به گزارش اصفهان زیبا؛ روز جهانی غذا در سال ۲۰۲۶ با شعار «نوآوری امروز، تغذیه فردا» بر نقش دانش و نوآوری در تأمین غذای کافی، ایمن و مغذی تأکید دارد. در این مسیر، کاهش اتلاف و ضایعات غذایی به بهبود امنیت غذایی، حفظ منابع طبیعی، کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و افزایش بهره‌وری اقتصادی کمک می‌کند.
از دیدگاه سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و سازمان جهانی بهداشت (WHO)، رژیم غذایی سالم باید علاوه بر تأمین نیازهای تغذیه‌ای، آثار زیست‌محیطی کمتری داشته باشد. همچنین، چنین رژیمی باید با شرایط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هر کشور سازگار باشد. بنابراین، دستیابی به نظام غذایی پایدار به اصلاح شیوه‌های تولید، توزیع، نگهداری و مصرف مواد غذایی نیاز دارد.
وضعیت اتلاف و ضایعات غذایی در ایران
هنوز داده ملی جامع و دقیقی برای تعیین میزان کل اتلاف و ضایعات غذایی در تمام مراحل زنجیره غذایی ایران وجود ندارد. با این حال، مطالعات انجام‌شده در کشور اطلاعاتی درباره بخشی از این مسئله ارائه می‌کنند.
در مطالعه‌ای روی ۱۱۹۷ خانوار تهرانی، میزان غذای خوراکی دورریخته‌شده بر اساس خوداظهاری، حدود ۲۷٫۶ کیلوگرم به ازای هر مصرف‌کننده در سال گزارش شد. یافته‌ها نشان دادند مدیریت بهتر مصرف مواد غذایی با کاهش دورریز ارتباط دارد. همچنین، شرایط جمعیتی و اقتصادی، میزان اطلاعات، توانایی و انگیزه افراد بر شیوه مدیریت غذا اثر می‌گذارند.
نان نیز به‌عنوان یکی از مواد غذایی اصلی در سبد خانوارهای ایرانی، جایگاه مهمی در بررسی ضایعات غذایی دارد. مطالعه‌ای با مشارکت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و دانشگاه علوم پزشکی شیراز روی ۴۱۹ خانوار در شیراز انجام شد. بر اساس نتایج این پژوهش، میانگین دورریز نان خریداری‌شده ۱٫۸ درصد بود. این میزان برای نان‌های سنتی به ۱٫۷ درصد و برای نان‌های غیرسنتی به ۲٫۵ درصد رسید.
نویسندگان این پژوهش به تفاوت نتایج با برخی برآوردهای قدیمی و رایج درباره ضایعات ۳۰ درصدی نان در ایران اشاره کردند. آنان همچنین بر ضرورت انجام اندازه‌گیری‌های میدانی بیشتر تأکید داشتند.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که کاهش ضایعات غذایی فقط به افزایش تولید یا استفاده از فناوری‌های جدید وابسته نیست. رفتار مصرف‌کنندگان و شیوه مدیریت مواد غذایی در خانه نیز نقش مهمی دارد.
اتلاف غذا در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی
اتلاف مواد غذایی به خانوارها محدود نمی‌شود و مراکز درمانی نیز با این مسئله روبه‌رو هستند. مطالعه‌ای کیفی در سه بیمارستان تهران نشان داد که بیشتر بیماران غذای خود را به‌طور کامل مصرف نمی‌کردند.
پژوهشگران عواملی مانند بی‌اشتهایی، ذائقه فردی و کیفیت نامناسب مواد اولیه را از دلایل دورریز غذا معرفی کردند. در این مطالعه، برنج بیشترین سهم را در میان مواد غذایی دورریخته‌شده داشت. همچنین، محدودیت بودجه یکی از موانع اصلی ارتقای کیفیت غذا بود.
این مسئله از نظر تغذیه اهمیت ویژه‌ای دارد. غذایی که بیمار مصرف نمی‌کند، منابع صرف‌شده برای تولید و آماده‌سازی خود را هدر می‌دهد. از سوی دیگر، مصرف ناکافی غذا می‌تواند دریافت مواد مغذی را در بیمارانی که به تغذیه درمانی نیاز دارند، کاهش دهد.
راهکارهای کاهش اتلاف و ضایعات غذایی
کاهش اتلاف غذا باید با اندازه‌گیری دقیق و شناسایی نقاط بحرانی زنجیره غذایی آغاز شود. در سطح خانوار، مدیریت بهتر خرید و مصرف، پرهیز از خرید بیش از نیاز و نگهداری صحیح مواد غذایی می‌تواند دورریز را کاهش دهد.
در مراحل تولید، حمل‌ونقل و توزیع نیز استفاده از روش‌های مناسب نگهداری اهمیت دارد. پایش دما، مدیریت زنجیره سرد و بهبود فرایندهای حمل‌ونقل و توزیع از جمله راهکارهایی هستند که به کاهش اتلاف مواد غذایی کمک می‌کنند.
در مراکز درمانی نیز بررسی الگوی مصرف بیماران، توجه به کیفیت غذا و شناسایی دلایل باقی‌ماندن غذا در ظرف اهمیت دارد. در سطح ملی، گردآوری داده‌های معتبر به مسئولان کمک می‌کند تا نقاط اصلی اتلاف را شناسایی و برای کاهش آن برنامه‌ریزی کنند.
کاهش ضایعات غذایی؛ گامی برای پایداری نظام غذایی
مطالعات جهانی و پژوهش‌های انجام‌شده در ایران نشان می‌دهند که کاهش اتلاف و ضایعات غذایی می‌تواند هم‌زمان به امنیت غذایی، تغذیه سالم، بهره‌وری اقتصادی و حفاظت از محیط زیست کمک کند.
نبود داده ملی جامع همچنان یکی از چالش‌های مهم سیاست‌گذاری در ایران است. به همین دلیل، اندازه‌گیری دقیق ضایعات در تمام مراحل زنجیره غذایی، از تولید و پس از برداشت تا مراکز ارائه غذا و خانوارها، باید در کنار راهکارهای فنی و اصلاح رفتار مصرف قرار گیرد.
در این چارچوب، شعار «نوآوری امروز، تغذیه فردا» تنها به فناوری‌های پیشرفته اشاره ندارد. اندازه‌گیری دقیق‌تر، مدیریت کارآمد زنجیره غذا و اصلاح الگوی مصرف نیز بخش‌های مهمی از مسیر دستیابی به نظام غذایی پایدار هستند.
پدرام شیرانی، کارشناس تغذیه و رژیم غذایی، مرکز بهداشت شماره یک اصفهان
