جزئیات دقیق از پوشش مردمان آن زمان و جادویی از رنگها را دید که شکوه بزمها و هیبت جنگهای سرنوشتساز ایرانیان را به تصویر کشیدهاند. این نقاشیها دایرهالمعارفی زنده از رشادتها و فرهنگ مردمان ایران زمین در دورههای مختلف تاریخی را پیش روی ما قرار میدهند.
با این حال، این شاهکار جهانی در گذر قرنها، همواره با ناملایمات بسیار دستوپنجه نرم کرده است. قامت چهلستون بارها زیر بار حوادث خم شده و مرمتگران در دورههای مختلف کوشیدهاند تا غبار تخریب را از آن بزدایند. از جمله این ناملایمات، تهاجم اخیر آمریکا و رژیمصهیونیستی است که با حملات وحشیانه خود، میراثی را نشانه رفتند که متعلق به تمام بشریت است.
در کنار این فجایع جنگی، نباید از لایههای پنهان ویرانی غافل شد؛ «مرمتهای غیراصولی» در دهههای گذشته که گاه با مواد و مصالح ناهمگون، اصالت بنا را مخدوش کردهاند، و نیز بیتوجهیهای مزمن نسبت به فرسودگیهای تدریجی که شاید آرام، اما جبران ناپذیر در حال آسیبزدن به این میراث جهانی است.
در این گزارش، قصد داریم با استناد به شواهد تصویری، به وضعیت کنونی چهلستون نگاهی موشکافانه بیندازیم و از زخمهای عمیقی که ترکشهای جنگ بر تن آن بر جای گذاشتهاند بنویسیم.
جنگ با چهلستون چه کرد؟
بررسیهای میدانی و گفتوگوی «اصفهان زیبا» با مصطفی هادی پور، مدیر پایگاه میراث جهانی مجموعه چهلستون گویای آسیبهای جدی و مستقیم ناشی از حملات امریکا و رژیمصهیونیستی به عمارت چهلستون است. در حالی که این بنای صفوی قرنها در برابر عوامل طبیعی مقاومت کرده بود، اکنون با لایههای جدیدی از تخریب مواجه شده است.
مدیر پایگاه میراث جهانی مجموعه چهلستون، در گفتوگو با «اصفهان زیبا» ابعاد تازهای از خسارات وارد شده به این بنای تاریخی در پی وقایع اخیر را تشریح کرد. وی با اشاره به هدف قرار گرفتن ساختمان استانداری توسط پرتابههای دشمن، تأکید کرد که امواج ناشی از این انفجارها دستکم دو تا سه بار لرزه بر اندام چهلستون انداخته و ابنیه واقع در محدوده دولتخانه صفوی را با آسیبهای جدی روبهرو کرده است.
او با تفکیک آسیبها به دو بخش «معنوی» و «فیزیکی و کالبدی»، وضعیت فعلی این میراث جهانی را چنین توصیف کرد: «شدت انفجارها به حدی بوده که تمامی درها و پنجرههای مجموعه از جا درآمده و شیشهها بهطور کامل شکسته شدهاند.»
هادی پور در خصوص خسارت به تزئینات بیبدیل این عمارت جهانی میگوید: «در این مجموعه حدود ۷۰ نقاشی تمپرا وجود دارد. متاسفانه تمامی نقوش گلوبوته و آثار نقاشی که روایتگر جنگهای نادرشاه بودند، به دلیل اصابت پرتابهها و شکستن شیشهها، دچار آسیب شده و از جای خود خارج شدهاند؛ اتفاقی تلخ که حتی در دوران جنگ هشتساله نیز نظیر آن برای این بنا رخ نداده بود.» با این حال، وی بر نقش کلیدی همدلی مردم، تشکلهای مردمنهاد و ظرفیت تخصصی دانشگاه هنر اصفهان در کنار متولیان میراث برای عبور از این بحران تأکید کرد.
نقض حریم امن جهانی؛ وقتی «سپر آبی» هم مانع نشد!
