قصه‌های تاریخ‌گو

به گزارش اصفهان زیبا؛ شهید آیت‌الله سید علی خامنه‌ای بی‌شک رهبری چندوجهی بود. ایشان نه‌تنها شخصیتی تماماً سیاسی و فقیهی مذهبی و مرجع تقلید مسلمانان بود، بلکه به‌موازات این مقام‌ها یک کتاب‌خوان حرفه‌ای بود؛ تاجایی‌که گاهی از نویسندگان و ناشران مطرح کشوری نیز سبقت می‌گرفت و در خواندن تازه‌های کتاب معطل نمی‌کرد. در بیان این وجه از شخصیت بزرگ ایشان گفتنی‌ها بسیار است و مجال اندک. ایشان همچنین تأکید بسیاری بر مطالعه تاریخ می‌کردند و قصه را یکی از زبان‌های هنری تاریخ می‌دانستند. ایشان در جایی گفته‌اند: «هیچ بیانی نمی‌تواند تاریخ را مثل داستان و قصه بیان کند.» بر همین اساس، یکی از علاقه‌مندی‌های ایشان مطالعه آثار کلاسیک مطرح جهان بود که متمرکز بر تاریخ انقلاب‌های کشورهای غربی و روسیه‌اند. در این داده‌نما، سخنان و نظرات ایشان را درباره هفت کتاب ادبیات کلاسیک دنیا ارائه کرده‌ایم که نشان از تسلط رهبر شهید بر این گونه ادبی دارد.

خانواده تیبو

روژه مارتن دوگار

من یک کتابی را از روژه مارتین دوگار، نویسنده ‌فرانسوی که رمانی نوشته به نام «خانواده تیبو»، خوانده‌ام. به فارسی هم ترجمه شده و من چون با این نوشته‌های هنری از قدیم آشنا بوده‌ام، گاهی اوقات این چیزها را می‌بینم و نکات مهمی در این‌ها پیدا می‌کنم. این ظاهراً از اومانیست‌های قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است. این انسانیت‌گراها که معتقد بودند عشق به انسان و انسانیت و علاقه و وجدان انسانی می‌تواند پرکننده ‌خلأ اندیشه مذهبی و ایمان مذهبی و جاذبه مذهبی باشد، این‌ها قبل از رواج مارکسیسم خیلی کتاب می‌نوشتند و این روژه مارتین هم جزو آن‌هاست که خیلی خوب در کتابش قضیه را تشریح می‌کند. البته نه اینکه بخواهد این را بگوید؛ بلکه از زبان قهرمان داستانش که در هنگام یک بیماری لاعلاج با خودش فکر می‌کند فایده تلاش من چه بود و یادداشت‌هایش را می‌نویسد، حقایقی را که تفکر اومانیستی به انسان می‌دهد و آن احساس ناگزیر این تفکر اومانسیتی را کاملا مشخص می‌کند و آنجا کاملا می‌شود این را فهمید. او می‌گوید فایده زندگی کردن همین است که تو لذت ببری! (بیانات در جلسه هشتم تفسیر سوره بقره، 24/7/1370).
من ضمناً یک نکته‌ای به جناب آقای نجفی عرض بکنم. آن کتاب ترجمه جنابعالی، «خانواده تیبو»، این کتاب بسیار ترجمه خوبی است. واقعاً از آن ترجمه‌های ممتاز فارسی است…با اینکه کتاب سختی هم هست، یعنی جزو کتاب‌هایی است که سخت است و مفصل هم هست، خوب حوصله کرده‌اید. از جلد سوم به بعدش، جلد سوم و چهارمش، ارزش تاریخی خیلی قیمتی‌ای هم دارد؛ خب تمام اوضاع و احوال جنگ را نشان می‌دهد؛ جنگ بین‌الملل و مقدمات و مانند این‌ها را. جلدهای اول و دوم آن اصلاً در آن مقوله نیست، یعنی یک سبک دیگری است. من هر کتابی که می‌خوانم، یک تقریظی می‌نویسم. برای این کتابِ ترجمه شما هم تقریظ نوشتم؛ هم بعد از جلد اول، هم بعد از جلد آخر یا سوم، یکی از این دو جلد، جلد اول را که خواندم، پشت جلد نوشتم که بعید است من جلد دوم این کتاب را بخوانم؛ چون باب ذهنیات ما نیست، [اما] برداشت من بعد از خواندن آن جلد سوم به بعد، به‌کلی از این کتاب عوض شد (بیانات در دیدار اعضاى شوراى عالى ویرایش زبان فارسى سازمان صداوسیماى جمهورى اسلامى ایران، 18/9/1370).

