به گزارش اصفهان زیبا؛ شاید بتوان گفت «شهر» درست از جایی آغاز میشود که هریک از ما قدم از مرز خانهمان بیرون میگذاریم و از زیر سقف آن بیرون میزنیم؛ یعنی همین که در خانه را باز میکنیم و اولین قدم را به فضای بیرونی آن میگذاریم، به محیط و فضای شهر وارد شدهایم.
درباره اینکه فضای شهر دقیقا چه تعریفی دارد و با چه مؤلفههایی باید آن را شناخت، میتوان ساعتها به بحث و گفتوگو نشست و دربارهاش مطالب زیادی نوشت؛ اما در این نوشتار، بهطور خاص به موضوع تزیینات و فضاسازی شهری در گفتوگو با «مجید صادقزاده» نقاش، نگارگر، استاد و مدرس هنر، دارنده درجه یک هنر نگارگری و همچنین کارشناس نگارگری موزه هنرهای معاصر و حوزه هنری اصفهان پرداختهایم.
انتشار کتاب «مرغ باغ ملکوت» و همکاری در تدوین کتابهای «سروش آسمانی»، «گزیده رباعیات کمالاسماعیل» و «سرمشق» ازجمله فعالیتهای این هنرمند است؛ او همچنین در دوازدهمین نمایشگاه جامع خدمات شهری در اصفهان که از دهم تا سیزدهم مرداد امسال در محل نمایشگاههای بینالمللی اصفهان برگزار شد، در غرفه سازمان زیباسازی شهرداری اصفهان به اجرای یک دیوارنگاره نگارگری به طول چهار متر با تکنیک اکریلیک پرداخت.
مجید صادقزاده در پاسخ به این پرسش که روند بهرهگیری از هنر در آرایش فضای شهری در اصفهان را چگونه ارزیابی میکند، میگوید: «حدودا تا قبل از سال 93 اقدام خاصی در حوزه زیباسازی شهری در اصفهان انجام نمیشد و از آن زمان به بعد بود که این موضوع بهطورجدی آغاز شد و سازمان زیباسازی این اقدامات را برعهده گرفت. طی این سالها فعالیتهایی انجام شده است؛ البته اوج و فرودهایی نیز در این زمینه وجود داشته که طبعا نه میتوان آنها را مطلقا خوب و نه مطلقا بد ارزیابی کرد.»
او میافزاید: «بهطورکلی و بر اساس آنچه تا امروز در اصفهان در این حوزه انجام شده است، معتقدم بخش مغفولی وجود دارد که یکی از آنها عدم شکلگیری ارتباط مستقیم میان هنرمند و خالق اثر با مردم است؛ چنانکه مردم وقتی با یک اثر هنری در سطح شهر روبهرو میشوند، نمیدانند این اثر متعلق به کیست و لذا نمیتوانند نظرهای خود را از طریقی به اطلاع هنرمند برسانند؛ لذا اگر بستری فراهم شود که در اجرای آثار هنریِ شهری، هنرمند مشخص باشد و آثار هنری با امضای خود هنرمند در شهر اجرا شود، نتیجه بهتری از اجرای این آثار میگیریم. در این صورت، هنرمند پاسخگوی مسائل مربوط به اثر خود خواهد بود؛ نه سازمان زیباسازی یا هر متولی دیگری. به گمانم این موضوع نیازمند تجدیدنظر است و میتوان بهعنوان یک حلقه مفقوده از آن یاد کرد.»
کدام هنرمند؟ کدام اثر هنری؟ کدام نقطه شهر؟
این هنرمند، دومین نکته مهم در این زمینه را «انتخاب» هنرمندانی میداند که قرار است به اجرای آثار هنری در سطح شهر بپردازند.
او دراینباره میگوید: «سازمان زیباسازی و بهطورکلی متولیان امر نقش بسیار مهمی درزمینه انتخاب هنرمندانی دارند که به طراحی و اجرای آثار میپردازند. اینکه بر چه مبنایی این هنرمندان انتخاب میشوند، موضوع مهمی است که باید با حساسیت به آن توجه کرد؛ چراکه معتقدم هنرمندان از مهارتهای متفاوتی برخوردارند و اگر قرار است اجرای اثر در فضاهای شهری به آنها سپرده شود، باید بسته به مکان، میزان اهمیت و موضوع اثر، هنرمند را انتخاب کرد؛ نه اینکه صرفا هنرمندی برای مشارکت در چنین پروژههایی اعلام تمایل و آمادگی کند و بعد هم کار به او سپرده شود!»
او با اشاره به جایگاه شهر اصفهان از حیث تاریخی، فرهنگی و هنری تأکید میکند که نمیتوان با اجرای اثر در چنین شهری بهصورت سطحی برخورد کرد و باید از اهمیت آن آگاه بود.