او با انتقاد از نقض پروتکلهای بینالمللی در زمان جنگ و با تأکید بر اینکه میراث فرهنگی باید از منازعات نظامی مصون بماند، تصریح میکند: «ما پیش از این «سپر آبی» را در این مجموعه نصب کرده بودیم. همچنین نقاط UTM تمامی بناهای این مجموعه جهانی به یونسکو ارسال شده است و طبق معاهدات بینالمللی، تمامی کشورهای عضو میدانند که این مناطق حتی در اوج جنگها نیز باید امنترین نقاط باشند.»
هادی پور ادامه میدهد: «با وجود این الزامات بینالمللی، ساختمان استانداری که در حریم درجهیک این اثر جهانی قرار دارد، مورد هجمه دشمن قرار گرفت و عمارت چهلستون و بناهای دیگر هم در محدوده دولتخانه صفوی دچار آسیب جدی شدند.»
خطر ریزش ایوان و انحراف ستونها
بخشی از اظهارات مدیر پایگاه چهلستون به سازه بنا و ایوان باشکوه آن بازمیگردد. او با بیان اینکه بخشی از ورودی و بلیط فروشی، به طور کامل تخریب شده است، ادامه میدهد: «ایوان ستونداری که در دوره شاهعباس دوم به مجموعه الحاق شده بود، با شوک جدی مواجه شده؛ به طوری که ستونهای کنار حوض از زیر سرستونها خارج شدهاند. وجود ترکهای عمودی نیز نشان میدهد که آسیبهای کالبدی به پیِ سازه سرایت کرده است.»
او همچنین از انحراف ستونها خبر داد و افزود: «تیمهای کارشناسی باید بررسیهای دقیقتری انجام دهند تا پس از اثبات کامل میزان انحراف، عملیات فنی و اصلاح وضعیت ستونها آغاز شود.»
مقرنسهایی که لانه کبوتر شدند!
در کنار آسیبهای سازهای، تهدیدهای زیستمحیطی نیز سلامت بنا را نشانه گرفتهاند. مدیر پایگاه جهانی چهلستون با اشاره به تخریب بخشی از مقرنسکاریها گفت: «آسیب به مقرنسها باعث شده این فضاها عملا به لانه کبوترها تبدیل شود. تجمع کبوترها و فضولات آنها برای سازه بسیار خطرناک و اسیدی است.»
فاجعهای که عمر چهلستون را ۴۰۰ سال کوتاه کرد
از دیدگاه سازمان یونسکو، صدمات وارد شده به بنایی با اهمیت جهانی، عملا «جبرانناپذیر» است. تحلیلگران میراث فرهنگی معتقدند اگر این حملات رخ نمیداد، عمارت چهلستون تا ۴۰۰ سال دیگر به مرمت اساسی نیاز پیدا نمیکرد؛ اما اکنون با وضعیتی روبهرو هستیم که تبعات مخرب آن بر پایداری بنا، ممکن است در دهههای آینده بیشتر نمایان شود.
شوک فیزیکی ناشی از انفجار در دیوارنگارهها
بررسیها نشان میدهد که شکافهای عمیق ایجاد شده در دیوارنگارههای عمارت چهلستون، پیامد مستقیم ارتعاشات ناشی از انفجار در حریم دولتخانه صفوی است. تفاوت عمده این ترکها با فرسایشهای ناشی از نشست زمین، در ناگهانی بودن و تیزی لبههای گسست است که وقوع یک شوک فیزیکی عظیم را تایید میکند. این تکانهها باعث شده است که گچ و رنگ، از بافت اصلی دیوار جدا شوند و این شاهکار جهانی را در وضعیت بحرانی قرار دهند.
