پاروسمی یا بویایی‌پریشی، یکی دیگر از عوارض شایع کرونا

دیردره1 بوی بدن خودش را به پیاز خام تشبیه می‌‌کند. دیپاک می‌‌گوید ژل بعد از اصلاح موردعلاقه‌‌اش بوی تهوع‌‌برانگیزی دارد و قهوه هم بوی محصولات شوینده می‌‌دهد. جولی فکر می‌‌کند که قهوه و شکلات هردو بوی خاکستر سوخته می‌‌دهند. اغلب مردم می‌‌دانند که یکی از نشانه‌‌های اصلی کووید-19، آنوسمی2 یا از دست دادن حس بویایی است. این علامت ممکن است هفته‌‌ها یا حتی ماه‌‌ها طول بکشد. بااین‌‌حال، تعداد فزاینده‌‌ای از کسانی که از کووید-19 بهبود یافته‌‌اند، متعاقباً گرفتار عارضۀ آزاردهنده و سردرگم‌‌کنندۀ دیگری می‌‌شوند که پاروسمی3، بویایی‌‌پریشی یا اختلال حس بویایی نام دارد. این عارضه معمولاً باعث می‌‌شود چیزهایی که زمانی بوی دلپذیر و خوشایندی داشتند، حالا بوی نامطبوع یا بویی شبیه گندیدگی بدهند.

اما کووید-19 تنها عامل به‌‌وجودآورندۀ این عارضه نیست؛ آسیب به سر و انواع دیگر عفونت هم می‌‌تواند باعث بروز این اختلال شود ولی به نظر می‌‌رسد ویروس سارس-کوو-2 مهارت ویژه‌‌ای در ایجاد این اختلال حسی داشته باشد. بر مبنای پیمایشی که اخیراً در سطح بین‌‌المللی انجام شد، حدود 10 درصد از کسانی که حس بویایی خود را به دلیل ابتلا به کووید-19 از دست داده بودند، درست پس از ابتلا به این بیماری، بویایی‌‌پریشی را نیز تجربه کرده بودند و وقتی شرکت‌‌کنندگان در این مطالعه حدود شش یا هفت ماه بعد دوباره مصاحبه شدند، این رقم به 47 درصد افزایش یافت.
بر مبنای برآوردهای فعلی از نرخ ابتلا به کووید-19، پژوهشگران تخمین می‌‌زنند که 7 میلیون نفر در سطح جهان در اثر ابتلا به این بیماری، بویایی‌‌پریشی را نیز تجربه کرده‌‌اند.
دکتر دیکا برجس واتسون4 از دانشگاه نیوکاسل که درزمینۀ تأثیرات روانی بویایی‌‌پریشی مطالعه و پژوهش کرده است، می‌‌گوید: «در حال حاضر، شاهد چنان افزایشی در میزان شیوع این اختلال حسی هستیم که پیش‌‌ازاین هرگز سابقه نداشته است.»
علاوه بر این‌‌ها، این مشکل فقط به حس بویایی محدود نمی‌‌شود. دکتر واتسون می‌‌گوید: «بویایی‌‌پریشی می‌‌تواند تأثیرات جدی و عمیقی بر کیفیت زندگی شما بگذارد، از غذا خوردنتان گرفته تا اینکه چطور با دیگران معاشرت کنید یا چطور با شریک زندگی‌‌تان تعامل داشته باشید و حتی می‌‌تواند تا این مرحله پیش برود که آیا اصلاً آن‌‌قدری احساس امنیت می‌‌کنید که بتوانید از خانه‌تان بیرون بروید یا خیر.»
لزلی متیوز، 52 ساله از بولتون انگلیس، حس بویایی خود را پس از ابتلا به کووید-19 در ماه ژانویه از دست داد. بویایی لزلی در ماه اوت شروع به بازگشت کرد؛ اما اغلب محصولات بهداشتی و مواد غذایی برای او بوی عجیب و نامطبوعی دارند. او می‌‌گوید: «من به‌‌طور عمده دو بوی غیرواقعی و نامعمول را حس می‌‌کنم. اولی، بویی از نوع بوی مواد شیمیایی است که در اغلب اقلام بهداشتی و نوشیدنی‌‌های گازدار وجود دارد. انواع عطرها و ژل‌‌های بعد از اصلاح، همگی همین بوی تهوع‌‌برانگیز را می‌‌دهند که باعث می‌‌شود حتی رد شدن از کنار آدم‌‌ها موقع خرید هم غیرقابل‌‌تحمل شود. بوی دوم بویی است که فقط می‌‌توانم آن را به بوی نفرت‌‌انگیز پوشک بچه تشبیه کنم. انواع گوشت، پخته‌‌شده یا به هر شکل دیگر، و همچنین هر غذای برشته، کبابی یا سرخ‌‌شده همین بو را می‌‌دهد.»
