به گزارش اصفهان زیبا؛ وجود زمینههای رشد و گسترش شهر اصفهان در دهههای اخیر، ازجمله ورود صنعت، رونق تجارت و رشد طبقه متوسط در این شهر موجب شد شهر اصفهان در هفتاد سال اخیر رشد جمعیتی زیادی داشته باشد.
این امر باعث شده بود محدوده شهر روزبهروز گسترش پیدا کند و همچنین روستاهای اطراف هم بهطور مرتب در شهر هضم شوند. در همین راستا یکی از محلاتی که در جنوب شهر اصفهان پایهگذاری شد، محلهای بود که در آن زمان به آن «کوی کارمندان» میگفتند؛ چرا که قطعه زمینهای آن به کارمندان ادارات اختصاص یافت. اما بعدها تغییر نام داد و امروزه به نام «محله دروازه شیراز» معروف است. اما این محله در سالهای آغازین پایهگذاری، مشکلات و چالشهای زیادی داشت. ما در این مقاله به سیر شکلگیری این محله و چالشهای مذکور و نوع تعامل این محله با مدیریت شهری و دستگاههای مربوطه خواهیم پرداخت.
چرا کوی کارمندان به وجود آمد؟
رشد جمعیت اصفهان در دهه چهل و پنجاه شمسی به حدی رسید که محدوده داخل شهر دیگر پاسخگو نبود و شهر ازنظر جمعیتی اشباع شده بود. به همین دلیل، بهناچار مدیران شهری به ساخت و بهرهبرداری از شهرکهای اطراف شهر پرداختند. شهری که شاهد افتتاح چندین پروژه مهم و اساسی چون ذوبآهن، دو دانشگاه (دانشگاه اصفهان و دانشگاه صنعتی اصفهان)، چندین کارخانه نساجی و تأسیسات آبی (سد زایندهرود و تونل کوهرنگ) بود، مسلما جمعیت زیادی را از سراسر ایران بهسوی خود جذب میکرد.
این ساکنان جدید نیاز به محلات و شهرکهای تازه داشتند. از همان زمان که کارخانههای نساجی در شهر اصفهان برپا شدند، صحبت از ساخت کوی کارگران به میان آمد. این کوی که در سال 1327 کلنگ زده شد و در دهه چهل بهتدریج خانهها ساخته شده و به کارگران واگذار میشدند، در جنوب شهر و اطراف خیابان شیخ صدوق کنونی قرار داشت. همچنین جایی که اکنون به نام «کوی امام» خوانده میشود و در خیابان هزارجریب قرار دارد، در سال 1351 کلنگزنی شد و بهتدریج آپارتمانهایی برای طبقه متوسط اصفهان ساخته و تحویل شد.
جز اینها، فولادشهر که مخصوص کارکنان ذوبآهن بود و همزمان با آن احداث شد، بخشی از جمعیت شهر را در خود جای داد. همچنین در این مدت شهرکهای خانهاصفهان، ملکشهر و شاهینشهر در اطراف شهر اصفهان احداث شدند. به یاد داشته باشیم مطابق سرشماریهای رسمی از سال 1335 تا 1345 جمعیت شهری اصفهان از 250 هزار نفر به 425 هزار نفر، یعنی دقیقا دو برابر نزدیک میشد.
شکلگیری محله دروازهشیراز
اگرچه مرزهای شهر اصفهان با تأسیس کارخانههای نساجی و همچنین کوی کارگران و بیمارستان شریعتی کنونی در حال حرکت به سمت جنوب بود، اما در سال 1346 قطعه زمینی به ابعاد 500 هزار مترمربع تفکیک و به کارمندان واگذار شد که این آغاز پدید آمدن محلهای است که ما به آن «دروازهشیراز» میگوییم؛ اما در آن زمان به آنجا «کوی کارمندان» میگفتند. برای اینکه حدود این کوی به دست خوانندگان یادداشت ما برسد، باید بگوییم در جنوب خیابان سعادتآباد و در شرق خیابان هزارجریب، تا جایی که مسجد المهدی قرار دارد، حدود این کوی بود.
در ارتباط با طرح اولیه شکلگیری این کوی نیز باید به خبری که در زمستان 1346 روزنامههای آن زمان پخش شد، اشاره کرد که گفت: «اداره خالصجات، زمینهای خالصه هزارجریب را که بالغبر پانصدهزار مترمربع است، طبق نقشهای به قطعات مناسب تقسیم کرده و به کارمندانی که اکثرا بیخانه بودن آنها از طرف اداره مربوطهشان مسلم شده بود، فروخت» (اصفهان، ش 1608، 26 دی 1346).
