بازنمایی تجمع‌های خیابانی در رسانه‌ها؛ خیابان عادی شده است؟
«مستأصل‌شدن دشمن از ثمرات مقاومت ملی است»؛ این جمله‌ای است که رهبر معظم انقلاب اسلامی در ۵ آبان سال جاری، در دیدار با دبیر شورای عالی امنیت ملی بیان کردند. ایشان پیش‌تر نیز، در پاسخ به نامه بیعت دبیرکل و رزمندگان حزب‌الله لبنان در ۴ مرداد، گفته بودند: «راهی جز جهاد و مقاومت، پیش رو نمانده است.»
رهبر انقلاب در پیام‌های خود، ابعاد مختلف این مقاومت را تشریح کرده‌اند و بارها از وظایف مردم و مسئولان در این برهه حساس سخن گفته‌اند. یکی از تأکیدهای ایشان، «استمرار حضور آگاهانه و بازدارندۀ ملت مبعوث در تجمع‌های میدانی» است.
حالا پرسش این است: با گذشت بیش از هشت ماه از حضور مردم در این تجمع‌ها، رسانه‌ها چگونه این حضور را بازتاب داده‌اند؟
خیابان برای رسانه‌ها عادی شده است؟
بیش از هشت ماه از نخستین شبی می‌گذرد که مردم به خیابان آمدند و برخی نیز موکب‌هایی برپا کردند. بسیاری تصور می‌کردند این حضور در کمتر از یک هفته به پایان می‌رسد؛ اما چنین نشد.
در روزهای ابتدایی، حضور مردم در خیابان‌ها و پرچم‌گردانی‌های آنان، به شکل‌های مختلف واکنش‌برانگیز بود. رسانه‌های داخلی و خارجی، چه در مقام رد و چه در مقام تأیید، به این پدیده پرداختند و ابعاد مختلف آن را بررسی کردند.
با گذشت زمان، اما تجمع‌ها تازگی اولیه خود را از دست دادند و به صحنه‌ای آشنا در خیابان‌ها تبدیل شدند. اکنون دیدن مردم پرچم‌به‌دست در گوشه‌وکنار خیابان‌ها، برای رانندگان و عابران پیاده چندان تعجب‌برانگیز نیست. به نظر می‌رسد رسانه‌ها نیز دیگر ارزش خبری چندانی برای این حضور قائل نیستند.
در این گزارش، بازنمایی تجمع‌های خیابانی را در رسانه‌های مکتوب بررسی کرده‌ایم. اهمیت این موضوع از آن جهت است که رهبر انقلاب، نه‌تنها در ابتدای شکل‌گیری تجمع‌ها، بلکه پس از گذشت بیش از ۲۵۰ شب از این حضور نیز، در پیام‌ها و دیدارهای اخیر خود بارها بر آن تأکید کرده‌اند.
ایشان در مقاطع مختلف، از تعابیر زیر برای توصیف این حضور استفاده کرده‌اند:
«۲۰۰ شب است که خیابان‌های ایران، تجلیگاه بیداری و حماسه مردمی است که در سوگ یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های خود، قد خم نکردند و با بعثتی عظیم، از منافع ملی صیانت کردند.»
«مردم عزیز ایران در شش‌ماه گذشته عیار حقیقی خود را در جلوه‌های مختلف جهاد با دشمن، حضور در میادین، انسجام و همدلی و همراهی خود آشکار کرده‌اند.»
«هفت ماه است هم‌وطنان ما میادین و خیابان‌ها را در سراسر کشور به حضور مسئولانه و پرشور خود زینت بخشیده‌‌اند تا دل رزمندگان اسلام گرم باشد و دشمن در هراس فرو رود.»
«حضور هشت‌ماههٔ ملت مبعوث در میادین، امتدادبخش دفاع‌مقدس هشت‌ساله است که به موازات پایمردی نیروهای نظامی، انتظامی و بسیجی، از تمامیت سرزمینی ایران و نظام اسلامی حفاظت کرده است و خواهد کرد.»