ازآنجاکه بسیاری از غذاها می‌‌توانند برانگیزانندۀ بویایی‌‌پریشی لزلی باشند، رژیم غذایی او در حال حاضر به چند «غذای امن» محدود شده است که شامل حلیم‌فرنگی، تخم‌‌مرغ خاگینه، سالمون آب‌‌پز و برخی انواع انگور می‌‌شود و اگر کسی تُستر را روشن کند، در عرض چند ثانیه حالت تهوع به لزلی دست می‌‌دهد. او می‌‌گوید: «من نمی‌‌توانم وارد کافه شوم و مدام برای معاشرت نکردن با دیگران بهانه می‌‌آورم چون این کار دیگر برایم خوشایند نیست.»
کم‌‌خوری و کاهش وزن در بین کسانی که به بویایی‌‌پریشی دچار شده‌‌اند، شایع است. دکتر واتسون می‌‌گوید: «برخی دیگر از این افراد هم شروع به پرخوری می‌‌کنند چون حس بویاییِ تغییریافتۀ آن‌‌ها باعث می‌‌شود که بعد از وعده‌‌های غذایی، احساس کنند که هنوز اقناع نشده‌‌اند.»
مشکل دیگری که در بین این افراد شایع است، تجربۀ حسی متفاوتی است که از بوی بدن دارند، هم بدن خودشان و هم بدن دیگران. دکتر واتسون می‌‌گوید: «این مسئله می‌‌تواند منجر به از دست رفتن نزدیکی‌‌ها و ارتباطات اجتماعی شود، یا به این دلیل که از بودن در مشایعت دیگران می‌‌ترسید و یا چون متوجه می‌‌شوید که همراهی دیگران برانگیزانندۀ بویایی‌‌پریشی شماست. من آدم‌‌هایی را دیده‌‌ام که احساس می‌‌کردند باید شریک زندگی‌‌شان را ترک کنند چون نمی‌‌توانستند بوی او را تحمل کنند. چطور می‌‌توانید به کسی که عاشقش هستید بگویید که بوی او برای شما منزجرکننده است؟»
یکی از بدترین مواردی که دکتر واتسون اخیراً با آن برخورد داشته است، فردی بوده که بوی هوای تازه باعث تحریک بویایی‌‌پریشی او می‌‌شده است: «او به معنای واقعی کلمه حتی نمی‌‌توانست در خانۀ خود از این اتاق به اتاق دیگر برود. اگر از خانه بیرون می‌‌رفت، احساس می‌‌کرد که بوی تهوع‌‌برانگیز هوا همه‌‌جا را پر کرده است.»
بااین‌‌حال، خبر خوب این است که دانشمندان در حال تجزیه‌وتحلیل سازوکارهای بویایی‌‌پریشی هستند و این می‌‌تواند درنهایت به راه‌‌های بهتری برای درمان این اختلال منجر شود.
روی سقف حفرۀ بینی، حدود 7 سانتی‌‌متر پشت سوراخ‌‌های بینی، غشای نازکی قرار دارد که از سلول‌‌هایی تخصصی به نام اعصاب بویایی پوشیده شده است. این سلول‌‌های عصبی مولکول‌‌های بو را از هوایی که تنفس می‌‌کنیم می‌‌گیرند و سیگنال‌‌های الکتریکی مربوطه را به بخشی از مغز که بو را پردازش می‌‌کند می‌‌فرستند.
عفونت‌‌هایی مانند کووید-19 می‌‌توانند به این سلول‌‌های عصبی آسیب بزنند. مهم‌‌ترین نظریه‌‌ای که در حال حاضر ارائه شده این است که حین بهبود و احیای این سلول‌‌ها، گاهی ممکن است اشتباهات و بی‌‌نظمی‌‌هایی در تنظیم و مخابرۀ پیام‌‌ها رخ دهد که این باعث بویایی‌‌پریشی می‌‌شود.
کریسی کلی5 بنیان‌‌گذار خیریۀ ابسنت6 است که به‌‌منظور حمایت از افرادی که بویایی خود را از دست داده‌‌اند، تأسیس شده است. کلی که از زمان ابتلا به یک عفونت سینوسی در سال 2012 تاکنون از بویایی‌‌پریشی رنج می‌‌برد، می‌‌گوید: «اگر هرگونه اشتباهی در طول زنجیرۀ فرماندهی بین اعصاب بویایی رخ دهد، آن‌‌وقت مغز نمی‌‌تواند پیام کاملی دریافت کند. اینجاست که می‌‌بینیم این افراد از بوهای عجیبی حرف می‌‌زنند که نمی‌‌توانند درست توصیفشان کنند و توضیح دادنشان دشوار است.»
محرک‌‌های بویایی‌‌پریشی در افراد مختلف متفاوت هستند اما اغلب با بسیاری مواد مشابه مواجه می‌‌شویم: قهوه، گوشت، پیاز، سیر، تخم‌‌مرغ، شکلات، ژل حمام و خمیردندان.