ساکنان اولیه این کوی کارمندان دولت بودند. بعضی از استادان دانشگاه اصفهان همچون دکتر سیروس شفقی، استاد جغرافیای دانشگاه اصفهان و دکتر فرهاد آبادانی، استاد گروه تاریخ دانشگاه اصفهان و دکتر جلیل دوستخواه، استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان، هم در میان آنها دیده میشوند. با وجود اسم بلندی که محله با خود حمل میکرد، مردم این محله دوران سختی را گذراندند. به این دلیل که امکانات و خدمات شهری با کندی بسیار برای آن منطقه تأمین شد، به حدی که ساکنان کوی مذکور چندین بار دستبهقلم شده و برای مقامات محلی و نیز روزنامههای محلی و ملی نامه نوشته و مشکلات خود را بازگو کردند.
ما از خلال این مشکلات است که به زیرساختهای یک منطقه مسکونی پی میبریم. لازم به ذکر است در ابتدای شکلگیری یک محله خدمات شهری مانند آب، فاضلاب، برق، روشنایی محله، آسفالت، خط اتوبوسرانی، مدیریت پسماند، درمانگاه، دبستان، حتی وجود پاسگاه انتظامی همگی جزو ملزومات یک محله مسکونی است. نکته دیگر اینکه اداره آبادانی و مسکن اصفهان محلهایی را که در طرح شهرک برای مکانهای عمومی پیشبینی شده بود، به این امر اختصاص نداده و قصد داشت برای امور دیگری صرف کند! اما اهالی کوی کارمندان که برای پیگیری مشکلات محله، یک «انجمن محلی» تشکیل داده بودند، این قبیل از مشکلات را از طریق همین انجمن از سازمانهای مختلف پیگیری میکردند.
آخرین گزارش ما از کوی کارمندان مربوط به سال 1356 است. بریده روزنامههای ما نشان میدهند ساکنان این کوی از سال 1350 تا 1356 که اسناد و مدارک ما درباره این کوی وجود دارد، با مدیریت شهری اصفهان و سازمانهای مختلف خدمترسان در چالش بودند و خواستار توجه و اقدام آن سازمانها بودند که شاید بشود بخشی از مشکلات محله را برطرف کرد.
چالشها با مدیریت شهری
درباره ساخت محله باید گفته شود قطعات زمین در سال 1346 توسط اداره کشاورزی (چون خالصجات بود)، میان کارمندان ادارات اصفهان، آنهایی که خانه نداشتند، تقسیم و تحویل شد. عدهای دست به کار ساختوساز شدند و توانستند سقفی برای خود تهیه کنند، اما مشکلات زیرساختی یکی دو تا نبود. تقریبا بهجز زمین برای ساخت، آنجا هیچ امکانات زندگی وجود نداشت.
یک دلیل هم آن بود که شهرداری منطقه اعتقاد داشت آنجا در محدوده فعالیتهای خدماتیاش نیست و اداره کشاورزی بدون هماهنگی با آن، این زمین را تخصیص داده است. بنابراین همکاری لازم را برای تأمین خدمات به عمل نمیآورد (مصاحبه با هوشنگ پوریای ولی، 1403). به همین خاطرجمعی از ساکنان این محله در دیماه 1350 نامهای به غلامرضا کیانپور، استاندار وقت نوشتند و مشکلات خود را اینطور به او منتقل کردند. آنها این نامه را به روزنامه محلی «اصفهان» هم دادند. این روزنامه در اصفهان و به مدیریت امیرقلی امینی انتشار مییافت.
ساکنان کوی کارمندان در دی ماه 1350 به استاندار نوشتند: «ما اعضای انجمن محلی کوی کارمندان دولت، از آن جناب در مورد انجام تقاضاهای زیر طلب یاری و مساعدت میکنیم:
1. سازمان برق منطقهای اصفهان نسبت به تأمین برق تمام منطقه اقدام کند. این سازمان با وجود آن که متعهد بوده که تا امروز، آذرماه سال جاری، روشنایی منطقه را تأمین کند، اقدام به نصب تیر و سیمکشی کرده است، لیکن از نصب لامپ در قسمتی از کوی، خودداری کرده بهطوری که در پناه تاریکی افراد سوءاستفاده کرده است و امنیت منطقه را به خطر انداختهاند.
2. سازمان آب و فاضلاب، لولهکشی آب و فاضلاب منطقه را تکمیل کند. این سازمان در قسمتی از خیابانها کانالکشی کرده، لیکن مدتی است لولهکشی و تسطیح آنها انجام نشده، بهطوریکه این کانالها مخصوصا در تاریکی شب خطراتی ازنظر عبورومرور بهویژه برای کودکان ایجاد کرده است.
