به گزارش اصفهان زیبا؛ حوالی دهه 60 هجری، بعد از آن حماسهای که در دشت کربلا به وقع پیوست، روزی که در جام شفق مل کرد خورشید، بر چوب خشک نیزهها گل کرد خورشید، آن زمان که نوباوگان مصطفی را سر بریدند، گلهای بستان خدا را سر بریدند، شرایط اجتماعی و اقتصادی جوامع مسلمان روزبهروز با انحطاط بیشتری مواجه میشد.
فقر اقتصادی سر به فلک کشیده بود و سلامت اخلاقی مردم هم رو به تنزل داشت. روزگاری که خفقان و استبداد حکومت وقت بیداد میکرد و دیگر فضایی برای تنفس معارف و اصول الهی به چشم نمیخورد.
با چنین اوصافی امامِ وقت تنها راه مبارزه با انحطاط زمانه را در دستگرفتن قلم و به تحریر درآوردن معارف لبریز از وجود مبارکشان میدانند؛ معارفی که با گذر از پیچوخمهای تاریخ، هزاران دست گشته تا امروز گنجینه ارزشمند «صحیفه سجادیه» ارثیهای برای شیعیان آل محمد باشد؛ ارثیهای غنی از معارف و اصول منطبق با نیازهای اساسی انسان که این روزها دیگر مخاطب آن تنها در جغرافیای شیعیان جای نمیگیرد، بلکه در ابعادی گستردهتر، مسلمانان، ادیان الهی و دنیای بشریت را در برمیگیرد؛ کتابی که اگرچه حاکمان زمانهاش قصد نابودی معارف ارزشمند آن را داشتند؛ اما حقانیت الهیاش آن را مصون از آفتهای زمانه و تاریخ نگه داشته است.
اگرچه طوفان حوادث قصد نابودی آن را داشت؛ اما دست نصرت الهی درکنار نیاز مردم به معارف آن، سبب شده تا ریشههای آن همچون درختی چندهزارساله در زمین علم معرفت رشد کند و میراث آن به دست ما رسد؛ معرفتی ناب که وسعت و ژرفای معارف آن پای ما را به گفتوگو با زهرا رجبزاده، پژوهشگر و مدرس دانشگاه باز کرده است.
صحیفه امام سجاد در چه بستر اجتماعی نگارش یافت؟
بعد از واقعه کربلا و حوادثی که در آن سرزمین به وقوع پیوست، ازنظر اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی نیز تبعات مختلفی در جامعه پدید آمد؛ شرایطی که نیازمند اصلاحی بنیادین بود؛ اما از سوی دیگر خفقان شدیدی بر جامعه حاکم بود که در هیچ زمان دیگری نمیتوان نمونه آن را مثال زد.
مجموعه این عوامل در کنار معارف سرشار وجود امام سبب شد تا صحیفه سجادیه به نگارش درآید.
تفاوت صحیفه امام سجاد با صحیفه دیگر امامان در چیست؟
از سایر ائمه نیز صحیفههایی با عناوینی همچون «صحیفه محمدیه»، «صحیفه علویه» و «صحیفه مهدویه» به دست ما رسیده که هرکدام با توجه به عنوانشان منتسب به یکی از معصومین هستند.
بااینحال تفاوت مهمی که میان صحیفه امام سجاد و دیگر ائمه وجود دارد، اهتمام ایشان به انتشار معارفشان در زمان حیاتشان است.
صحف دیگر معصومین بعد از شهادتشان و به همت شاگردانشان جمعآوری و به جامعه ارائهشده است؛ اما صحیفه امام سجاد با توجه به انحطاط موجود در جامعهشان و نیاز مبرمی که به معارف الهی وجود داشت، در زمان حیات امام به نگارش درآمد.
یکی دیگر از ویژگیهای این کتاب، اعتبار کاتبان آن است. بهطبع در زمان حیات ائمه وسیلهای برای نگارش و ثبت آثار نبوده و چنین امری به عهده کاتبان بوده است.
از زمان پیامبر (ص) نیز حضور کاتبان و حضور آنها در عرصه اجتماعی به چشم میخورد؛ اما از آنجا که ثبت آثار بسیار حائز اهمیت بوده، کاتبانی که مسئول ثبت و حفظ آثار بودند، یکی از معتمدان و امانتدارترین مردم محسوب میشدند.
چنین دقتنظری در نگارش آثار باارزش، بیشتر شده و افراد خاصتری انتخاب میشدهاند.
نگارش صحیفه سجادیه نیز با اهمیت ویژهای که این اثر داشته، بهواسطه امینترین مردم، یعنی ائمه معصوم صورت گرفته است. امام سجاد(ع) مطالب را بیان و امام باقر(ع) آن را ثبت میکردند و امام صادق(ع) نیز در آن مکان حاضر بودهاند.