پژوهش جداگانه‌‌ای که توسط دکتر جین پارکر و همکارانش در دانشگاه ردینگ انجام شده است، نشان می‌‌دهد که چرا این مواد تا این اندازه مشکل‌‌ساز هستند. این گروه در آزمایش‌‌های اخیر خود، رایحۀ قهوه را به اجزای مولکولی تشکیل‌‌دهندۀ آن شکستند و زیر بینی افراد مبتلا به بویایی‌‌پریشی و داوطلبان سالم گرفتند.
این آزمایش‌‌ها نشان داد که بویایی‌‌پریشی ربطی به توانایی بو کردن فرد ندارد. در عوض، ترکیبات خاصی وجود دارند که در بسیاری از افراد مبتلا به بویایی‌‌پریشی حس انزجار و تهوع را بر‌‌می‌‌انگیزند اما افراد سالم معمولاً همین‌‌ها را خوشایند و مطبوع توصیف می‌‌کنند. بسیاری از این ترکیبات دارای گوگرد یا نیتروژن هستند؛ البته تمام ترکیباتِ این‌‌چنینی محرک بویایی‌‌پریشی نیستند. به‌‌علاوه، این ترکیبات معمولاً در غلظت‌‌های بسیار پایین هم توسط بینی انسان قابل‌‌تشخیص هستند.
ماده‌‌ای که بیش از همه به‌‌عنوان محرک بویایی‌‌پریشی در قهوه گزارش شد، فوران متان تیول-2 بود که شرکت‌‌کنندگان سالم بوی آن را شبیه بوی پاپ‌‌کورن یا مواد برشته‌‌شده یا دودی توصیف کردند. دکتر پارکر می‌‌گوید: «بسیاری از افرادی که بویایی‌‌پریشی دارند، گفتند که در حال حاضر قهوه برای آن‌‌ها این بو را می‌‌دهد. دیگر مبتلایان هم این بو را وحشتناک و تهوع‌‌برانگیز توصیف کردند. آن‌‌ها پیش‌‌ازاین هرگز چنین بویی را تجربه نکرده بودند.»
این واقعیت که با مجموعۀ مشترکی از محرک‌‌ها مواجه هستیم نشان می‌‌دهد که ناخشنودیِ تجربه‌‌شده توسط افراد، تصور و توهم آن‌‌ها نیست. به‌‌علاوه، این مسئله فرضیۀ مطرح‌‌شده دربارۀ بروز اشکال در مخابرۀ پیام‌‌های عصبی را نیز تأیید می‌‌کند. البته اگر چنین چیزی واقعاً اتفاق می‌‌افتد، به نظر می‌‌رسد که رخداد آن شانسی و تصادفی نیست. شاید پژوهش‌‌های بیشتر آشکار کنند که چرا این محرک‌‌ها چنین پاسخ بویایی‌‌پریشانۀ شدیدی را در افراد برمی‌‌انگیزند و احتمالاً در آینده به درمان این اختلال نیز کمک کنند.
فعلاً توصیۀ دکتر واتسون این است هرکسی که از بویایی‌‌پریشی رنج می‌‌برد، فهرستی از تمام محرک‌‌های خود تهیه کند و آن را جایی بچسباند که سایر اعضای خانواده هم ببینند تا بتوانند به او کمک کنند از این مواد دوری کند یا جایگزین‌‌هایی را برایشان بیاید. به‌‌عنوان‌‌مثال، بسیاری از ترکیباتی که پارکر و همکارانش مشخص کرده‌‌اند، در جریان واکنشی شیمیایی تولید می‌‌شوند که به غذاهای برشته، کبابی یا سرخ‌‌شده عطروطعم منحصربه‌‌فرد آن‌‌ها را می‌‌دهد. استفاده کردن از شگردهای متفاوت پخت‌‌وپز می‌‌تواند کاری کند که همین غذاها کمتر آزاردهنده باشند.
پرسش دیگری که مطرح می‌‌شود این است که بویایی‌‌پریشی کسانی که از کووید-19 بهبود می‌‌یابند تا چه مدت ادامه خواهد داشت؟ دکتر پارکر می‌‌گوید: «افرادی که قبل از همه‌‌گیری کووید-19 به دلایل دیگر دچار این اختلال می‌‌شدند، بین شش ماه تا دو یا سه سال طول می‌‌کشید تا بهبود یابند؛ پس این فرآیند طولانی‌‌مدت خواهد بود.»
کلی می‌‌گوید ممکن است برای بعضی افراد برخی چیزهای به‌‌خصوص هرگز دقیقاً همان بویی را که از گذشته در خاطرشان مانده است، نداشته باشند؛ اما این به این معنی نیست که کیفیت زندگی آن‌‌ها بهبود چشمگیری نخواهد یافت. او می‌‌گوید: «شما باید به دنبال تسکین باشید و کیفیتی به زندگی‌‌تان بدهید که باعث شود دربارۀ تجارب روزمره‌تان حس خوبی داشته باشید. این باید معیار شما برای سنجش میزان بهبودی‌تان باشد.»