3. باوجود آنکه اداره کل بهداری حاضر به ساختن یک باب درمانگاه و همچنین اداره کل آموزشوپرورش درصدد ساختمان یک باب دبستان که مورداحتیاج مبرم منطقه است، است، اداره آبادانی و مسکن که خود بایستی پیشقدم این اقدامات باشد، از تحویل زمینهایی که به این منظور در نقشه پیشبینیشده خودداری کرده است.
4. با وجود درخواستهای مکرر مقامات امنیتی درباره حفاظت این منطقه، مخصوصا توجهی نکردهاند و خانوادههای کارمندان را در مقابل عوامل فساد و سارقان بلادفاع گذاردهاند؛ هاشم طباطبایی، محمد کارفرسا و چندین امضای دیگر»(اصفهان، ش 2546، 25 دی 1350).
بیان مشکلات سه سال بعد
سه سال بعد از نامه بالا، در تیر 1353، جمع دیگری از ساکنان کوی کارمندان بر آن شدند که نامه دیگری در روزنامه اصفهان به چاپ برسانند. در این نامه مشخص میشود مشکلاتی مانند فقدان آسفالت کوچهها بر سر جای خود بوده است. نبود مدرسه هم در آنجا خیلی حس میشد. به همین خاطر نامه با شرح کلیاتی از مشکلات آغاز میشود و به بیان نمونهها میرسد که آسفالت و مدرسه مورداشاره شکایتکنندگان قرار میگیرد.
«اینجانبان امضاکنندگان زیر اهالی کوی کارمندان دولت واقع در هزارجریب به اطلاع میرسانیم اکنون چند سالی است عده کثیری از کارمندان زحمتکش و شریف در بخش مذکور با هزاران مرارت و مصیبت، محل سکونتی برای خود تهیه دیدهاند و در این نقطه دورافتاده شهر، از تمام مزایای راحتی و ایمنی محروم هستند. در این نقطه که گروه عظیم روشنفکران این شهر ساکن هستند و صمیمانه میکوشند چرخ ادارات مختلف را به گردش درآورند و گره از مشکلات گوناگون مردم بگشایند، با کمال تأسف خود در محیطی گسترده از مشکلات محلی دستوپا میزنند. گویا مشکلگشایی هم نیست تا به ندای آنها پاسخ گوید. باوجودی که به همت اهالی، یک انجمن محلی تأسیس شده و بارها به مقامات مسئول گوشزد نموده، و خواستههای مشروع و قانونی اهالی را بازگو کردهاند، هیچگونه توجهی تاکنون نکردهاند. اهالی انتظار دارند با چاپ این شکوائیه مقامات مسئول را یادآوری کنند که اهالی کوی کارمندان انتظار دارند مثل دیگران از پرتو محیطی سالم و جادههایی آسفالت شده و کودکستان و دبستان و دبیرستان برای رفاه و تأمین تحصیل عزیزان خود داشته باشند؛ دکتر فرهاد آبادانی، دکتر جلیل دوستخواه، هاشم طباطبایی، دکتر سیروس شفقی و پنجاه امضای دیگر» (اصفهان، ش 3235، 17 تیر 1353).
شش ماه بعد و در شکوائیهای دیگر، ساکنان محله به جنبههای دیگری از امتیازات محلهشان اشاره میکنند. اینکه عدهای خارجی در آن سکونت دارند و فقدان خدمات شهری به آبروی کشور آسیب میرساند. پس از سازمانهای مسئول و بهخصوص شهرداری خواستهاند برای نظافت آنجا و آسفالت کوچههایش اقدام کند. این نامه خطاب به امیرقلی امینی، مدیر روزنامه اصفهان نوشته شده است. آنها در بهمن 1353 به امیرقلی امینی نوشتند:
«کوی کارمندان دولت واقع در خیابان هزارجریب، مقابل دانشگاه اصفهان، چند سال قبل پلاکبندی شده و بین کارمندان دولت، که طبقه تحصیلکرده و زحمتکش ایران را تشکیل میدهند، تقسیم و آنها با اخذ وام و با اشکالات موجود در امر ساختمان، به احداث و ایجاد خانههای نسبتا مدرن و آبرومند اقدام و سکونت گزیدند و اکنون این منطقه تا اندازهای رنگ آبادی به خود گرفته، بهطوریکه توریستها از بلندیهای آن، شهر زیبای اصفهان را درنهایت امنیت و آسایش نظاره میکنند و لذت میبرند.