نسخه دیگر آن نیز بهوسیله زیدبن علی، فرزند امام سجاد نگارش یافته است. با این حساب راویان اول این کتاب معصومین بوده و بر ارزش و اهمیت اعتبار آن میافزاید.
چرا برای انتقال این مفاهیم از قالب دعا استفادهشده است؟
یکی از القابی که به این کتاب اطلاق میشود «آخت القرآن» است؛ همانطور که به نهجالبلاغه «آخ القرآن» گفته میشود. طبیعتا اطلاق چنین عناوینی نشان از ارزش و اعتبار این کتابها دارد؛ یعنی ریشه این کتابها با قرآن یکی است و همگی از یک خانواده هستند.
بااینحال تفاوت در اسلوب نگارش، به اقتضای شرایط اجتماعی جامعه و فهم و پذیرشی که مردم هر زمان دارند، متفاوت است.
این فصاحتی که در کتاب وجود دارد، نه تنها سبب ارتباط بیشتر مردم آن زمان با کتاب شده، بلکه در روزگار کنونی نیز موردپذیرش مردم قرار میگیرد؛ چراکه فصاحت کلام به ذائقه ادبی و هنری افراد بازمیگردد.
من یکزمان در سمیناری که در یکی از کشورهای عربی برگزار میشد، در انتهای سخنرانیام غزلی از حافظ خواندم. بااینکه مردم عربزبان متوجه معنای آن نمیشدند؛ اما همگی تحتتأثیر فصاحت شعر قرار گرفتند.
در ارتباط با صحیفه امام سجاد (ع) هم، مردمی که در زمانایشان زندگی میکردند، تحتتأثیر فصاحت و بلاغت کلام ایشان قرار میگرفتند. علاوه بر این، نقل میکنند که ایشان ادعیه این کتاب را با صدای خوشی که داشتند میخواندند و مردمی که از منزل ایشان گذر میکردند، از صدا و کلام ایشان متأثر میشدند.
همانطور که یکی از متفکران و اندیشمندان اهل تسنن بیان میکند: «درون آن موسیقی گوارایی مییابیم که جانها دوستش میدارند، در گوشها مینشیند، دلها به واژگان روان و معانی ماندگارش گوش میسپارند. انگار از آن به شور و نشاط میآیند و در برابرش به خشوع و تعبد می افتند. این است همان ادب دینی که دلها از آن به ذوق میآید و در برابرش خاشعانه جبین بر زمین مینهند. گوشها آن را میشنوند و به نغمههایش ترنم میکنند. خرد آن را میپذیرد و در ملکوت آن شناور میشود.»
به همین خاطر یکی از القابی که به صحیفه امام سجاد اطلاق میشود، زبور آل محمد است؛ چراکه حضرت داوود نیز برخی از اشعار و معارف الهی را در قالب دعا به نگارش درآورده و همچون امام سجاد (ع) با صدای خود میخواندند. این وجه شباهتی است که میان این دو کتاب وجود دارد.
در این کتاب به چه مسائلی پرداختهشده است؟
هر انسانی که پا به حیات میگذارد، با مجموعهای از نیازها مواجه میشود. اگر تنها بر نیازهای روحی افراد متمرکز شویم، بازهم طیف وسیعی از غرایز و امیال همچون شناخت هویت فرد، نقشی که در ارتباط با دیگران دارد، حقوقی که دیگران نسبت به او دارند و رسیدن به کمال که قله تمام اهداف است، در وجود انسان
قرار دارد.
اگر زندگی بشر را همچون ساخت یک فیلم در نظر بگیریم که عوامل مختلفی در تهیه آن دخیل هستند، بهترین وضعیت، شناخت کافی از نقش خود و دیگران است.
نمیشود که کسی تکروی کند یا بگوید من اصلا نقشی را بر عهده نمیگیرم. با این تشبیه معلوم میشود که انسان در زندگیاش به چنین نقشه راهی نیاز دارد و در کنار قرآن، صحیفه سجادیه یکی از بهترین منابعی است که میتواند انسان را به اهدافش برساند.
امام در این کتاب از هیچ موضوعی گذر نکرده و در ابتدا به بحث توحید و خداشناسی میپردازند. نبوت و رسالت پیامبران، خصوصا با تأکید بر زندگی پیامبر اعظم (ص)، صحابه و تابعین ایشان، توضیح کامل در ارتباط با فرشتگان و ملائک هستی، مقام شهدا و سرخطهای اصول نظامی، حوزه اقتصادی و مسائل مربوط به آن، امور اجتماعی همچون جمعیتشناسی، ارتباط افراد و حقوق و وظایفی که نسبت به یکدیگر دارند، معیار اصول اخلاقی و راه رسیدن از رذایل به فضیلتها، اهمیت زمانبندی اوقات، عافیت و سلامتی انسان و همینطور پرداختن به اطلاعات تاریخی زندگی پیامبر اعظم (ص) از معارفی است که در این کتاب به آن پرداخته
شده است.
