به گزارش اصفهان زیبا؛ زایندهرود فردا بازگشایی و چشم اصفهانیها بعد از مدتها به جمال این رودخانه روشن میشود. پس از بازگشایی کوتاهمدت زایندهرود در ۱۷ اردیبهشتماه بهمنظور آبیاری باغات غرب، حالا نوبت به اراضی شرق رسید و به همین منظور نیز زایندهرود حدود دو ماه، مهمان شهر اصفهان خواهد بود.
سوال اساسی اما این است که آیا بازگشایی زایندهرود، میتواند منجر به رسیدن آب به گاوخونی و پرداخت حقابه این تالاب شود و آن را از تبدیل شدن به کانون گردوغبار نجات دهد یا گاوخونی همچنان باید تشنه و بیآب سر کند؟ قطع به یقین نادیده گرفتن حقابه تالاب گاوخونی تبعات بسیار زیادی را به همراه خواهد داشت؛ از جمله فعال شدن کانونهای گردوغبار و انتشار گازهای سمی.
داریوش گلعلیزاده، مدیرکل حفاظت محیطزیست استان اصفهان، مهدی طغیانی و حامد یزدیان، نمایندگان مردم اصفهان در مجلس و همچنین احمد جلالیان، استاد دانشگاه در گفتوگو با «اصفهان زیبا» بر لزوم تأمین حقابه تالاب گاوخونی در پی بازگشایی زایندهرود و همچنین تبعات نادیده گرفتن این مسئله سخن میگویند.
به گفته گلعلیزاده، تصمیم پرداخت حقابه گاوخونی و رسیدن آب به آن به مدیر استان واگذار شده است؛ حالا اما باید دید استاندار اصفهان با این موضوع موافقت میکند؟ آیا آب پس از سالها به گاوخونی میرسد و لب تشنه این تالاب را تر میکند؟
داریوش گلعلیزاده، مدیرکل حفاظت محیطزیست اصفهان:
اختیار پرداخت حقابه گاوخونی با استاندار است!
گلعلیزاده بیان میکند: «اختیار پرداخت حقابه به استاندار واگذار شد. مکاتباتی هم با استاندار و هم با آب منطقهای داشتیم تا میزان حقابه حداقلی برای زنده ماندن تالاب را در نظر بگیرند. با توجه به میزان آبی که در اختیار داریم، امیدواریم همین مقدار نیز به بهبود وضعیت تالاب کمک کند تا شرایط بدتر از این نشود؛ زیرا اگر تالاب را در نظر نگیریم و حقابه آن را پرداخت نکنیم و حیات آن به خطر بیفتد، بهعنوان یک کانون انتشار گردوغبار، طبیعتا سلامت بسیاری از شهروندان حتی در خارج از شهر اصفهان را تهدید خواهد کرد؛ بنابراین لازم است توجه ویژهای به این موضوع داشته باشیم.» به گفته او از منظر منابع و مصارف، حقابه محیطزیستی «دومین اولویت» است؛ یعنی ابتدا شرب، سپس محیطزیست و بعد کشاورزی باید در نظر گرفته شود؛ البته این به آن معنا نیست که باغات خشک شوند، زیرا آنها نیز بهنوعی از محیطزیست حفاظت و از تبدیل شدن اراضی به کانون گردوغبار جلوگیری میکنند و جذب کربن دارند و باعث تلطیف هوا میشوند؛ منتهی باید بهگونهای عمل کنیم که میزان استفاده از آب، از منظر هزینهفایده، بر اساس همان اولویتها تنظیم شود؛ نه اینکه صرفا کشت و کار را ملاک قرار دهیم. اینگونه که این مسئول میگوید: «وقتی محیطزیست تحت تأثیر قرار میگیرد، بخشهای دیگر مثل کشاورزی و صنعت و… نیز رضایت مردم را نمیتوانند تأمین کنند. از سوی دیگر وقتی شرایط زیستی یک منطقه از دست برود، مهاجرتهای اقلیمی شکل میگیرد که بسیار خطرناک است؛ زیرا هم نشان میدهد مبدأ شرایط زیستی خود را از دست داده و هم مقاصدی که مهاجرت به آنها صورت میگیرد، با توجه به ظرفیت اکولوژیکی محدود، اگر تحت فشار