دُن آرام

میخائیل شولوخوف

تاکنون کتاب‌های بسیاری راجع به انقلاب اکتبر نوشته شده است؛ اما بنده دو رمان از رمان‌های معروف و درجه یک در این خصوص را خواندم و با هم مقایسه کردم؛ اگرچه بیش از دو کتاب و تقریباً می‌شود گفت تعداد زیادی کتاب راجع به انقلاب اکتبر خوانده‌ام. یکی از این دو رمان، «دُنِ آرام» اثر شولوخوف است که معروف است. خودِ شولوخوف هم بلاتشبیه، مثل شما آقایان است. یعنی اصلاً پدیدآمده انقلاب است؛ مربوط به طبقه انقلاب است؛ نویسنده انقلاب است. او که در دوران انقلاب اکتبر در جوانی به سر می‌برده است، «دُن آرام» را تحت‌تأثیر حوادث و وقایع انقلاب نوشته است. راجع به رمان «دُنِ آرام» در جایی خواندم: زمانی که شولوخوف نوشتن آن را به پایان برد، به او اجازه انتشار و پخشش را ندادند؛ ولی بعداً ماکسیم گورکی که رئیس شورای ممیزىِ فرضاً وزارت ارشادِ شوروىِ آن روز بود، و آن وزارتخانه هم، از اول انقلاب، خودىِ خودی محسوب می‌شد، گفت: «من به عهده می‌گیرم که شولوخوف خودی است.» و الا، مسئولینِ فرهنگىِ نظامِ سوسیالیستىِ شوروی مدعی بودند چون شولوخف اهل قزاقستان است، لذا در رمان خود، احساسات قزاقی و بومىِ منطقه «دُن» را منعکس و القا کرده است. به‌هرحال، این نویسنده، یک ضدانقلاب بوده است که تبدیل به فردی انقلابی می‌شود و چنان رمانی را می‌نویسد. ما چنین کسانی را نداریم. اگرچه قبل از انقلاب هم رمان‌نویس نداشتیم، اما هنرمندان برجسته معروفِ آن زمان، خیلی به‌ندرت به انقلاب گراییدند. واقعاً به‌ندرت به این طرف آمدند. از آن نویسندگان معروفِ حسابی، از آن شاعران معروفِ حسابی، از آن طنزنویسان معروفِ حسابی، از آن موسیقی‌دانان معروفِ حسابی، از آن فیلم‌سازان معروف، اگر چه در این میدان، اثر چندان برجسته‌ای مثل شعر و ادبیات نداشتیم، از آن ادبای معروفِ حسابی و از آن مطبوعاتی‌های معروفِ حسابی، هیچ‌یک به این طرف نیامدند؛ هیچ‌یک! (بیانات در دیدار هنرمندان و مسئولان فرهنگی کشور، 22/4/1373)

جنگ و صلح

لئو تولستوی

«جنگ و صلح» تولستوی مربوط به مقاومت عجیب مردم روسیه است در مقابل حمله ناپلئون و حرکت عظیمی که مردم مسکو انجام دادند برای ناکام کردن ناپلئون. تولستوی کتاب‌های دیگری هم دارد؛ اما به نظر من این کتاب برجستگی‌اش به‌خاطر این است که کاملاً بر محور روح دفاع مردم روسیه است (‌‌بیانات در دیدار جمعی از پیش‌کسوتان جهاد و شهادت و خاطره‌‌گویان دفتر ادبیات و هنر مقاومت‌، 31/6/1384).

دل سگ

میخائیل بولگاکوف
من رمانی به نام «دل سگ» خواندم که نویسنده‌اش روسی است. این رمان، داستانی علمی‌تخیلی است و یک نمونه برای کار افرادی مثل … در امروز است که ممکن است آن‌گونه فیلم هم بسازند؛ اما اصلاً هنر امروز نیست؛ اصلاً غلط است، دروغ است؛ آن کپیه هنر قبل است. گیرم که کپیه کار امریکا و انگلیس و فرانسه نباشد، اما کپیه هنر دوران قبل از انقلاب اکتبر است و هنر این روزگار نیست. این رمان، رمان کوچکی هم هست؛ اما بسیار هم هنرمندانه است. این رمان در ایران هم ترجمه شده و چاپ گردیده است؛ ولی شماها اسمش را هم نشنیده‌اید. رمان «دل سگ»، یک رمان ضدانقلابی است که در حدود سال‌های ۱۹۲۵ یا ۱۹۲۶، یعنی همان اوایل انقلاب روسیه، نوشته شده و نویسنده‌اش به انقلاب و به بعضی از کارها معترض است و آن‌ها را مسخره کرده است (بیانات در دیدار جمعی از هنرمندان، 4/9/1370).
توی کارهای روس‌ها، کتابی است به نام «دل سگ» (به نظرم در جمع دوستان دیگری هم این را گفتم). رمان کوچکی است، که آن را یک ضدانقلاب شوروی، حدوداً در سال‌های ۲۲ – ۱۹۲۱ نوشته که کتاب بسیار زیبا و جذابی است (بیانات در دیدار اعضاى «دفتر ادبیات و هنر مقاومت» حوزه هنرى سازمان تبلیغات اسلامى، 22/4/1371).

