نگاهی به معماری ساختمان شهرداری مرکزی اصفهان

جسور، مقتدر و فارغ از هویت

در ابتدای قرن حاضر، تک‌بناهایی در شهر اصفهان و دیگر شهرهای ایران ساخته شد که هرکدام بار مثبتی همراه داشت.

تاریخ انتشار: 09:54 - سه شنبه 1403/03/29
مدت زمان مطالعه: 4 دقیقه
جسور، مقتدر و فارغ از هویت

به گزارش اصفهان زیبا؛ در ابتدای قرن حاضر، تک‌بناهایی در شهر اصفهان و دیگر شهرهای ایران ساخته شد که هرکدام بار مثبتی همراه داشت.

معماری ملی‌گرا با گرایش به معماری مدرن غرب و با شعار نوگرایی، تغییرات زیادی را ایجاد کرد. بنای شهرداری مرکزی اصفهان، در دوران شهردار غلامرضا الهامی و در سال 1318 به وجود آمدکه آن زمان «کاخ شهرداری» نامیده می‌شد و پس از تعویقی چندساله کار ساخت آن به‌طورجدی در سال 1323 هجری شمسی و در زمان شهردار مجتبی دولت‏‌آبادی آغاز شد و در سال1325 هجری شمسی در زمان ابراهیم غفاری با پیمانکاری کریمیان و نظارت مهندس عبدالحسین ملک‌التجار به اتمام رسید.

قبل از آن بخشی از عمارت تیموری (در مجاورت باغ چهلستون) محل اداره بلدیه اصفهان بود. بلدیه اصفهان سال 1310 موظف شد تا از کاخ چهلستون و باغ حفاظت بیشتری کند و برای همین حکمران اصفهان به وزارت بلدیه پیشنهاد داد تا عمارت چهلستون زیر نظر آندره گدار فرانسوی به موزه (بلدیه) تبدیل شود. اگرچه تا چند سال هیچ اقدامی از طرف بلدیه برای مرمت بنای چهلستون برداشته نشد، بالاخره در سال 1315 با اختصاص بودجه‌ای، مرمت شروع شد.

طی این سال‌ها کتابخانه بلدیه نیز در کاخ عالی‌قاپو قرار داشت؛ ولی درنهایت در سال 1316 کاخ عالی‌قاپو و چهلستون از بلدیه تحویل گرفته شد و به اداره معرف داده شد. (در سال 1314 واژه بلدیه رسما به واژه «شهرداری» تبدیل شده بود.) بعدازآن چند مرتبه ساختمان شهرداری عوض شد.

مدرسه «ستاره صبح»، ساختمانی در میدان انقلاب فعلی ازجمله ساختمان‌هایی بود که شهرداری اصفهان به خود دید تا اینکه بالاخره در سال 1318 کار ساخت شهرداری با الهام از معماری آلمان و تأثیرپذیری از این کشور به‌وسیله مهندس گنجسیان شروع شد. عبدالحسین ملک‌التجار متولد 1309 نخستین مهندس راه و ساختمان اصفهان در سال 1330 از دانشگاه فنی تهران فارغ‌التحصیل شد. نخستین پروژه مهم او در اصفهان اجرای ساخت بنای شهرداری اصفهان (1330 تا 1331) بود. پس از ساخت نیز اول به‌عنوان کتابخانه و قرائت‌خانه از این ساختمان استفاده می‌شد و درِ ورودی بنا در پشتی عمارت بود.

پلان بنا به‌صورت یو شکل است و حیاط مرکزی دارای فضای سبز و آب‌نماست که موجب تلطیف هوا و نور خواهد شد. البته در بخش‌هایی از آن تغییراتی داده شده است. درخصوص نمای بنا نیز می‌توان گفت کالبدی افقی و کشیده دارد که ستوان‌های مرتفع و قطور عظمتش را بیشتر نشان می‌دهد. از مصالحی چون سنگ، ماسه و شوسه در بنا استفاده شده و سقف دوپوش اتاق‌ها از صداها می‌کاهد.

معماری خوب و خنثی

معماری شهرداری مرکزی اصفهان، از معماری‌ها و میراث‌های خوب اصفهان است؛ معماری‌ای که علی کبیری سامانی، هیئت‌علمی دانشگاه در حوزه معماری در خصوص آن به «اصفهان‌زیبا» می‌گوید: این ساختمان از لحاظ معماری خوب و خنثی است؛ یعنی نه زیاد پر از جزئیات است و نه جزئیات کمی دارد. جلوآمدگی‌اش از سه‌دری‌های ایرانی الهام‌گرفته که سه قاب به سمت دروازه‌دولت است.

هرچند موتیف‌های معماری ایرانی در آن کم‌رنگ است، در قسمت‌هایی از این نوع معماری تأثیر گرفته است. اما باید دید که این ساختمان منحصر به اصفهان است یا می‌توان آن را در جای دیگری نیز دید؟ این بنا هویت مکانی (ایرانی و اصفهانی) ندارد، مثلا نمی‌توان مسجد شیخ‌لطف‌الله را در شیراز یا در پاریس دید؛ چون رنگ‌ها و فرم‌های ایرانی و اصفهانی دارد؛ اما ساختمان شهرداری مرکزی را می‌توان در هر شهر یا کشور دیگری دید.

