به گزارش اصفهان زیبا؛ در شرایطی که بخش کشاورزی استان اصفهان با بحران کمآبی و محدودیت منابع طبیعی روبهروست، بسیاری از کارشناسان معتقدند آینده این بخش نه در گسترش سطح زیرکشت، بلکه در تغییر رویکرد به سمت تولیدات دانشبنیان و کممصرف نهفته است. یکی از مسیرهای کلیدی در این تحول، توسعه صنعت «اصلاح گیاهان» و «تولید بذرهای نوین» است؛ حوزهای که میتواند با تکیه بر ظرفیت علمی و پژوهشی موجود در استان، بهویژه مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی اصفهان، زمینهساز شکلگیری یک زنجیره اقتصادی جدید در بخش کشاورزی شود. اهمیت این موضوع از آنجاست که اصفهان بهواسطه وجود کشاورزان باتجربه، نیروهای تحصیلکرده و زیرساختهای تحقیقاتی قوی، توانایی دارد به یکی از قطبهای اصلی تولید بذر در کشور تبدیل شود؛ تحولی که هم با محدودیتهای اقلیمی سازگار است و هم میتواند درآمدی چندین برابر محصولات زراعی متعارف ایجاد کند. در همین راستا، این گزارش در گفتوگو با مسعود ترابی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان، به بررسی ظرفیتهای اصفهان در صنعت بذر اصلاحی، نقش مراکز پژوهشی در اصلاح ارقام گیاهی و امکان بهرهگیری از آبهای خاکستری برای تولید بذر اصلاحی میپردازد.
اصلاح بذر چه اهمیتی دارد و هدف اصلی از انجام آن چیست؟
اصلاح بذر درواقع بهمنظور بهبود ویژگیهای گیاهان زراعی و باغی انجام میشود. این اصلاح میتواند شامل افزایش عملکرد، مقاومت در برابر بیماریها و آفات، افزایش تحمل در برابر شرایط نامساعد محیطی یا حتی بهبود کیفیت محصول باشد.مهمترین اولویت اصلاح بذر در سالهای اخیر، مسئله تغییرات اقلیمی است. کاهش بارشها، افزایش دما و استفاده از آبهای شور یا نامتعارف، تنشهایی را ایجاد و کشاورزی در ایران و خاورمیانه را با چالش جدی روبهرو کرده است؛ بنابراین ما باید ارقام جدیدی اصلاح کنیم که بتوانند با این شرایط سازگار شوند و همچنان عملکرد مطلوبی داشته باشند.
در کنار سازگاری با اقلیم، دو هدف کلیدی دیگر نیز در اصلاح بذر دنبال میشود:
۱. افزایش عملکرد کمی و کیفی محصولات، یعنی تولید بیشتر در هر هکتار و بهبود کیفیت غذایی یا صنعتی محصول.
۲. بهبود خصوصیات تغذیهای و فراوری؛ برای نمونه، در گذشته ارقام گندم مانند «شاهپسند» یا «روشن» تنها حدود دو تا سه تن در هکتار عملکرد داشتند؛ اما امروز ارقام جدید گندم، در شرایط مناسب میتوانند تا ۱۰ یا حتی ۱۲ تن محصول بدهند.
اصلاح بذر همچنین میتواند مقاومت گیاه را نسبت به تنشهای زنده مانند بیماریها و آفات افزایش دهد. این مسئله بهویژه در گیاهان گلخانهای بسیار مهم است؛ زیرا مقاومت بیشتر بهمعنای مصرف کمتر سموم و درنتیجه تولید محصول سالمتر است.
درنهایت، باید بگویم اگر اصلاح بذر نباشد، امنیت غذایی بشر به خطر میافتد. بدون بذر اصلاحشده، عملکرد پایین میماند، آفات افزایش مییابند، مصرف سم بالا میرود و محیط زیست آسیب میبیند. امروز تقریبا همه کشورهای دنیا مؤسسههای تخصصی اصلاح گیاهان دارند، چون بدون آن تأمین غذای بیش از هشتمیلیارد نفر ممکن نیست.
وضعیت فعلی تولید و مصرف بذر در کشور چگونه است؟
ما چند گروه اصلی بذر داریم؛ اما غلات مهمترین بخش را تشکیل میدهند. تقریبا 100درصد بذر غلات در داخل کشور تولید میشود؛ با این حال، حدود ۵۰درصد کشاورزان از بذور اصلاحشده استفاده میکنند و ۵۰درصد دیگر بذر خودمصرفی دارند؛ یعنی بذر سال قبل را نگه میدارند و مجدد میکارند.
بذر اصلاحشده باید تحت نظارت مراکز تحقیقاتی و با استانداردهای علمی تولید شود. وقتی کشاورزان به دلیل هزینه فراوان سراغ بذر خودمصرفی میروند، این چرخه علمی دچار وقفه میشود؛ اما در حوزه سبزی و صیفی، بهویژه بذرهای هیبرید گلخانهای، وضعیت متفاوت است. در بهترین حالت، تنها حدود ۱۰درصد این بذرها در داخل کشور تولید میشوند و بیش از ۹۰درصد وارداتی هستند؛ بههمیندلیل دولت تلاش دارد با حمایت از شرکتهای دانشبنیان و ارائه تسهیلات بلاعوض، این بخش را تقویت کند.