گذر از رنج‌ها

آلکسی تولستوی
این «آلکسی تولستوی» یک نویسنده بسیار قوی است و رمان‌های بسیار خوبی دارد و از نویسندگان انقلاب شوروی است و طعم دوران جدید در نوشته اوست؛ و الا شما در کتاب «جنگ و صلح» لئو تولستوی آثار ملیت روسی را می‌بینید، اما آثار دوران شصت‌ساله اخیر را نمی‌بینید. آن یک دوره و یک اثر دیگر است و اصلاً متعلق به جای دیگر است. آن چیزی که نشان‌دهنده شخصیت امروز روسیه است، کدام است؟ اثر «شولوخوف» و اثر همین «آلکسی تولستوی» و امثال این‌هاست (بیانات در دیدار جمعی از هنرمندان، 4/9/1370).
دومین رمان هم «گذر از رنج‌ها»ی آلکسی تولستوی است که گفتیم ابتدا ضدانقلاب بود. رمان «گذر از رنج‌ها» نه فقط از لحاظ داستانی، که از لحاظ گرایش به اصول انقلاب و مجذوب بودن در مقابل حوادث و پدیده‌های انقلاب و ترسیم زیبای حوادث آن، بهتر از رمان «دُنِ آرام» است. «گذر از رنج‌ها» در واقع چهره انقلاب را زیبا ترسیم کرده و زیبا نشان داده است (بیانات در دیدار هنرمندان و مسئولان فرهنگی کشور، 22/4/1373).

بینوایان

ویکتور هوگو
به نظر من بینوایان ویکتور هوگو برترین رمانی است که در طول تاریخ نوشته شده است. من همه ‌رمان‌های طول تاریخ را نخوانده‌ام، شکی در این نیست؛ اما من مقدار زیادی رمان خوانده‌ام که مربوط به حوادث قرن‌های گوناگون هم هست. بعضی رمان‌های خیلی قدیمی را هم خوانده‌ام. مثلاً فرض کنید «کمدی الهی» را خوانده‌ام. «امیرارسلان» هم خوانده‌ام. «الف لیله» و «هزار و یک شب» را هم خوانده‌ام. وقتی نگاه می‌کنم به این رمانی که ویکتور هوگو نوشته، می‌بینم این چیزی است که اصلاً امکان ندارد هیچ‌کس بتواند بهتر از این بنویسد یا نوشته باشد و معروف نباشد و مثل منی که در عالم رمان بوده‌ام، این را ندیده باشم یا اسمش را نشنیده باشم… من می‌گویم «بینوایان» یک معجزه است در عالم رمان‌نویسی، در عالم کتاب‌نویسی. واقعاً یک معجزه است… این کتاب جامعه‌شناسی است، کتاب تاریخی است، کتاب انتقادی است، کتاب الهی است، کتاب محبت و عاطفه و عشق است (مکان و زمان نامشخص).
ویکتور هوگو در «بینوایان»، اگر دیده باشید، یک بخشى از جنگ‌هاى ناپلئون را شرح می‌دهد. به اعتقاد من بهترین صحنه‌ها را در بیان حرف‌هاى خودش ویکتور هوگو [اینجاها زده]. ویکتور هوگو یک حکیم است. ویکتور هوگو یک نویسنده‌ معمولی نیست. واقعاً به همان معنایی که ما مسلمانان «حکیم» را استعمال می‌کنیم و به‌کار می‌بریم، یک حکیم است و بهترین حرف‌هایش را در «بینوایان» زده است (بیانات در دیدار اعضاى ستاد برگزارى مراسم بزرگداشت هفته دفاع مقدس، 29/6/1372).

جان شیفته

رومن رولان

قیمت این کتاب «جان شیفته» رومن رولان به مراتب از این بیشتر است؛ هم تاریخ است، هم ادبیات است، هم اخلاق است، هم هنر است؛ این کتاب همه چیز است، این کتاب را من سال‌ها پیش خوانده‌ام (در دیدار با دست‌اندرکاران هفته کتاب، 1375).
ما کسی مثل رولان نداشته‌ایم که بیاید زندگی‌نامه بزرگان انقلاب را بنویسد (مکان و زمان نامشخص).