بیش از حد قرار بگیرند، نیز متأثر میشوند؛ به همین دلیل بسیار ضروری است که نگاه ما صرفا معطوف به منافع کوتاهمدت نباشد. اگر منافع بلندمدت را لحاظ کنیم، منافع کوتاهمدت نیز در ادامه خود را نشان میدهد و مردم از آن منتفع خواهند شد. در این باره لازم است هم اطلاعرسانی و هم فرهنگسازی صورت گیرد. وقتی با شرایط خشکسالیِ مداوم روبهرو میشویم، نیازمند تغییر رفتار و رویکرد در طراحی برنامهها و طرحها هستیم؛ نمیشود با همان رویکرد سابق سرزمین را اداره کرد. باید متناسب با شرایط کشور، تغییراتی ایجاد کنیم.» او با اشاره به تبدیل شدن گاوخونی به کانون گردوغبار میگوید: «البته گردوغبارهای اخیر هم منشأ داخلی دارند و هم منشأ خارجی. این در حالی است که طوفانهای گردوخاک تهدید مهمی برای امنیت غذایی کشور، سلامت مردم و کسبوکارهاست و باعث اختلال در پروازها و گردشگری و فعالیتهای به شمار میرود.» به گفته او در خود اصفهان نیز حدود یکونیم میلیون هکتار اراضی وجود دارد که مستعد تبدیل شدن به کانون گردوغبار هستند. پس ابتدا باید کانونهای داخلی را مدیریت کنیم و سپس طی یک برنامه چندجانبه، با نهادهای بینالمللی از نظر فنی، مالی و تسهیلات اجرایی، همکاریهایی با سایر کشورها داشته باشیم؛ زیرا بسیاری از کشورهای منطقه نیز درگیر این مسئله هستند.
حامد یزدیان، نماینده مردم اصفهان در مجلس:
آب به تالاب نرسد، گاوخونی میمیرد!
اینگونه که یزدیان میگوید: «حقابههای محیطزیستی توسط دولتها معمولا نادیده گرفته میشوند. اما امسال تلاش بر این است که حداقل بحثهای محیطزیستی بیش از سالهای قبل دیده شود. به همین دلیل اگر قرار است امسال آب بازگشایی شود، بههیچوجه بهطور موقت نباید باز و بسته شود تا حداقل در یک بازه زمانی مشخص، آب بهصورت ممتد در زایندهرود جریان داشته باشد.» به گفته او، قولی که اول داده بودند، این بود که آب برای ۹۰ روز در زایندهرود جاری باشد، اما تا این لحظه قطعی شده که حداقل آب برای ۶۰ روز بهصورت پیوسته در زایندهرود جاری شود. نماینده مردم اصفهان در ادامه تصریح میکند: «با توجه به نیازهای مختلف، سعی میشود در روزهای آخر بخشی از آب مازاد را به تالاب نیز اختصاص دهند. باید تلاش کرد و مردم نیز مطالبه کنند تا این اتفاق رخ دهد؛ البته همین که امسال آب برای مدتی بهصورت ممتد در رودخانه جاری است، از نظر زیستمحیطی اتفاقات خوبی رقم خواهد خورد؛ ضمن اینکه کشاورزان نیز میتوانند کشت تابستانه انجام دهند.» یزدیان میافزاید: «برای اینکه تالاب از بین نرود، باید حداقل کف تالاب را مرطوب نگه داریم؛ حتی اگر یکی دو بار در سال این اتفاق بیفتد، میتوان از تبدیل شدن تالاب به کانون گردوغبار جلوگیری کرد. البته معمولا در طول سال مقدار اندکی از نشتآبهای آن منطقه نیز وارد تالاب میشود که عدد آن بسیار کم است؛ البته مسلما مطلوب آن است که حقابه تالاب پرداخت شود و بتواند به آبدار شدن کل تالاب بینجامد؛ متأسفانه به دلیل محدودیتهای آبی، این موضوع امکانپذیر نیست.» او ادامه میدهد: «در این باره رایزنیها و جلسات زیادی با سازمان محیطزیست انجام شده است، اما اتفاق عملی نیفتاده است. متأسفانه سازمان محیطزیست