درباره سیبزمینی، تقریبا به خودکفایی رسیدهایم. غدههای اصلاحشده سیبزمینی داخل کشور تکثیر میشوند و در اختیار کشاورزان قرار میگیرند؛ بنابراین وضعیت تولید بذر در کشور، بسته به نوع محصول، از خودکفایی کامل تا وابستگی بالا متفاوت است.
در استان اصفهان و کشور، چه گونههایی از محصولات زراعی و باغی اصلاح میشوند؟
تقریبا همه گروههای محصولات زراعی و باغی در کشور اصلاح میشوند. اصلاح گیاهان و حیوانات اهلی، یکی از وظایف ذاتی سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی است. در سطح ملی و در استان اصفهان، گروههای متعددی روی محصولات مختلف کار میکنند:
-گروه اصلاح غلات شامل گندم، جو و تریتیکاله؛
-گروه دانههای روغنی شامل کلزا، گلرنگ و آفتابگردان؛
-گروه علوفهایها مانند سورگوم، ارزن، یونجه و شبدر؛
– گروه محصولات باغی مانند سیب، گلابی، بادام، زردآلو و به.
اصلاح یک رقم جدید، فرایندی طولانی است؛ ممکن است هشت تا ۱۰ سال زمان ببرد تا یک رقم به ثبات ژنتیکی برسد و آماده معرفی به کشاورزان شود. در طول دوران کاری یک پژوهشگر (مثلا ۳۰ سال) معمولا ۱۵ تا ۲۰ رقم جدید تولید میشود؛ اما تأثیر هر رقم بسیار گسترده است؛ گاهی یک رقم اصلاحشده در سطح بیش از ۳۰۰ هزار هکتار از اراضی کشور کشت میشود و تغییر چشمگیری در عملکرد ملی ایجاد میکند؛ به همین دلیل است که اصلاح بذر را میتوان یکی از ستونهای امنیت غذایی کشور دانست. افزایش حتی یک تُن عملکرد در هر هکتار، اگر در مقیاس ملی محاسبه شود، معادل میلیونها تُن غذای اضافه و میلیاردها تومان صرفهجویی خواهد بود.
درحالحاضر اولویت اصلاح بذر با کدام محصولات است؟
همه محصولات زراعی اهمیت دارند؛ اما اولویتبندی آنها بر اساس نیازهای کشور انجام میشود. در رأس این فهرست، محصولاتی قرار دارند که با امنیت غذایی مردم ارتباط مستقیم دارند؛ بهطور مشخص:
۱. گندم و جو برای تأمین نان و خوراک دام، اولویت نخست هستند.
۲. دانههای روغنی مانند کلزا، آفتابگردان و گلرنگ، بهدلیل وابستگی شدید کشور به واردات روغن، در رده دوم قرار دارند.
۳. در رده سوم محصولات علوفهای مثل یونجه، شبدر و سورگوم قرار دارند؛ زیرا خوراک دام را تأمین میکنند و پروتئین کشور تحتتأثیر آنها قرار دارد.
۴. در مرحله بعد، محصولات باغی مانند درختان میوه در ارتقای کیفیت سبد غذایی مردم نقش دارند؛ بنابراین میتوان گفت که تقریبا همه گروهها در اولویت اصلاح هستند؛ اما شدت و نوع فعالیت بر اساس نیاز کشور و محدودیتهای اقلیمی تنظیم میشود.
آیا درزمینه بذر صادرات هم داریم؟
صادرات بذر در کشور ما هنوز محدود است؛ فقط در موارد معدودی، مثل صادرات بذرهای هیبرید خیار، به کشورهایی مانند افغانستان این امر اتفاق افتادهاست. علت اصلی این محدودیت، نیاز بالای داخل کشور است. وقتی هنوز برای تأمین نیاز داخلی وابستگی داریم، طبیعی است که صادرات گسترده اتفاق نیفتد؛ با این حال، ظرفیت صادراتی بسیار زیادی وجود دارد و در صورت توسعه شرکتهای دانشبنیان و تکثیر ارقام داخلی، میتوان در آینده نزدیک به بازارهای منطقهای وارد شد.
نرخ بازگشت سرمایه در صنعت بذر چطور است؟
صنعت بذر یکی از سودآورترین صنایع جهان است. در برخی ردهبندیها، از نظر سودآوری، در کنار صنایع انرژی، نفت و حتی تجارت موادمخدر قرار میگیرد!