به همین خاطر «صحیفه کامل سجادیه» یکی دیگر از القابی است که به این کتاب اطلاق میشود؛ چراکه این کتاب در ظاهر دعاست؛ اما در باطن همهچیز است.
همان طور که آیتالله مکارم شیرازی بیان میکنند: «این کتاب نفیس پس از قرآن و نهجالبلاغه مهمترین گنجینه از علوم اهلبیت (ع) است که در اختیار ما قرار دارد. بزرگان و علما به صحیفه سجادیه اهمیت بسیاری دادهاند؛ به طوری که بدون مبالغه هزاران عالم بزرگ در اسناد اجازه روایتی خود اشاره به صحیفه سجادیه دارند. این کتاب شریف «زبور آل محمد» نام دارد؛ چراکه در هیچ یک از مذاهب اسلامی حتی یک دعا مانند دعاهای آن وجود ندارد. به جرئت میتوان گفت که اگر هیچ دلیلی برای مکتب اهلبیت (ع) وجود نداشته باشد، نهجالبلاغه و صحیفه سجادیه به تنهایی بهترین دلیل برای حقانیت شیعه و ارتباط امامان شیعه با عالم بالا هستند. شایسته است که همه جوانان از این گنجینه پربار که ترجمهها و شرحهای خوبی برای آن نوشته شده است، استفاده کنند.»
«انجیل اهلبیت» هم از دیگر القابی است که به این کتاب نسبت میدهند؛ زیرا همچون انجیل حضرت عیسی (ع) عاری از احکام بوده و از طرفی جنبه خدایی و الهی دارد.
سیر تحولات این کتاب در طول زمان به چه صورت بوده؟
زمانی که توسط امام محمدباقر (ع) این کتاب نوشته میشود، شامل 75 دعا بوده است؛ اما در همان زمان راویان اول، به دلیل شرایط جامعه و استبداد حکومتی 11 دعا از این کتاب میافتد.
این روند تا قرن ششم ادامه پیدا میکند و 10 دعای دیگر هم از کتاب کم میشود؛ اما بعد از این دوران نسخ موجود کتاب جمعآوری میشود و تحت یک عنوان با
54 دعا حفظ میشود.
با آغاز قرن ششم استناد به صحیفه سجادیه بیشتر شده و پیش از گذشته موردتوجه قرار میگیرد. با این حال تحول جدی در این حوزه مربوط به قرن 11 و 12 است؛ زمانی که به همت مرحوم علامه محمدتقی و محمدباقر مجلسی، صحیفه سجادیه به خانه عامه مردم راه پیدا میکند.
مرحوم محمدتقی مجلسی که معروف به علامه اول هستند، از ابتدای جوانیشان فرد باخدا و اهل علمی بودند. ایشان در همان دوران طی مکاشفهای با امام زمان (عج) دیدار و از ایشان درخواست میکنند تا کتابی معرفی کنند که در سختیها و مشکلات بتوانند به آن رجوع کنند. امام زمان (عج) نیز کتاب صحیفه سجادیه را به علامه معرفی میکنند.
مرحوم محمدباقر مجلسی میگویند از زمانی که پدرم به این کتاب دست یافتند، چهل سال از عمرشان را وقف تحقیق و ترویج عمومی صحیفه سجادیه کردند.
بعد از اقدامات این دو بزرگوار است که نهتنها در اصفهان بلکه در کل کشور مردم به اهمیت این کتاب پی میبرند و در آن زمان 1400 نسخه خطی از کتاب به تحریر درمیآید.
با توجه به اینکه در زمان فراگیری کرونا یکی از فرازهای این کتاب در جهت سلامتی مردم شهرت یافته بود، آیا چنین تأثیراتی به معنای عمومیت استفاده از صحیفه در زندگی مردم است؟
به نظر میرسد صرف اتکا به چنین مصداقی موردقبول در این حوزه نباشد. مسئولان حکومت اسلامی هم در این حوزه باید همتی داشته باشند و با تربیت افراد متخصص در این حیطه، زمینه آشنایی مردم با صحیفه سجادیه را فراهم کنند.
هرچند که اگر این مهم هم فراهم نشود، بازهم زمینه ارتباط با کتاب فراهم است؛ چراکه مطالب این کتاب متناسب با همه سنین و قابلاستفاده برای همه مردم است.
همانطور که امام زمان (عج) این معارف را به علامه نوجوان معرفی کردند؛ پس محدودیت سنی وجود ندارد و ادعیه ذکرشده در آن درسی است که میتواند باعث رشد همه مردم شود.
از طرفی نخستین گام آشنایی با هر اثری، مطالعه ابتدایی آن است. اگر این مطالعه ابتدایی بر اساس نیاز و علاقه افراد صورت گیرد، بهمرورزمان آن مطالعه و فهم عمیق معارف نیز محقق میشود؛ همینطور که در طول تاریخ همواره از سوی مذاهب و ادیان دیگر نیز ارزش این کتاب بیانشده و مورداستفاده آنها قرار گرفته است.