رسانه‌ها چه می‌گویند؟
با توجه به این تأکیدها، محتوای پنج روزنامه مکتوب و کثیرالانتشار کشور را با گرایش‌های سیاسی متفاوت بررسی کردیم. بازه زمانی این رصد، از اول شهریور تا ۱۰ آبان بود.
در این بررسی، جلد روزنامه‌ها را مطالعه کردیم و هر تیتر یا تصویری را که با حضور خیابانی مردم ارتباط داشت، در نظر گرفتیم. نتایج رصد پنج روزنامه «صبح نو»، «اعتماد»، «فرهیختگان»، «شرق» و «کیهان» را در ادامه می‌خوانید.
روزنامه فرهیختگان
مطابق بررسی‌های انجام‌شده، این روزنامه در ۱۰ آبان، در بخشی از گزارشی با عنوان «طراح جدید دکترین ایران»، تجمع‌های هشت‌ماهه مردم را در امتداد دفاع‌مقدس هشت‌ساله دانسته است.
همچنین فرهیختگان در ۶ آبان، گزارشی درباره تحلیل دیدارهای اخیر رهبر انقلاب با فرماندهان منتشر کرد که تصویری از ایشان در تجمع‌های خیابانی نیز در آن به چشم می‌خورد.
روزنامه شرق
تنها محتوای مرتبط این روزنامه با تجمع‌های شبانه در بازه زمانی بررسی‌شده، یادداشتی با عنوان «تجمع‌های خیابانی؛ از شور جمعی تا افق ملی» است.
نویسنده در این یادداشت، به نقش همه گروه‌های اجتماعی در دفاع از کشور اشاره می‌کند و محدودکردن این نقش به حضور خیابانی را نمی‌پذیرد. او همچنین با انتقاد از هرگونه موضع سلبی در قبال گروه‌های مختلف اجتماعی، همبستگی اجتماعی را مهم‌تر از تسویه‌حساب‌های جناحی می‌داند.
به زعم نویسنده، نوع نگرش برخی از تریبون‌داران تجمع‌ها نیز به این مسئله دامن زده است.
روزنامه اعتماد
این روزنامه در ۲۸ شهریور، در گزارشی با عنوان «جانم فدای ایران»، به برگزاری رزمایش جان‌فدا اشاره کرده و هدف آن را «ایجاد امنیت پایدار، تقویت اقتدار مردمی و نمایش آمادگی و ایستادگی در برابر تهدیدهای دشمن» دانسته است.
اعتماد در گزارشی دیگر، در ۶ شهریور، از ورود رئیس‌جمهور به ایران پس از حضور در سازمان ملل روایت می‌کند. این گزارش با عنوان «فریاد رضایت»، میان حضور خودجوش مردم برای استقبال از رئیس‌جمهور دولت وفاق و تجمع‌های دیگری مقایسه برقرار می‌کند که به زعم نویسنده، «معمولا توسط گروهی چند ده نفری سازمان‌دهی می‌شود».
در این گزارش، استقبال از رئیس‌جمهور چنین روایت شده است:
«صدها نفر از شهروندان ایرانی فارغ از خط‌کشی‌های رایج سیاسی، بدون سازمان‌دهی دولتی، فراخوان‌های فراگیر رسانه‌ای و کاروان‌های اتوبوسی، تنها با انگیزه حمایت از دولت و احساس مسئولیت ملی گرد هم آمدند.»
ازآنجاکه این گزارش مشخصا نامی از تجمع‌های شبانه نمی‌برد و می‌توان مقایسه مطرح‌شده در آن را در معنایی عام‌تر در نظر گرفت، ما نیز صرفا به بیان آن بسنده می‌کنیم؛ بدون آنکه قصد ارزش‌گذاری داشته باشیم یا برای رد و تأیید تجمع‌های شبانه به آن استناد کنیم. این گزارش تنها از جهت توجه به حضور مردمی، در بررسی ما قرار گرفته است.
روزنامه صبح نو
این روزنامه در ۲۹ شهریور، گزارشی از رزمایش جان‌فدا با عنوان «جانم فدای ایران» منتشر کرده است. گزارش مذکور به بررسی ابعاد و پیامدهای رزمایش می‌پردازد و حضور خیابانی را یکی از مؤلفه‌های قدرت ملی برمی‌شمرد.