عملیات نجات نقاشی نادرشاه؛ از تثبیت تا نصب مجدد
مدیر پایگاه میراث جهانی چهلستون در خصوص برنامه اختصاصی برای مرمت نقاشی باشکوه نادرشاه اظهار میکند: «تیم متخصص تزئینات ما به سرپرستی مهندس نکویی، مسئولیت این پروژه حساس را بر عهده گرفته است. برنامه عملیاتی ما شامل چندین مرحله است که با تثبیت لایهها آغاز شده و پس از پاکسازیهای سبک، با انجام اقدامات حفاظتی و اضطراری، قطعات جداشده مجددا در جای خود نصب خواهند شد.»
همکاری متخصصان دانشگاه هنر در مرمت چهلستون
هادیپور با اشاره به همکاریهای علمی صورتگرفته، از حضور پررنگ بدنه دانشگاهی در این بحران خبر میدهد و یادآور میشود: «تمامی همکاران در پایگاه بهصورت فعال مشغول به کار هستند. اساتید دانشگاه هنر اصفهان در اقدامی ارزشمند، قطعات و تزئینات جدا شده را جمعآوری و کدگذاری کرده و جهت بررسیهای دقیقتر فنی به آزمایشگاه دانشگاه منتقل کردهاند تا زیر نظر دکتر کریمی روی آنها کار شود.»
وی در خصوص وضعیت فعلی مجموعه خاطر نشان میکند: «در حال حاضر عملیات شیشهاندازی رو به اتمام است، یراقآلات بنا اصلاح شده و ریگلاژ درها و پنجرهها نیز به پایان رسیده است. برای سرعت بخشیدن به روند بازسازی، همزمان چندین اکیپ تخصصی در بخشهای مختلف عمارت مشغول به فعالیت هستند.»
حفرههای ایجاد شده در سقف ایوان چهلستون بر اثر موج انفجار
بر اثر این حملات بیرحمانه، فروریختگی در بخشهای تزئینی و گرهچینیهای چوبی به وجود آمده است. موج انفجارهای ناشی از حملات، با انتقال تکانههای شدید به ستونهای اصلی عمارت، تعادل وزنی سقف را برهم زده است و این لرزهها منجر به خارج شدن قطعات چوبی از کلافبندیهای قدیمی و اصیل بنا شده که در نهایت باعث ایجاد حفرههای عمیق و بزرگی در بدنه سقف شده است.
ناپایداری تزئینات آیینهکاری عمارت
علاوه بر آسیبهای وارد شده به دیوارنگارهها، آینهکاریها و پوششهای رنگی سقف نیز بر اثر موج انفجارها در قسمتهایی دچار ریزش شده است. ارتعاشات ناشی از جنگ، پیوند ظریف میان این تزئینات و سازه اصلی را از بین برده است. از اینرو، بر اساس شواهد، وضعیت فعلی نشان میدهد که پایداری تزئینات وابسته به بنا کاهش یافته و هرگونه لرزه یا انفجار مجدد در محیط پیرامون، ممکن است منجر به تخریب کامل و بازگشتناپذیر سقف ایوان شود.
برنامه میراث فرهنگی برای مقابله با حوادث ناگوار احتمالی چیست؟
مدیر پایگاه میراث جهانی چهلستون با اشاره به ضرورت تغییر در رویکردهای سنتی مرمت، بر لزوم ارتقای سطح علمی پروژهها تأکید میکند و میگوید: «وقایع اخیر ما را بر آن داشت تا در فرآیندهای مرمتی خود بازنگری کرده و به سمتی حرکت کنیم که کارها به شکلی علمیتر و تخصصیتر پیش برود. در همین راستا، در نظر داریم برای اولین بار الزامات «مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان» را که مربوط به مدیریت بحران است، در بناهای تاریخی بومیسازی و پیادهسازی کنیم.»
وی اضافه میکند: «هدف ما این است که با تدوین پروتکلهای دقیق، میزان آمادگی بنا را در برابر بحرانهای طبیعی نظیر سیل، زلزله و آتشسوزی و همچنین تهدیدهای ناشی از منازعات و جنگها به شکلی استاندارد تعریف کنیم.»