کشور، وقتی چنین مسائلی پیش میآید، پای خود را کنار میکشد؛ اما وقتی طرح انتقال آب در حوضه زایندهرود میخواهد اجرا شود به بهانههای محیطزیستی، مانع انتقال آب به حوضه زایندهرود میشود. درواقع وقتی بحث تالاب، حقابه و گردوغبار ناشی از آن مطرح میشود، سازمان سکوت میکند. در حالی که این سازمان باید خودش مطالبهگر حقابه تالاب باشد، اما اقدامی انجام نمیدهد.» او در پاسخ به اینکه آیا طرحی برای احیای گاوخونی در دست اجراست، یا خیر، میگوید: «فعلا به دنبال احیای زایندهرود هستیم و اگر بتوانیم زایندهرود را در گام اول احیا کنیم، متعاقب آن میتوان برای احیای تالاب نیز برنامهریزی کرد. واقعیت این است که بخشی از بارگذاریهای خارج از توان، چه در زمینه شرب و چه کشاورزی و … که نیازشان از حوضه زایندهرود تأمین میشود، باید برداشته شود. زمانی به زایندهرود فقط بهعنوان کانال آبی برای کشاورزی نگاه میشد؛ اما اکنون اصرار داریم آب، هر مقداری که هست، با زمان بیشتری در زایندهرود جاری شود و اگر قرار است کشاورزان نیز از آن استفاده کنند، آنها باید خودشان را با این موضوع سازگار کنند.»
مهدی طغیانی، نماینده مردم اصفهان در مجلس:
حقابه تالاب باید پرداخت شود
طغیانی با بیان اینکه در جدولی که برای بازگشایی زایندهرود تدوین شده، بر مباحث محیطزیستی تأکید ویژهای شده است، میگوید: «مشخص شده که چه میزانی از این آب باید به محیطزیست تعلق یابد. اما درباره اینکه دقیقا چه مقدار آب به تالاب میرسد، اطلاع دقیقی ندارم؛ چراکه در طول مسیر، مادیها و انهار نیز از زایندهرود بهرهبرداری میکنند و این مصارف در محاسبات لحاظ شده است. اما پیگیریهای لازم را انجام دادیم تا حقابه محیطزیست در جدول توزیع آب دیده شود که بخشی از آن نیز سهمی است که باید وارد تالاب شود.» به گفته او موضوع گردوغبار تالاب گاوخونی، خود پدیدهای است که باید بهصورت مجزا و موضوعی بر روی آن ایدهپردازی و فعالیت کرد. با حقابههایی که در حال حاضر اختصاص مییابد، بازگرداندن گاوخونی به حالت طبیعیِ گذشته امکانپذیر نیست؛ زیرا این میزان آب کافی نیست. در طول تاریخ، تالاب گاوخونی همواره از سیلابهای دورهای که در زایندهرود جاری میشد، بهرهمند بوده و بخشی از طبیعت تالاب بر اساس همین سیلابها شکل گرفته است. اینگونه که این نماینده مجلس میافزاید: «در سالهای اخیر، هم میزان بارگذاریها بر حوضه زایندهرود بسیار زیاد بوده و هم سالهاست که سیلاب بزرگی رخ نداده است؛ حتی مخزن سد زایندهرود نیز با وجود اینکه سد چندان بزرگی نیست، در این سالها بهطور کامل پر نشده است تا بتوان با باز کردن دریچههای آن، آب را بهصورت سیلابی روانه رودخانه و در نهایت وارد تالاب کرد. با این حقابههای ناچیز، مشکلات تالاب مرتفع نمیشود؛ لذا باید برای بحث گردوغبار و معضلات ناشی از آن، تدبیری اساسی اندیشید. در این زمینه جلسات متعددی با رئیس سازمان حفاظت محیطزیست برگزار و این موضوع را مطالبه کردهایم. آنها اظهار داشتهاند که در حال کار بر روی موضوع حقابه تالاب و مسائل دیگری همچون برداشت فلزات و موارد مشابه هستند، اما با این حال هنوز هیچ اقدام اساسی و اجرایی صورت نگرفته است.»
