این رویداد ابتدا تنها مختص فیلمهای آمریکایی و انگلیسیزبان بود؛ اما بعد از چند سال، با تصمیم برگزارکنندگان جشنواره، بخش رقابتی ویژهای در سطح بینالملل به آن اضافه شد و این امکان را برای سایر کشورها به وجود آورد تا در این آکادمی جهانی، آثارشان را به نمایش دربیاورند.سینمای ایران نیز مانند باقی کشورها هرساله یک فیلم را بهعنوان نماینده خود به این فستیوال پرسروصدا معرفی کرده است. در طول این رقابتها، فیلم سینمایی «بچههای آسمان» اثر مجید مجیدی در سال ۱۹۹۹ میلادی، در میان پنج نامزد نهایی دریافت جایزه اسکار بهترین فیلم خارجیزبان قرار گرفت. در سال ۲۰۱۲ و ۲۰۱۶ نیز فیلمهای سینمایی «جدایی» و «فروشنده» از اصغر فرهادی، موفق به دریافت جایزه بهترین فیلم خارجی شدند. از نظر بسیاری از سینماگران و منتقدان، اهدای جوایز در رویداد بزرگ اسکار تأثیرگرفته از سیاستهای کاخ سفید و موضع سیاستمداران آمریکایی با کشورهای در حال رقابت است و به همین دلیل در اکثر موارد، فیلمهای ایرانی با درونمایه سیاه و برگرفته از مسائل تلخ اجتماعی، بیشترین شانس را در انتخاب و بردن جایزه دارند؛ اما بهدلیل تبلیغات گسترده رسانهای و جهانیشدن فیلمها، این جوایز مهم باز هم تأثیر بسزایی در شهرت هنرمندان در بین مخاطبان داخلی و خارجی دارند. سینمای ایران در سالهای ابتدایی، حضور تأثیرگذار و چشمگیری در این فستیوال مهم نداشت. اولین فیلمی که از سوی سازمان سینمایی ایران به آکادمی اسکار فرستاده شد، «دایره مینا» اثر داریوش مهرجویی بود که بهعنوان پنجمین اثر سینمایی او توانست نظر هیئت انتخاب ایرانی را برای حضور در رقابت اسکار به خود جلب کند. این فیلم که سه سال توقیف بود، پس از رفع توقیف در کشورهای برلین و پاریس به نمایش درآمد و بهدلیل موضوع جسورانهاش مورد توجه مخاطبان داخلی نیز قرار گرفت؛ اما در رقابت با سایر رقباری خارجیاش در اسکار موفق به دریافت جایزه نشد.پس از آن، سینمایی «زیر درختان زیتون»، ساخته عباس کیارستمی، دومین نماینده ایران در اسکار و «بادکنک سفید»، ساخته جعفر پناهی نیز که بیشباهت به کارهای استادش کیارستمی نبود، سومین نماینده حاضر در بخش رقابت فیلمهای خارجی بودند که این آثار نیز در جشنوارههای جهانی چندان دیده نشدند.در سالهای ابتدایی دهه هفتاد اما سیل توجه جشنوارههای خارجی به فیلمهایی با درونمایه اجتماعی و موفقیت آنها توانست روند بیتوجهی فضای بینالمللی را به آثار کشورمان متوقف کند و این فیلمها بهنوعی معرف سینمای ایران به عرصه جهانی شوند؛ تا جایی که سینمایی «بچههای آسمان» مجید مجیدی در سال ۱۹۹۹ میلادی در میان یکی از پنج نامزد نهایی بهترین فیلم خارجیزبان اسکار قرار گرفت. تسلیم آکادمی اسکار در برابر ارزشمندی فیلم مجیدی به دور از تأثیرپذیری سیاسی، نشان از اهمیت و قدرت فیلم او داشت؛ بهطوری که این اثر در بسیاری از کشورها به نمایش درآمد. موفقیت این فیلم که یک پیام ساده انسانی را در روایتی حرفهای و واقعی از زندگی دو کودک نشان میداد، نخستین جرقه امید برای سینمای ایران در اسکار شد.پس از موفقیت «بچههای آسمان» در این رقابت جهانی، فیلمهایی همچون «باران» از مجیدی، «من ترانه پانزده سال دارم» از رسول صدرعاملی، «نفس عمیق» از پرویز شهبازی، «لاکپشتها هم پرواز میکنند»، «خیلی دور خیلی نزدیک»، «میم مثل مادر»، «آواز گنجشکها» و «درباره الی» نیز از آثاری بودند که در سالیان بعد بهعنوان نماینده ایران به اسکار معرفی شدند که متأسفانه یا به مرحله انتخاب نرسیدند، یا بعد از انتخاب موفق به دریافت جایزه نشدند.