او با اشاره به پلان یوشکل بنا می‌گوید: حیاطی وسط شهرداری گذاشته شده و اتاق‌ها به سمت این حیاط دید دارند. این پلان برگرفته از پلان فضاهای ایرانی است و از هندسه ایرانی الهام گرفته است؛ ولی این بنا به عمارت تبدیل نشده؛ چرا که چینش و نوع هندسه، باعث می‌شد بنا لیاقت اسم «عمارت» را داشته باشد. همان‌طور که نمی‌تواند شخصیت ایرانی اصفهانی داشته باشد، ولی از کارهای امروزی خیلی بهتر است.

ساختمانی در کنار یک پیاده‌رو

کبیری سامانی معتقد است بنای شهرداری باید به‌گونه‌ای باشد که هرکس واردش شد، احساس کند خانه خودش است؛ یعنی باید فضا جوری باشد که جزو فضای شهری باشد نه چیزی در کنار یک پیاده‌رو؛ مثلا یک ساختمان پیلوتی که زیرش نمای ستون است و فضایی دارد برای نشستن مردم که در طبقه بالای ساختمان شهرداری است.

شهرداری یعنی فضای داریدن شهر؛ مثل مادری که از فرزندش مراقبت می‌کند. اگر شهرداری مثل بقیه فضاهای اداری «در» داشته باشد، مردم گمان نمی‌کنند که این شهرداری از خودشان است و با آن احساس راحتی نمی‌کنند. برای مثال اگر عالی‌قاپو شهرداری بود، نمونه خوبی از شهرداری می‌شد.

این هیئت‌علمی دانشگاه ادامه می‌دهد: ویژگی معماری روی کارکرد آدم‌های درونش اثر می‌گذارد؛ مثلا می‌توان کاری کرد که از سمت حیاط، مردم وارد شهرداری شوند. اصفهانی‌ها با شهرداری تعامل داشته باشند؛ بتوانند بروند داخلش، بگردند بچرخند، تبدیل به‌جایی شود که مردم نوشیدنی بخور‌ند و احساس کنند این ساختمان مال خودشان است و هوایشان را دارد.

قرار گرفتن شهرداری در قسمت دروازه‌دولت در مرکز اصفهان خوب است؛ ولی رفتاری که با این ساختمان انجام می‌دهیم اشتباه است. اینکه این فضا درش به سمت مخاطبان بسته باشد، جالب نیست؛ باید مثل میدان نقش‌جهان هر زمان مردم می‌خواستند، واردش شوند و باید طوری رفتار شود که وقتی وارد بنا می‌شویم احساس کرامت انسانی داشته باشیم. وقتی فضا به انسان احترام بگذارد انسان هم به فضا احترام می‌گذارد.

او با بیان اینکه تاریخ و مبانی نظری دو خصلت اصلی معماری است، بیان می‌کند: تاریخ و مبانی نظری دو بال طراحی معماری هستند، بناهایی که امروز طراحی می‌کنیم تاریخ ندارند؛ چون نگاه تاریخی به معماری نداریم؛ مثلا تاریخ عالی‌قاپو قبل از صفویه است. فرم‌ها، شکل‌ها، سه‌دری‌ها و پنج‌دری‌ها تاریخ را نشان می‌دهد. معمارانه طراحی کردن یعنی آن بنا را از منظر جسم، روان و روح ببینیم. اگر بنایی فقط بر مبنای جسم و روان ساخته شد، لیاقت اثر معماری ندارد. هر بنای معماری باید خصلت‌هایی داشته باشد برای اوج گرفتن.

همچنین سیداحسان بدخشیان، دانش‌آموخته دکترای معماری و مدیریت استراتژیک درخصوص شهرداری مرکزی به «اصفهان‌زیبا» می‌گوید: سبک کلی معماری این بنا تلفیقی از معماری ایرانی با رویکردی از معماری غربی است. به‌طورکلی ویژگی معماری دوره پهلوی استفاده از سنگ و ستون‌های بلند، تزئینات ساده، استفاده از مجسمه‌سازی و حجاری است و به ابهت و شکوه بنا تأکید می‌شود. در این بنا نیز سنگ‌های حجاری و آجرکاری تمیز، دیده می‌شود و فرم متوازن و متعادل دارد و از جنس بناهای حکومتی است و جسارت بنای حکومتی را نشان می‌دهد و می‌خواهد ایستادگی را به رخ بکشد.

با این تفاصیل اگرچه معماری‌های خوبی در دوره معاصر داریم، گاهی لازم است در نوع کاربری و رفتار با بنا تجدیدنظر شود و در حفظ و نگهداری بنا تلاش شود.

برچسب‌های خبر
اخبار مرتبط
دیدگاهتان را بنویسید

- دیدگاه شما، پس از تایید سردبیر در پایگاه خبری اصفهان زیبا منتشر خواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد‌شد
- دیدگاه‌هایی که به غیر از زبان‌فارسی یا غیرمرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد‌شد

19 + چهارده =