او با اشاره به حساسیت در نگهداری و مراقب از اماکن تاریخی، خاطرنشان کرد: «مجموعههای تاریخی فرهنگی برخلاف ساختمانهای مدرن، به مراقبت و مرمت مستمر و همیشگی نیاز دارند.»
مدیر پایگاه چهلستون نیز از تدارک برنامههای گسترده به مناسبت «هفته میراث فرهنگی» خبر داد و اعلام کرد: «برای روز ۲۸ اردیبهشت ماه که آغاز هفته میراث فرهنگی است، برنامههای متنوعی در نظر گرفتهایم. رونمایی از اشیای تاریخی کمتر دیده شده، برگزاری نشستهای تخصصی برخط و اجرای برنامههای فرهنگی از جمله اقداماتی است که توسط پایگاه میراث جهانی چهلستون در حال پیگیری و آمادهسازی است.»
برای مرمت از چه رنگهایی استفاده میشود؟ طبیعی یا مصنوعی؟
آنچه مرمت این بنا را دشوارتر میکند، ماهیت کاملا طبیعی و منحصربهفرد مصالح بهکاررفته در دوران صفوی است؛ از رنگهای معدنی و خاکهای رنگی گرفته تا طلای اشرفی با عیار بالا و رنگهای حیوانی نظیر قرمزدانه. حتی اتصالات و تثبیتکنندههای رنگی در این بنا از مواد ارگانیک پیچیدهای مانند روغن کمان، کتیرا و صمغ عربی ساخته شدهاند. به همین دلیل، هرگونه مداخله غیرکارشناسی با مصالح ناهماهنگ، میتواند آینده این بنای ارزشمند را با خطرات جدی مواجه کند.
در این خصوص، هادیپور در خصوص پروتکلهای فنی بازسازی تزئینات آسیبدیده، بر حفظ اصالت مواد اولیه تأکید میکند و یادآور میشود: «در تمامی مراحل مرمت، استفاده از رنگدانههای طبیعی و همگون با اثر، خط قرمز ماست. در نقاشیهای تاریخی این مجموعه، به هیچ عنوان نباید از رنگهای مصنوعی استفاده شود؛ چراکه عدم همخوانی شیمیایی و ساختاری این رنگها با لایههای قدیمی، میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به اصل اثر وارد کند.»
وی درباره مراحل فنی این بخش چنین توضیح میدهد: «برنامه ما ابتدا شامل پاکسازی سطحی و تثبیت لایههای موجود است و پس از آن، عملیات احیا صرفا با استفاده از رنگهای طبیعی که با تکنیکهای سنتی تهیه شدهاند، انجام خواهد گرفت تا توازن بصری و تاریخی بنا حفظ شود.»
بودجه مورد نیاز برای مرمت چهلستون چقدر است؟
مدیر پایگاه میراث جهانی چهلستون در پاسخ به پرسشی درباره میزان بودجه مورد نیاز برای بازسازی از اعلام ارقام دقیق خودداری میکند و با اشاره به پیچیدگیهای مالی این پروژه ادامه میدهد: «برآوردهای دقیق کارشناسی استخراج و به وزارت میراث فرهنگی در تهران ارسال شده است. باید در نظر داشت که هزینههای مرمت در چنین سطحی بسیار سنگین است؛ بهطور مثال، اگر بخواهیم یک آینه متعلق به دوره صفوی را که در این حادثه آسیب دیده، تهیه و جایگزین کنیم، با هزینههایی در ابعاد چندین میلیارد تومان روبهرو هستیم.»
هادیپور با تبیین استراتژی پایگاه برای مدیریت هزینهها گفت: «تلاش ما بر این است که بهجای جایگزینی، بر حفاظت و باززندهسازی قطعات آسیبدیده با همان سبک و سیاق تاریخی تمرکز کنیم که میتواند هزینهها را تا حدی مدیریت کند. با این حال، رقم اعلامشده به وزارتخانه بر اساس واقعیتهای فنی است و امیدواریم با تأمین اعتبار بهموقع، عملیات جامع مرمت را بهطور رسمی آغاز کنیم.»