صادقزاده میافزاید: «امروز شهر اصفهان به آثاری نیاز دارد که متناسب با فرهنگ، تاریخ، هویت و نیاز اجتماعی این شهر باشند و مورد تحلیلهای دقیقتر قرار گیرند. سازمان زیباسازی بهعنوان متولی امر باید به تمامی این امور نظر کند. اصفهان شهری چندوجهی و جهانی است. این شهر عناوینی همچون پایتخت شهر جهانی صنایعدستی، شهر خلاق، مقصد گردشگران خارجی و داخلی، پایتخت فرهنگ و تمدن ایران اسلامی و پایتخت جهان اسلام را یدک کشیده و لذا تمامی آثاری که قرار است در سطح شهر یا روی دیوارها عرضه شوند، باید با این اصول تناسب داشته باشند. اگرچه که نمیتوان تمامی این مؤلفهها را در یک اثر تجمیع کرد، باید مشخص شود که یک اثر قرار است کدام قشر را مخاطب خود قرار دهد؛ مثلا اثری که قرار است برای گردشگران خارجی عرضه شود، باید ویژگیهای خاص خود را داشته باشد؛ همچنین سایر آثار باید از این دقت و حساسیت برخوردار باشند.»
به گفته او، جانمایی آثار از دیگر مباحث تخصصی است که بسیار اهمیت دارد و باید برای آن برنامه و اهداف مشخصی داشت؛ مثلا اثری که جامعه هدف خود را گردشگران خارجی قرار داده است نمیتواند در حومه شهر عرضه شود و طبعا باید در مسیر رفتوآمد گردشگران باشد.
او همچنین به ارائه پیشنهادی در این زمینه میپردازد و توضیح میدهد: «پیشنهاد من به سازمان زیباسازی این است که دیوارهایی را بهصورت آزمایشی به نقاشی دیواری اختصاص دهند تا در میان هنرمندان جوان افرادی که مهارت بیشتری دارند، برای اجرای اثر در شهر انتخاب شوند؛ چنانکه معتقدم اجرای اثر در نقاط مهم و حساس شهر باید به افرادی سپرده شود که اولا دارای حق امضا و کارنامه و مهارت چشمگیری باشند و دوما ترجیحا از میان هنرمندان شهر اصفهان انتخاب شوند و اگر قرار است ارتباطی در این زمینه میان اصفهان و دیگر شهرها یا کشورها شکل بگیرد، باید تبادلی دوطرفه باشد و اثری از هنرمندان اصفهان نیز در آن نقاط نمایش داده شود؛ نه اینکه ارتباط بهصورت یکطرفه باشد.»
الگوساز باشیم، نه مقلد…
«نکته بعدی این است که در اصفهان بهعنوان شهری که هنر در آن ریشه دارد و اقلیم هنر در آن وسیعتر از اقلیم جغرافیایی است و میتوان ردپای هنر آن را در دیگر شهرها بسیار پررنگ مشاهده کرد، باید آثاری در فضای شهری عرضه شود که الگودهنده باشد، نه الگوگرفتهشده از دیگر شهرها یا کشورها… .»
این بخشی دیگر از توضیحهای مجید صادقزاده است که در ادامه آن میگوید: «متأسفانه برخی از آثار موجود در شهر از آثار دیگر نقاط الگو گرفتهاند یا از حیث کیفی در سطح پایینی قرار دارند که این برای جایگاه اصفهان مناسب نیست. در این میان، حتی میتوان رابطه میان اصفهان با شهرهای خواهرخوانده آن را نیز موردنظر قرار داد؛ مثلا شهرداری اصفهان میتواند در یک مراوده فرهنگی به اجرای یک دیوارنگاره در یکی از شهرهای خواهرخوانده اصفهان بپردازد و از این طریق هنر اصفهان را به شهری در سوی دیگر جهان هدیه کند. این اثر میتواند معرف هویت اصفهان باشد.»
به گفته او، به هر دلیلی که در شهر اصفهان آثاری با کیفیت پایین یا تقلیدی عرضه میشود، باید آن دلیل را پیدا و برطرف کرد. اگرچه برخی از مدیران با جسارت و شهامت بیشتری در این زمینه اقدام میکنند، هنوز هم جای دقت و تلاش بیشتر وجود دارد.
او تأکید میکند: «دراینخصوص، مباحث نظری نیز حائزاهمیت است؛ مثلا مباحث فقهی درباره هنر در حال حاضر در حال بررسی و تکمیل است و هنرمندان هم به این موضوعها بیتوجه نیستند؛ چنانکه ریشههای دینی و مذهبی در هنر چشمگیر است و البته تناقض ذاتی میان این دو وجود ندارد.»