این عدم موفقیت ایران در این رقابت جهانی، چندین سال متوالی ادامه پیدا کرد؛ تا اینکه بالاخره حضور فیلم «جدایی نادر از سیمین» اصغر فرهادی در میان 9 فیلم کاندید جایزه اسکار و درخششش در جشنوارههای خارجی، بار دیگر طلسم ناکامی ایران در اسکار را شکست و در نهایت نیز موفق به کسب جایزه بهترین فیلم خارجی از جشنواره اسکار شد.موفقیت «جدایی نادر از سیمین» در فستیوال اسکار باعث شد تا سینمای ایران در آن دوران، نگاه جدیتری به این رقابت جذاب و پرهیاهو داشته باشد و کارگردانان جوان نیز با توجه به این اتفاق، تصمیم گرفتند تا هرکدام بهنحوی راه فرهادی را در پیش بگیرند و گوی سبقت را از او بربایند.در رقابت بعدی و درست پس از نمایش «جدایی نادر از سیمین»، فیلم دیگری از اصغر فرهادی با نام «گذشته»، بهعنوان نماینده کشور به رقابت با دیگران پرداخت؛ اما این بار نیز همچون «درباره الی» دستخالی بازگشت و نتوانست نظر مخاطبان را به خود جلب کند. این شکست اما باعث عقبنشینی فرهادی نشد؛ چراکه در سال ۲۰۱۶ دوباره با «فروشنده» راهی آکادمی اسکار شد و برخلاف نوبت قبل، «فروشنده» او توانست دومین اسکار را برای این کارگردان میانسال به ارمغان آورد؛ هرچند که آن دوره از مراسم اسکار، همزمان با قوانین جدید مهاجرتی ترامپ علیه چند کشور از جمله ایران بود و فرهادی و گروهش در اعتراض به این قوانین، این مراسم را تحریم کردند و در آن حضور نیافتند. به همین دلیل عدهای این اسکار را نیز سیاسی خواندند و آن را حق «فروشنده» فرهادی ندانستند.پس از آن، در سال ۲۰۲۰ در اقدامی بیسابقه، یک فیلم مستند به نام «در جستوجوی فریده» بهعنوان نماینده ایران به اسکار معرفی شد و در سالهای بعد، «خورشید» مجیدی و «قهرمان» فرهادی به این رقابت بزرگ رفتند؛ اما موفق به کسب جایزه نشدند.امسال نیز بعد از گمانهزنیهای بسیار، در نهایت فیلم «جنگ جهانی سوم» از سوی هیئت انتخاب خانه سینما در بنیاد فارابی بهعنوان نماینده ایران انتخاب شد. فیلمی به کارگردانی و تهیهکنندگی هومن سیدی با بازی محسن تنابنده که پیش از این، در جشنواره ونیز به نمایش درآمده و موفق به کسب جایزه بهترین فیلم در بخش افق و بهترین بازیگر مرد شده است.این فیلم درباره زندگی کارگری به نام «شکیب» است که هیچگاه خاطره ازدستدادن همسر و پسرش را در زلزله از یاد نبرده و در طی چند سال گذشته، با زنی لال به نام «لادن» رابطه برقرار کرده است. در محلی که شکیب کار میکند، قرار است فیلمی درخصوص جنایات هیتلر در جنگ جهانی دوم ساخته شود. در این بین، برخلاف انتظار همه، نقش متفاوتی به او داده میشود تا بتواند زندگیاش را تغییر دهد. وقتی لادن این موضوع را میفهمد، به محل کار شکیب میرود و درخواست کمک میکند و نقشه شکیب برای مخفیکردن او به طرز غمانگیزی تبدیل به یک اتفاق وحشتناک میشود.«جنگ جهانی سوم» در رقابت با چهار فیلم «موقعیت مهدی»، «پسر دلفینی»، «بدون قرار قبلی» و «تفریق» در نهایت نظر اعضای کمیته انتخاب را به خود جلب کرد و راهی این آکادمی بزرگ شد. این انتخاب با انتقادهای بسیاری همراه بود؛ چراکه عدهای انیمیشن موفق «پسر دلفینی» را شایسته این رقابت دانستند و عدهای نیز در پی حل مشکلات «برادران لیلا»، اثر سعید روستایی، با سازمان سینمایی و راهیکردن این فیلم پرحاشیه به اسکار بودند؛ اما با همه این تفاصیل، در نهایت جدیدترین اثر هومن سیدی برای این رویداد مهم انتخاب شد. حال باید دید که این فیلم منتخب همچون نماینده سال گذشته ناکام بازمیگردد یا موفق به کسب جایزهای دیگر برای سینمای ایران میشود.
آغاز جنگجهانی سوم از شهر هالیوود
مراسم اسکار سالهاست مهمترین رویداد سینمای جهان به حساب میآید و موفقیت در این رقابت مهم نهتنها فیلم، بلکه بازیگران و کارگردان آن اثر را در جایگاه متفاوتی مینشاند.
-
شیما اسماعیلی
خبرنگار گروه هنر و ادبیات