احمد جلالیان، استاد دانشگاه:
مرطوب شدن تالاب، از انتشار گردوغبار جلوگیری میکند
جلالیان با اشاره به اهمیت تأمین حقابه تالاب گاوخونی، میگوید: «این مسئله رابطهای مستقیم با کنترل پدیده گردوغبار دارد. حقابه سالانه این تالاب ۱۷۶ میلیون مترمکعب تعیین شده است؛ با این حال، حتی اگر مقداری کمتر از این میزان نیز به تالاب سرازیر شود، در حدی که منجر به مرطوب شدن خاک شود، میتواند از برخاستن گردوغبار جلوگیری کند.» به گفته این استاد دانشگاه در شرایط کنونی که میزان بارندگیها کاهش یافته است، اما به هرحال مدیریت و هدایت روانآبها در زمان شدت گرفتن بارشها به تالاب اهمیت بسیار زیادی دارد. اینگونه که این پژوهشگر میگوید: «حوضه آبخیز تالاب حدود ۳۶۰ هزار هکتار و مساحت خود تالاب ۲۷ هزار هکتار است. آخرین مطالعات انجامشده نشان میدهد که چشمههای ریزگرد سمی در حال فعال شدن هستند و بر همین اساس، حقابه تالاب باید در کوتاهترین زمان ممکن تأمین شود.» این استاد دانشگاه ادامه میدهد: «در اصفهان متوسط بارندگی ۱۲۰ میلیمتر است که این میزان در محدوده تالاب حتی کمتر نیز میشود. بنابراین، بارشهای جوی توانِ مرطوب نگه داشتن تالاب را ندارند و ضرورت دارد که جریانی پایدار از آب به میزان ۱۰ تا ۱۵ مترمکعب بر ثانیه در رودخانه جاری شود تا با مرطوب شدن تالاب، از انتشار گردوغبار جلوگیری شود.» او با اشاره به بروز پدیده گردوغبار در اصفهان بیان میکند: «منشأ گردوغبار در اصفهان متعدد است؛ بخشی از آن به تالاب، بخشی به بستر خشک رودخانه زایندهرود، قسمتی به منطقه سجزی و شرق اصفهان و بخشی دیگر نیز به اراضی کشاورزی رهاشده مربوط میشود. بررسی فیزیکی ذراتی که لمس شده، نشاندهنده وجود «شن بسیار ریز» و «سیلت» است؛ این بافت فیزیکی ثابت میکند که منشأ ذرات نمیتواند از مسافتهای خیلی دور باشد و قطعا از کانونهای نزدیکی که به آن اشاره کردم، برخاستهاند. شایان ذکر است ذراتی که از مسیر تالاب، بستر خشک رودخانه و منطقه سجزی به هوا بلند میشوند، همگی آلوده بوده و شباهت ساختاری بسیاری به یکدیگر دارند.»البته این نکته را نباید نادیده گرفت که برخی اوقات گرد و غباری در اصفهان دیده می شود که منشأ برون مرزی دارد و بافت آن نیز نرم است.