شرکتهای بزرگ و چندملیتی جهانی مانند «سینجنتا» در این زمینه فعالیت میکنند و میلیاردها دلار گردش مالی دارند. علتش این است که بذر پایه تولید غذاست و هیچ بخش اقتصادی بدون آن شکل نمیگیرد؛ در ایران هم اگر بهدرستی به این صنعت پرداخته شود، بهویژه در استانهایی مانند اصفهان که با کمآبی روبهرو هستند، میتواند بسیار سودآور باشد؛ چون برای استفاده از بذرهای اصلاحشده میتوان از آبهای نامتعارف یا پساب تصفیهشده استفاده کرد؛ بنابراین بذر اصلاحی میتواند یکی از گزینههای اصلی برای تنوعبخشی اقتصاد کشاورزی اصفهان باشد.
موانع و چالشهای اصلی در مسیر توسعه صنعت بذر چیست؟
بزرگترین چالش، کمبود آگاهی در سطح سیاستگذاران است. بسیاری از تصمیمگیران هنوز به اهمیت این صنعت واقف نیستند؛ بههمیندلیل در برنامهریزیها جایگاه شایستهای برای آن در نظر گرفته نمیشود. از دیگر چالشها میتوان به کمبود حمایت مالی و قانونی اشاره کرد. اصلاح یک رقم بذر، فرایندی طولانی و هزینهبر است. ممکن است هشت تا ۱۰ سال زمان ببرد. شرکتهای خصوصی معمولا توان صبر و تأمین مالی در این بازه طولانی را ندارند؛ به همین دلیل کمتر وارد این حوزه میشوند. اگر دولت از این شرکتها حمایت کند (مثلا از طریق تسهیلات، معافیتهای مالیاتی یا خرید تضمینی بذرهای جدید)، میتوان انتظار داشت که بخش خصوصی به مرور فعالتر شود. درواقع، آینده اصلاح بذر در کشور زمانی شکوفا میشود که از انحصار بخش دولتی خارج شده و وارد فضای رقابتی و دانشبنیان شود.
در حال حاضر چه حمایتهایی از اصلاح بذر و شرکتهای فعال در این حوزه صورت میگیرد؟
بیشتر فعالیتهای اصلاحی هنوز در بخش دولتی انجام میشود؛ اما در سالهای اخیر اتفاقهای مثبتی رخ داده است. معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری، به شرکتهای دانشبنیانی که در این زمینه فعال هستند، حمایتهای جدی ارائه میدهد.برخی از شرکتهای موفق در استان اصفهان مستقرند و توانستهاند از تسهیلات بلاعوض یا حمایتهای مالی ویژه بهرهمند شوند. این شرکتها درزمینه تولید بذرهای هیبرید سبزی و صیفی فعالیت دارند و درآمد چشمگیری کسب کردهاند. خوشبختانه این روند رو به رشد است و میتواند در آینده بخش خصوصی را به یک بازیگر اصلی تبدیل کند.
آینده اصلاح بذر در استان اصفهان را چگونه ارزیابی میکنید؟
آینده این بخش در اصفهان کاملا به سیاستهای توسعهای کشور بستگی دارد. اگر دولت بهصورت راهبردی روی صنعت بذر سرمایهگذاری کند، اصفهان بهدلیل زیرساختهای پژوهشی، علمی و نیروی انسانی متخصص، ظرفیت تبدیلشدن به یکی از قطبهای اصلی بذراصلاحی کشور را دارد.اصفهان از دههها پیش در زمینه پژوهشهای کشاورزی فعال بوده و مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان یکی از قدیمیترین و معتبرترین مراکز کشور است. این مرکز بیش از پنج دهه است که در زمینه اصلاح گیاهان و تولید بذر فعالیت میکند و امروز میتواند محور توسعه این صنعت در استان باشد.با توجه به محدودیت منابع آبی، ورود به صنعت بذر اصلاحی یک انتخاب هوشمندانه است؛ چون بذر اصلاحی را میتوان با استفاده از پساب تصفیهشده یا آبهای خاکستری تولید کرد.اگر برنامهریزان استان با مشورت مراکز تحقیقاتی و با حمایت از شرکتهای دانشبنیان وارد این مسیر شوند، اصفهان میتواند در آیندهای نزدیک به قطب تولید بذر کشور تبدیل شود. این تحول نهتنها به بهبود بهرهوری کشاورزی استان کمک میکند، بلکه درآمد حاصل از آن چندین برابر کشت محصولات زراعی معمول خواهد بود.به بیان دیگر، اصلاح بذر برای اصفهان کمآب، یک راه نجات است. این مسیر میتواند هم اشتغال پایدار ایجاد کند، هم ارزش افزوده بالا به همراه داشته باشد و هم الگوی کشاورزی علمی و سازگار با محیطزیست را در کشور ترویج دهد.
به گزارش تیمچه؛ اصلاح بذر نه یک پروژه علمی صرف، بلکه یک ضرورت حیاتی برای آینده کشاورزی کشور است. اگر حمایتهای لازم از بخش خصوصی و مراکز تحقیقاتی صورت گیرد، اصفهان میتواند با تکیه بر تجربه و دانش موجود، از استانی کمآب به مرکز نوآوری کشاورزی ایران تبدیل شود.
