به گزارش اصفهان زیبا؛ شعار روز جهانی غذا در سال ۲۰۲۶، «نوآوری امروز، تغذیه فردا» بر نقش تصمیم‌ها و راهکارهای امروز در تأمین غذای سالم و حفظ محیط زیست برای نسل‌های آینده تأکید دارد. کاهش و کنترل ضایعات و هدررفت مواد غذایی نیز بخش مهمی از این مسیر است؛ زیرا اتلاف غذا، منابع طبیعی و اقتصادی را هدر می‌دهد و هم‌زمان بر امنیت غذایی و کیفیت تغذیه اثر می‌گذارد.
نوآوری در نظام غذایی فقط به استفاده از فناوری‌های پیشرفته محدود نمی‌شود. پژوهش علمی، آموزش، اصلاح سیاست‌ها، ایده‌های تازه، کارآفرینی و بهره‌گیری از دانش بومی و سنتی نیز می‌توانند به حل چالش‌های غذایی کمک کنند. هدف این اقدامات، افزایش دسترسی مردم به غذای کافی، متنوع، ایمن و مغذی و حفاظت از منابع طبیعی برای نسل‌های آینده است.
گرسنگی و هدررفت غذا؛ دو چالش هم‌زمان
با وجود تولید غذای کافی در جهان، میلیون‌ها نفر همچنان با گرسنگی روبه‌رو هستند. بر اساس آمارهای ارائه‌شده، حدود ۶۴۵ میلیون نفر گرسنگی را تجربه می‌کنند و ۲٫۶۹ میلیارد نفر توان مالی تأمین یک رژیم غذایی سالم را ندارند. همچنین، برآوردهای مربوط به سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که بین ۶۰۸ تا ۶۹۶ میلیون نفر در جهان با گرسنگی مواجه بوده‌اند.
از سوی دیگر، حجم زیادی از مواد غذایی در مراحل مختلف زنجیره تأمین از بین می‌رود یا دور ریخته می‌شود. برآوردهای جهانی نشان می‌دهد حدود ۱۹ درصد مواد غذایی در دسترس مصرف‌کنندگان، معادل ۱٫۰۵ میلیارد تن، در خرده‌فروشی، مراکز ارائه خدمات غذایی و خانوارها هدر می‌رود.
علاوه بر این، حدود ۱۳ درصد مواد غذایی تولیدشده در جهان پس از برداشت و پیش از رسیدن به قفسه فروشگاه‌ها از بین می‌رود. از مجموع هدررفت مواد غذایی در مرحله مصرف و عرضه، حدود ۶۰ درصد به خانوارها، ۲۸ درصد به بخش خدمات غذایی و ۱۲ درصد به خرده‌فروشی مربوط است.
این آمارها اهمیت مدیریت صحیح مواد غذایی را نشان می‌دهند. کاهش ضایعات می‌تواند به استفاده بهتر از منابع تولید، افزایش بهره‌وری و بهبود دسترسی به غذا کمک کند.
تورم مواد غذایی و دسترسی به تغذیه سالم
افزایش قیمت مواد غذایی می‌تواند خانواده‌ها را به سمت خرید محصولات ارزان‌تر و فوق‌فرآوری‌شده با ارزش تغذیه‌ای پایین سوق دهد. در مقابل، میوه‌ها، سبزیجات و منابع پروتئینی باکیفیت ممکن است همچنان برای بسیاری از خانوارها گران باشند.
تحلیل‌های ارائه‌شده نشان می‌دهند که افزایش قیمت مواد غذایی با سوءتغذیه حاد کودکان ارتباط دارد. به‌ازای هر ۱۰ درصد افزایش قیمت مواد غذایی، شاخص لاغری مفرط در کودکان زیر پنج سال حدود ۲٫۷ تا ۴٫۳ درصد و لاغری مفرط شدید حدود ۴٫۸ تا ۶٫۱ درصد افزایش می‌یابد.
در این میان، زنجیره ارزش مواد غذایی نقش مهمی در تعیین قیمت نهایی دارد. فعالیت‌های پس از مرحله مزرعه، مانند فرآوری و توزیع، حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد مبلغ پرداختی مصرف‌کنندگان را تشکیل می‌دهند. همچنین، فرآوری، حمل‌ونقل و عمده‌فروشی تا ۴۰ درصد از کل هزینه‌ها را به خود اختصاص می‌دهند.
بنابراین، افزایش کارایی این بخش‌ها می‌تواند هزینه دسترسی به مواد غذایی مغذی و فسادپذیر را کاهش دهد. سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، پژوهش و توسعه، آبیاری و زنجیره سرد نیز اهمیت دارد. در کنار این اقدامات، اصلاح یارانه‌ها، تسهیل تجارت و بهبود مقررات می‌تواند به کاهش هزینه‌های ساختاری زنجیره غذایی کمک کند.
پنج راهکار ساده برای کاهش ضایعات غذایی
هر خانواده با اصلاح عادت‌های خرید، نگهداری و مصرف می‌تواند در کاهش هدررفت مواد غذایی نقش داشته باشد. رعایت چند نکته ساده در این زمینه مؤثر است:
۱. خرید و آماده‌سازی غذا را برنامه‌ریزی کنید. پیش از خرید، نیازهای خانواده را مشخص کنید و مواد غذایی را به مقدار موردنیاز بخرید. نگهداری صحیح نیز کیفیت و ماندگاری مواد غذایی را افزایش می‌دهد.
۲. به برچسب تاریخ مواد غذایی توجه کنید. هنگام خرید، تاریخ درج‌شده روی بسته‌بندی را بررسی کنید؛ به‌ویژه اگر محصول فسادپذیری بالایی دارد. همچنین، دستورالعمل‌های نگهداری محصول را رعایت کنید.
۳. به اندازه نیاز غذا آماده کنید. مقدار مواد اولیه و اندازه وعده‌ها را متناسب با تعداد افراد تنظیم کنید. باقی‌مانده غذای سالم را به‌درستی نگهداری کنید یا در صورت امکان، آن را با دیگران به اشتراک بگذارید.
۴. در برنامه‌های بازیابی غذا مشارکت کنید. همکاری با طرح‌های اجتماعی برای جمع‌آوری و توزیع مجدد مواد غذایی مازاد می‌تواند به استفاده بهتر از غذا و حمایت از افراد نیازمند کمک کند.
۵. پسماند غذایی را مدیریت کنید. در صورت فراهم بودن امکانات، از کمپوست‌سازی برای پسماندهای مناسب استفاده کنید یا درباره برنامه‌های محلی جمع‌آوری پسماند غذایی اطلاعات به دست آورید.
نوآوری امروز برای تغذیه بهتر فردا
کاهش اتلاف و ضایعات غذایی تنها مسئولیت تولیدکنندگان یا نهادهای دولتی نیست؛ خانوارها، مراکز عرضه غذا، خرده‌فروشان و فعالان زنجیره تأمین نیز در این مسیر نقش دارند. مدیریت بهتر خرید و مصرف در کنار بهبود روش‌های نگهداری، حمل‌ونقل و توزیع می‌تواند از هدررفت منابع جلوگیری کند.
در نهایت، دستیابی به نظام غذایی پایدار به اقدام‌های هماهنگ نیاز دارد. هر اندازه مواد غذایی کمتری هدر برود و دسترسی مردم به غذای سالم و مغذی بهبود یابد، امکان استفاده کارآمدتر از منابع و حفاظت بهتر از محیط زیست نیز افزایش می‌یابد.
نیلوفر شعاعی، کارشناس ارشد تغذیه و رژیم‌درمانی، مرکز بهداشت شماره دو اصفهان
