قانون چه میگوید؟
قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب سال چهل و هشت خورشیدی در مجلس سنای ایران؛ علاوه بر اینکه به طور کلی و در بسیاری از موارد و مواد خود به لزوم حفظ اصالت و نام و تعلق معنوی اثر برای پدید آورنده پرداخته و آن را تصریح کرده است، در دو ماده هفدهم و هجدهم نیز صراحتا از آنها نام برده و البته در ماده بیست و پنجم نیز برای مجازات آن تعیین تکلیف کرده است. بدین شرح که میخوانیم:
ماده 17 – نام و عنوان و نشانه ویژهای که معرف اثر است از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود و هیچ کس نمیتواند آنها را برای اثر دیگری از همان نوع یا مانند آن به ترتیبی که القاء شبهه کند به کار برد.
ماده 18 – انتقال گیرنده و ناشر و کسانی که طبق این قانون اجازه استفاده یا استناد یا اقتباس از اثری را به منظور انتفاع دارند باید نام پدیدآورنده را باعنوان، نشانه ویژه معرف اثر همراه آن یا روی نسخه اصلی یا نسخههای چاپی یا تکثیر شده به روش معمول و متداول اعلام و درج نمایند مگر اینکهپدیدآورنده به ترتیب دیگری موافقت کرده باشد.
از طرفی در فصل آخر این قانون و در بابی که به مجازاتهای تخلف از قانون و ضمانتهای اجرایی پرداخته شده است، در ماده بیست و پنجم میخوانیم:
ماده 25 – متخلفین از مواد هفده، هجده و… این قانون به حبس تأدیبی از سه ماه تا یک سال محکوم خواهند شد.
از جمع و تطبیق این مواد قانونی چه نکاتی قابل برداشت است؟
اول) نشانهای که معرف اثر است میتواند یک لوگو، طرح گرافیکی، فونت منحصر به فرد و بخصوصی از اسم یا بخشی از اسم یا اسم مستعار پدیدآورنده و به طور کلی هر نوع نشانهای باشد که طبق تشخیص دادگاه و با تأیید کارشناسان هنریِ مورد وثوق محکمه، دلالت بر انحصار و تعلق تام و تمام آن به پدید آورنده داشته باشند. به عنوان مثال عبارت «الف-بامداد» نام انحصاری و به نوعی علامت مشخصه احمد شاملو در کتابها و شعرهای ایشان است. با اینکه ارتباط مستقیمی به اسم شناسنامهای وی ندارد و به نوعی اسم مستعار است.
قانون میگوید این اسم مستعار نیز دقیقا مشابه نام پدید آورنده، چون معرف وی و نقطه اتصال قانونی وی با اثر است، مورد حمایت این قانون قرار دارد.
با این وصف و در ادامه مثال، هیچ کس نمیتواند با استفاده از عبارت الف-بامداد ذیل شعرهایش، اقدام به ارائه و انتشار آنان نموده و چنین توجیه کند که چون مستقیما از نام احمد شاملو بهره نجسته، پس عمل خلافی انجام نداده است. این استدلال، دفاع و توجیه قابل قبولی نیست.
از همین جمله، لوگوهای معروف شرکتهای تجاری و مؤسسات گوناگون، شخصیتهای حقیقی و حقوقی دیگر نیز مورد حمایت قانون قرار دارند.
دوم) نکته دیگر، عدم القاء شبهه است. قانونگذار گفته است نامها در افتراق و تمایز نسبت به یکدیگر باید به گونهای باشند که القاء شبهه نکند. این یعنی در مثال بالا کسی نباید عبارات نزدیک به الف بامداد، مانند الف-بامدادی، ا-بامداد و نظایر اینها را استفاده کند. همین تغییرات مختصر به جهت فریب قانون نیز در دادگاه و با کمک کارشناسان هنری قابل تشخیص و مستوجب مجازات حبس تأدیبی هستند.
سوم) ناشر یا انتقال گیرنده حقوق مادی اثر، موظف به چاپ و درج نام و نشانه اختصاصی پدیدآورنده بر روی همه نسخههایی است که منتشر میکند.
وی نمیتواند با این بهانه که مالک حقوق مادی پخش اثر شده است، همه آثار را بدون نام و نشانه پدیدآورنده و یا حتی بدتر، با نام و نشانه خودش یا دیگری منتشر کند.
چهارم) تشابه آثار نیز شرط است. به عنوان مثال وقتی یک شخص مؤسسه با نام و عنوان منحصر به فرد خود، آثاری تولید کرده است، سایرین در فعالیت مشابه حق استفاده از آن را ندارند. اما در «فعالیت غیر مشابه» میتواند از این نام استفاده کند.
در تمامی موارد فوق، مجازات این تخلفات، حبس تأدیبی از سه ماه تا یک سال است که حد اقل و حد اکثر آن بسته به تصمیم دادگاه خواهد بود. علاوه بر این حبس، ممکن است جبران خسارتهای مادی و معنوی دیگری از قبیل پرداخت وجه یا الزام به عذرخواهی یا درج جوابیه و توضیح در جراید و نظایر اینها نیز به نفع خواهان و شاکی پرونده در نظر گرفته شوند.
یاد آوری این نکنه نیز ضروری است که حبسهای تأدیبی قابلیت جایگزینی با مجازاتهای دیگر از قبیل جزای نقدی، خدمات عام المنفعه و نظایر اینها را دارند.