حتی عدهای از خارجیان مقیم اصفهان خانههای مسکونی خود را در این کوی انتخاب کردهاند. با توجه به گذشته این منطقه و اقداماتی که از طرف ساکنان آن، جهت آبادی و عمران آن انجام گرفته، اکنون وضع راهها و معابر آن و روشنایی در شب و نظافت محوطه این منطقه چند هزارنفری بسیار تأسفآور و باعث شرمساری در مقابل خارجیان مقیم این کوی است. لذا تقاضامندیم به مقامات مسئول برای چندمین بار تذکر داده شود که سلامتی و آبرو و حیثیت ساکنان آن، اعم از ایرانی و غیر ایرانی، را با اقداماتی در امر آسفالت معابر و تأمین کامل روشنایی در شب و جمعآوری زباله در این محوطه که از ضروریات است، به عمل آورند تا ما ساکنان این ناحیه هم مانند همشهریان عزیز دیگر از مزایای شهری برخوردار باشیم؛اصغر حکمتیان همراه با امضای چندین نفر از ساکنان کوی کارمندان» (اصفهان، ش 3379، 24 بهمن 1353).
مشکلات کوی در سال 1356
در اردیبهشت 1356 عبدالحسین جعفری، خبرنگار روزنامه اطلاعات در اصفهان، به کوی کارمندان دولت رفت تا با تهیه گزارشی همراه با انعکاس مشکلات آنجا مبادرت کند. او در آنجا با محمدحسین آریانا، رئیس انجمن محلی کوی (که بهنوعی در ادبیات قدیم بهعنوان کدخدای آنجا باید محسوب شود) و جمعی از مردم ساکن آنجا مصاحبه کرد و همراه با عکس، آن را در روزنامه اطلاعات به چاپ رسانید. تیتر مطلب او این بود: «شهرداری اصفهان به کوی کارمندان بیتوجه است».
همین تیتر کوبنده کافی بود که خوانندگان به مطلب توجه کنند و ببینند قضیه چیست. در ذیل تیتر آمده است: «عدهای از ساکنان کوی کارمندان واقع در هزارجریب اصفهان در گفتوگویی با خبرنگار اطلاعات در این شهر، مشکلات محلی خود را مطرح کردند و نظرات اصلاحی خود را برای پاکسازی و بهسازی محیط خود ارائه دادند.»
محمدحسین آریانا، رئیس انجمن محلی کوی کارمندان در مورد آسفالت خیابانهای این کوی به خبرنگار اطلاعات گفته بود: «ما تصمیم داریم امسال با اجرای یک طرح ابتکاری، تمام خیابانهای خاکی کوی کارمندان را آسفالت کنیم و البته در این راه شهرداری هم ما را یاری خواهد کرد. ولی مشکل بزرگی که فعلا روبهروی ما قرار دارد این است که سازمان زمین بههیچوجه حاضر نیست قطعات پیشبینیشده در لیست تفکیکی زمینهای کوی کارمندان را که برای ایجاد اماکن عمومی سوپرمارکت، تأسیسات ورزشی، بهداشتی و باشگاه اختصاص دادهشده، تحویل دهد. بارها در این مورد مذاکره و مکاتبه کردهایم؛ ولی تاکنون نتیجهای حاصل نشده است… از طرف دیگر بیتوجهی شهرداری تا جایی است که ما در حال حاضر از داشتن یک خطالسیر اتوبوسرانی محروم هستیم و آدم فکر میکند که این کوی از اصفهان جداست» (روزنامه اطلاعات،ش 22 / 2 / 1356).
یکی از کارمندان کوی کارمندان به نام خانم بلوچستانی مشکل کوی کارمندان را فقدان کلانتری میدید که امنیت را در آنجا حراست کند. همچنین راجع به مدیریت پسماندهای این کوی شکایت داشت که پاکبان شهرداری را نمیبیند «فقط ماه به ماه برای گرفتن مقرری خود مراجعه میکند و ما دیگر در طول ماه او را نمیبینیم و بهاینترتیب زباله برای ما ایجاد مشکل میکند و ما ناچار میشویم با صرف چندین ساعت وقت، ترتیب زبالهها را بدهیم.» یکی از دیگر از ساکنان کوی کارمندان یعنی هاشم طباطبایی بر روی عدم اتوبوسرانی تأکید کرده و از شهرداری خواسته بود خط اتوبوسرانی به آن کوی ایجاد کند (روزنامه اطلاعات، ش 22 / 2 / 1356).
سرنوشت کوی امام
کوی کارمندان در سالهای بعد از انقلاب آسفالت شد و تمام خدمات شهری به آنجا رفت. خیابانهای شیخ صدوق، فرایبورگ و ملاصدرا، شمال به جنوب آن را به هم وصل کرد و خیابان آزادی هم که حد جنوبی آن را مشخص میکند. حد شمالی آن کوی هم خیابان سعادتآباد است. موقعیت آن محله و نظم جالبی که به دلیل نبود موانع زمینشناختی در تقسیمبندی زمینها و ساختوسازها برقرار است، آن محله را به یکی از بهترین محلات اصفهان تبدیل کرده است.
