مرور ادبیات موضوع نشان میدهد که در زمینه فرایند چشماندازسازی مدلهای گوناگونی وجود دارد و در زمینه تأمین مشارکت مردم و استخراج چشمانداز مشترک نیز تکنیکهای متنوعی در دسترس است. مطالعات چشم اندازسازی با محوریت تحلیل «پایه اقتصادی» و تعیین «گوشه رقابتی» شهرها انجام میشود و سلطه پررنگ مباحث اقتصادی در صورتبندی بیانیه چشمانداز معمولا مانع از شکلگیری و ارائه تصویری جامع از کلیت زندگی آینده شهر، به ویژه در بعد کالبدی و زیباشناختی آن میشود؛ اما به این موضوع در سند چشم انداز 10ساله شهراصفهان به خوبی توجه شده است.
چشمانداز چیست؟
چشمانداز یک وضعیت ایدئال و آیندهنگر از جایگاهی است که یک جامعه میخواهد به آن برسد. چشمانداز علاوه بر اینکه باید الهامبخش و چالشبرانگیز باشد باید تا حد امکان دارای معنی هم باشد؛ به نحوی که همه شهروندان به شکلی به آن مرتبط باشند. چشمانداز مرجعی است که تمام اهداف شهر از آن ناشی میشود و نیز تصویر کلی از آینده است که شهر میخواهد به آن برسد. برای اولین بار در دهه ۶۰ میلادی مفاهیم برنامهریزی استراتژیک به صورت نظامیافته در صنعت به کار گرفته شد. مفاهیمی که از ادبیات نظامی گرفته شد و در قالبی ساختارنیافته و ابتدایی در صنعت استفاده شد. دهه ۸۰ میلادی را میتوان آغازی برای نهادینه شدن این نوع برنامهریزی در شرکتها و ادبیات علمی مربوط به صنعت دانست. به تــدریــج استفاده از آن در سایر تخصصها و علوم، مثل بـــرنامهریـــزی اســتراتــژیک برای مــؤســـسات دولتـــی، مـــؤســـسات غیرانتفاعی و شهرها نیز رواج یافت. با ورود این نوع برنامهریزی در هر کشور، ادبیات آن نیز متناسب با گفتمان رایج در آن سرزمین تغییر میکرد.
مفــهوم کــلان چشــمانداز، آینده دورازدسترس و مطلوب یک فرد، شرکت، جامعه یا یک شهر است. چــشمانــداز توســعه شــهر یــعنی آرزوهایی برای آینده. به عبارت دیگر چشمانداز شمایی است که مسیر را به نشان میدهد؛ اما دستیابی به آن مقدور نیست. چشمانداز کمک میکند که جایگاه آینده شهر بهتر ترسیم شود تا بتوان از مزایا و فرصتهایی که ایجاد میشود، بهرهمند شد. مهمترین خاصیت چشم انداز بسیج کردن نیروهای هر مجموعه به سمت هدف مشخص است.
سند بی نظیر
به گفته سعید ابراهیمی، مدیر پژوهــش مــعاونت بــرنــامــهریزی، پژوهش و فناوری اطلاعات شهرداری اصفهان در شورای چهارم اصفهان ودر آبان 94 تهیه و تدوین برنامه چشمانداز مطرح وبر تهیه آن تأکید شد. او توضیح میدهد که برای تهیه و تدوین این سند، جلسات هماندیشی برگزار شده که در آن ضرورت بازنگری و تهیه الگوهای برنامه به صورت پایین به بالا مطرح شده است.
برای تدین سند چشم انداز 10 ساله شهر، طبق یک طرح مطالعاتی، ابتدا چشمانداز موجود در شهر اصفهان آسیبشناسی شد و پس از برگزاری بیش از 480 نفرساعت جلسه با نخبگان شهر، ابعاد و مراحل اجرای کار و ورودی لازم فراهم شد.
مهمترین بخش این سند برگزاری جلسات متعدد با نخبگان شهری، نظرسنجی مردمی و جلسه با اقشار مختلف بود. محورهای چشمانداز برمبنای این جلسات اولویتبندی، روندهای کلیدی حاکم بر شهر اصفهان بررسی و براساس فرایند حاکم برتدوین برنامه جامع شهر تلاش شد چشمانداز ارائهشده، جامع هم باشد. به گفته امیراحمدزندآور، عضو هیئت رئیسه شورای اسلامی شهر، 111 دستگاه اجرایی در تنظیم این سند همکاری کردند. اوتأکید میکند از آنجایی که این سند بالادستی به همه نهادها و ارگانها ارتباط دارد، به همین دلیل همه ادارههایی که در این سند نقش دارند باید برای به ثمرنشستن آن هم ضمانت اجرایی بدهند و در به نتیجه رسیدن سند همکاری کنند.
فتح اله معین، رئیس کمیسیون پایش و نظارت که این سند در کمیسیون او بررسی شده توضیح میدهد که ویژگی این سند تقارن آن با زمان تهیه طرح جامع اصفهان است و به همین دلیل برای تدوین آن از ذینفعان هم نظرخواهی شده است. به گفته او تحقیقات و برنامهریزی ویژهای برای تهیه سند چشمانداز 10 ساله شهر انجام شده است.
به گفــته صـــادقیـــان، مـــعــاون برنامهریزی، پژوهش و فناوری اطلاعات شهرداری اصفهان، فرایند تدوین سند چشمانداز در شهرداری اصفهان بیسابقه بوده است. او تأکید میکند که سند چشمانداز فعلی آرمانی ولی دستیافتنی است که در تدوین آن شاخصهای علمی زیستپذیری در نظر گرفته شده است.
برای تهیه این سند در ابتدا 23 مشکل کلیدی در حوزههای اقتصاد، محیط زیست، اجتماع و فرهنگ، کالبدی، زیرساخت و حکمرانی، شناسایی شد و سپس سند چشمانداز در حوزههای طبیعی، کالبدی، نهادی، اجتماعی، اطلاعاتی و مالی و اقتصادی نوشته شد. طبق این سند اصفهان پایتخت فرهنگ و هنر درافق 1410 شهری است سرزنده و بانشاط با محیط زیستی سالم و پاک با اقتصادی پررونق و خلاق و مردمانی اخلاقمدار و شهره به مهماننوازی در دنیا که حافظ میراث اصیل شهر خود هستند.
ویژگیهای یک آرمان
سند چشم انداز یک شهر باید دارای ویژگیهای زیر باشد: مقصد روشن و مشخصی را به مردم و بخشهای مختلف شهر نشان دهد. تصویری از آینده مطلوب شهر ارائه کند. یکپارچه و جامع بوده و تحرک و برانگیزاننده نیروها نیز باشد. آیندهای که یک گروه برای خود متصور است و آن را به صورت جمعی تعقیب میکند، چشمانداز مشترک است. بیشک چشمانداز هر شهر یک هدف مشترک خواهد بود که توسط همه شهروندان درک و حمایت میشود. این هدف اما زمانی محقق میشود که همه مردم تصویر مشابهی از آینده شهر در ذهنشان ترسیم شده باشد و همه برای تحقق آن متعهدانه با یکدیگر همکاری کنند.
این چشم انداز مانند یک رشته تسبیح همه مردم در یک شهر را به یکدیگر پیوند داده و به آیندهای دلخواه هدایت میکند. در عین حال همه شهروندان باید به این هدف مشترک متعهد باشند چون این اهداف بازتاب تصورات و دربرگیرنده چشم انداز های فردی آنها بوده است.