ضرورت خلق آثار ماندگار
اینکه برخی معتقدند آثار هنری شهری باید برای بازه زمانی مشخصی ساخته و نصب شوند و مدام در حال تعویض و بهروزرسانی باشند، موضوع دیگری است که این هنرمند با اشاره به آن اظهار میکند: «معتقدم در عرصه هنر شهری باید آثار ماندگار خلق شود؛ چنانکه گاهی مشاهده میشود برخی از آثار بهصورت موقتی و کوتاهمدت طراحی و نصب میشود؛ این در حالی است که آثار موقتی تنها مربوط به مناسبتهای خاصی مانند مناسبتهای دینی، ملی و… هستند که در آن ایام لازم است شهر به فضای خاصی آراسته شود؛ اما در حالت عادی نباید آثاری طراحی و عرضه شود که ضمن تحمیل هزینه به ساختار اداری، نتواند در درازمدت در سطح شهر درمعرض تماشا قرار گیرد؛ بهویژه وقتی بودجه ما محدود است باید با نگاهی وسیعتر به این موضوع نگریست و به خلق آثار ماندگار پرداخت.»
ظرفیتهای بیشمار هنر نگارگری برای اجرا در شهر
صادقزاده درباره اینکه هنر نگارگری چه ظرفیتهایی برای اجرای آثار هنری در فضاهای شهری دارد نیز چنین میگوید: «بهعنوان کسی که سالهاست در حوزه نقاشی و نگارگری فعالیت دارم و البته بهدوراز نگاه صنفی باید بگویم هنر نگارگری ظرفیت بسیار وسیعی درزمینه هنر شهری دارد و قالب بسیار مناسبی برای بیان مفاهیم انسانی و اجتماعی قلمداد میشود که میتواند بسیار مفید باشد. از سوی دیگر، همواره افقهای جدیدی در این رشته هنری پیدا میشود؛ چنانکه در 500 سال گذشته از این هنر در کتابت بسیار استفاده شده است؛ اما قبل از آن و حتی در دوران ایران باستان میتوان نشانههایی از این هنر را در دیوارنگارههای تختجمشید مشاهده کرد.»
او ادامه میدهد: «امروزه هنر نگارگری حتی ظرفیت تغذیهکردن سایر هنرها مانند صنایعدستی، گرافیک و… را دارد؛ چنانکه مثلا یک گرافیست مشروط به اینکه از علم و تخصص کافی درزمینه نگارگری برخوردار باشد، میتواند از این هنر برای نوآوری و خلاقیت در آثار خود استفاده کند؛ بنابراین وقتی نگارگری چنین وسعتی دارد، میتوان اجازه داد شهر نیز از آن بهرهمند شود. نگارگری در دو حوزه معاصر و سنتی میتواند به روشهای مختلف با ظرفیتهای جدید به سمت افقهای تازه پیش برود.»
او سپس از اجرای چندین نمونه آثار نگارگری در شهر یاد میکند و میگوید: «نمونهای از این آثار در سال 94 در زیرگذر میدان قدس با امضای من و همکاری گروهی که داریم، اجرا شد. این اثر که عنوان نگارگری شهری بر خود دارد با متریال مناسب در وسعت پنجهزار مترمربع اجرا شد و البته نمونه دیگری در دیگر استانها و شهرها ندارد؛ همچنین در دیوار داخلی بتنی ایستگاه مترو میدان شهدا یک اثر مشبک فلز با طول یکونیم متر و عرض حدود 80 متر و به مساحت حدود ۳۰۰ مترمربع اجرا کردیم که در نوع خود منحصربهفرد است و میتواند الگو باشد؛ اثر دیگری نیز توسط استاد گرامی خانم آرزو حسینی در خیابان ظهیرالاسلام طراحی و از سوی سازمان زیباسازی اجرا شد و توانست به این خیابان که در یکی از محلههای قدیمی شهر قرار دارد، جلوه بسیار خوبی ببخشد.»
او با اشاره به حضور در دوازدهمین نمایشگاه جامع خدمات شهری و اجرای دیوارنگاره نگارگری در حضور بازدیدکنندگان و علاقهمندان تأکید میکند: «ظرفیت استفاده از این هنر در سطح شهر همچنان وجود دارد و امیدوارم افرادی که حقیقتا از این هنر شناخت و در آن تخصص کافی دارند، به طراحی و اجرای اثر بپردازند؛ چنانکه اعلام میکنم من و گروه همکارانم همچون استاد علی غلامی و استاد آرزو حسینی آماده مشارکت در زمینه برگزاری چنین ورکشاپهایی در اصفهان و سایر شهرها هستیم و معتقدیم این قابلیت وجود دارد که از تکنیکهایی تازه و جدید در حوزه هنر شهری استفاده کنیم.»