صبح نو در ۲۵ شهریور نیز گزارشی با عنوان «۲۰۰ شب حضور» منتشر کرد. نویسنده در این گزارش، با ارائه آماری از سن شرکت‌کنندگان، تجمع‌ها را یک «کنش اجتماعی پایدار» توصیف می‌کند. او در ادامه، با استناد به سخنان مسئولان درباره این حضور، در پی تثبیت همین گزاره در ذهن مخاطب است.
گزارش دیگری با عنوان «از هرمز تا خیابان؛ مسئله تبدیل قدرت» نیز در ۱۱ شهریور منتشر شد. این گزارش با استناد به سخنان رئیس مجلس، به ادبیات و مختصات «قدرت» می‌پردازد؛ مفهومی که به زعم نویسنده، اکنون در ساحت‌های مختلف، ازجمله خیابان، بروز پیدا کرده است.
روزنامه کیهان
کیهان در تاریخ‌های ۱۱ مهر، ۳۰ مهر، ۲ آبان، ۷ آبان و ۹ آبان به حضور مردمی در خیابان‌ها پرداخته است.
در بیشتر این گزارش‌ها، موضوع اصلی تجمع‌هایی مانند رزمایش جان‌فدا بوده است. تنها در یک مورد، این روزنامه با عنوان «خیابان در مصاف»، ابعاد تجمع‌های خیابانی را بررسی کرده است.
در این گزارش، تجمع‌ها چنین توصیف شده‌اند:
«تجمع‌های شبانه مردم ایران که به‌طور واقعی جنبه ملی دارد، یعنی همه اقوام متنوع ایرانی و همه صنف‌ها و سن‌ها را پوشش می‌دهد، یک نهضت ملی است که با ایدئولوژی ایجابی حفظ ایران و سلبی مقابله با دشمنان متجاوز سیراب شده و استمرار پیدا کرده است.»
منظور از بازنمایی رسانه‌ای چیست؟
آنچه بیان شد، حاصل رصد بازنمایی تجمع‌های خیابانی مردم در هشت ماه گذشته، با تمرکز بر پنج رسانه مکتوب و دارای گرایش‌های سیاسی متفاوت بود.
برداشت ما این است که دست‌کم در دو ماه گذشته، بازنمایی این تجمع‌ها در رسانه‌ها کم‌رنگ شده است. البته این گزاره به معنای آن نیست که انتظار داریم رسانه‌ها به‌طور مکرر گزارش‌های توصیفی از تجمع‌ها منتشر کنند. چنین رویکردی پس از مدتی می‌تواند صرفا جنبه پژوهشی و تاریخ‌نگارانه پیدا کند.
منظور ما از بازنمایی رسانه‌ای، پرداخت عمیق به یک پدیده اجتماعی است؛ پدیده‌ای که به بیان رهبر انقلاب، «از تمامیت سرزمینی ایران و نظام اسلامی حفاظت کرده است و خواهد کرد».
با توجه به چنین اهمیتی، انتظار می‌رود رسانه‌ها با پرداختن به این پدیده، در شناسایی چالش‌های تجمع‌ها و بهبود کیفیت آن‌ها نقش داشته باشند.
ازآنجاکه این تجمع‌ها عموما از دل مردم شکل گرفته‌اند و نهادهای متولی نیز معمولا قصد مداخله مستقیم در آن‌ها را ندارند، رسانه می‌تواند نقش میانجی را ایفا کند. رسانه حلقه‌ای است که مسائل را بیان می‌کند، ابعاد پیدا و پنهان پدیده را به تصویر می‌کشد، از مسئولان مطالبه می‌کند و درنهایت، نخبگان را به میدان عمل می‌آورد.
اگر به این پدیده با نگاهی مسئله‌محور بنگریم، می‌توانیم از ظرفیت موجود، بازدهی بیشتری انتظار داشته باشیم؛ به‌ویژه در شرایط حساس کنونی که تمامیت ارضی کشور در معرض تهدید قرار دارد و کنش‌های مردمی می‌توانند بیش‌ازپیش اثرگذار باشند.
