مارتین پوکنر در کتابش، «جهان مکتوب، چگونه ادبیات به تاریخ شکل داد؟»، به تأثیر و نقش کتابها، کتابت و کاتبان در شکلگیری و رشد تمدن بشری از قرنها قبل از میلاد مسیح تاکنون پرداخته است. او برای اینکه رد پای فرهنگ مکتوب را دنبال کند، سفری را به سراسر دنیا آغاز کرده و تاریخ جهان را از این منظر بررسی کرده است.کتاب با بیان نقش ایلیاد هومر در زندگی اسکندر مقدونی و داستان کشف افسانه گیلگمش و علاقه آشور بانیپال به آن شروع میشود. در ادامه به اینجا میرسد که اگر بودا و کنفسیوس به دلایلی از نوشتن تعلیماتشان سر باز میزدند، در واقع نیازی به آن نمیدیدند. نویسنده در بخش مربوط به سقراط توضیح میدهد که او اساسا در نگارش، اثرهای بدی میدید. در واقع به زعم او نوشتن «تنها سایهای بیصدا از گفتار» بود که امکان سوالکردن از نویسنده و رفع سوءتفاهم از بیان او را سلب میکرد. اما شاگردش، افلاطون، آموزههای او را با نوشتن در قالب دیالوگ حفظ کرد. در واقع ما آشنایی با آموزههای سقراط را مدیون شاگردی هستیم که سعی کرد از طریق این نوع نوشتن، ایرادات استادش به کتابت را رفع کند.در فصل پنج، نویسنده به شرق دور و تاریخ چین و تأثیرش بر فرهنگ ژاپن میپردازد؛ جایی که وفور کاغذ و اهمیت امر کتابت، اولین رمان برجسته تاریخ ادبیات جهان را پانصد سال قبل از «دُن کیشوت» به وجود آورد. این رمان در بطن داستان عاشقانهاش، آداب و رسوم دربار آن روزگار ژاپن و شرایط اجتماعی و فرهنگی مردم طبقات بالای اجتماعی را به روشنی تصویر میکند. آنچه در این داستان برجسته به نظر میرسد، نقش نوشتن است؛ نوشتن بر روی تجیرها یا همان پردههای جداکننده که در فیلمهای ژاپنی دیدهایم، نوشتن روی بادبزنها، روی کلاهها و هر چیزی که با کاغذ ساخته میشد.بخش جالب کتاب برای خواننده ایرانی شاید ماجراهای مربوط به شهرزاد و قصههای هزار و یک شب و تأثیرات آن بر نویسندگان و عاشقان کتاب غربی باشد. با رسیدن کاغذ و فناوری تولید آن به اروپا، نویسنده دلیل موفقیت نهضت مارتین لوتر را توانایی او در کتابت و در واقع مؤلفبودن او میداند. آنچه این کشیش طغیانگر را در برابر پاپ و کلیسای کاتولیک موفق کرد، استفاده درست و بهنگام او از صنعت چاپ، نوشتن و انتشار عقایدش بود. «چاپ به باور لوتر بزرگترین موهبت الهی بود و او خود را معتقدترین کارگزار چاپ میدانست.»فصلی که به نقش کتاب و مکتوبات در حفظ فرهنگ مایایی در آمریکای جنوبی میپردازد نیز از بخشهای جذابی است که اطلاعات جالبی به خوانندگان میدهد. سر وانتس و کتاب «دنکیشوت» و نقش آن در فراگیرشدن رمانخوانی و چالشهایش با صنعت چاپ، همچنین وقایع مربوط به اعلامیه استقلال آمریکا و نقش بنجامین فرانکلین و فعالیتهای فرهنگی و سیاسی او از دیگر مطالب کتاب است.در فصل مربوط به گوته نیز نویسنده تحلیل خود را از رابطه میان استعمارگری اروپاییان و گسترش ادبیات جهانی ارائه میدهد. از نظر او غربیها به مدد استفاده از صنعت چاپ، آثار ادبی کشورهای مستعمره خود را در اختیار جهان قرار دادند و گوته بهعنوان فردی که زبانهای متعددی را مطالعه کرده بود، همانند شرقشناسان، از محصول آن استفاده کرد.فصل دوازدهم و سیزدهم به یکی از مهمترین بخشهای تاریخ جهان در خصوص رابطه میان کتاب و وقایع میپردازد. در این دو فصل پیدایش اندیشه کمونیسم و روند طیشده آن در جهان بررسی میشود. با نوشتهشدن مانیفست کمونیسم توسط مارکس و انگلس، جهان با متنی انقلابی مواجه شد که خوانندگانش را در سراسر دنیا به اقدامات عملی وادار میکرد. گرچه رابطه مارکسیسم با ادبیات و نوشتار بسیار عمیقتر و پیچیدهتر از آنی است که در این کتاب آمده، نویسنده تنها به تأثیر دو متن شاخص مکتوب در اتفاقات جهانی اشاره کرده است.پس از مارکسیسم، این ادبیات پسااستعماری بود که توجه جهان ادبیات را به خود جلب کرد؛ و پوکنر برای درک بهتر این موضوع به سراغ یکی از برندگان جایزه نوبل میرود. سرانجام، کتاب با داستان «هریپاتر» و ماجرای ورود اینترنت به دنیای نشر و تأثیرات آن به پایان میرسد.ممکن است ما با دیدگاه نویسنده درباره پیامبران الهی که به نوعی نادیدهگرفتن وحی است، موافق نباشیم. همچنین برخی نظرات دیگرش درباره اهمیت کتابها و نویسندههایی خاص را قبول نداشته باشیم؛ اما خواندن این اثر که مروری بر تاریخ ادبیات جهان است، برای هر عاشق کتابی لذتبخش خواهد بود.
جهان مکتوب یا رابطه بین کتاب و جهان؟
اگر شما هم جزو آن دسته از افرادی باشید که کتابخواندن بخشی از فعالیتهای روزمرهتان است و از این کار لذت میبرید، ممکن است بارها از خود پرسیده باشید که چرا کتاب میخوانم؟ یا فایده این همه خواندن چیست؟ البته پاسخ به این پرسش به عوامل متعددی بستگی دارد؛ مثل محیط زندگی و تربیت خانوادگی شما، شغلتان، شرایط اقتصادی و… ؛ اما در هر صورت، آگاهی از سرگذشت آدمهای کتابخوان و تأثیر کتاب در زندگی فردی و اجتماعی آنها و مهمتر از آن، نقش کتابها در حوادث و اتفاقات تاریخی، از موضوعاتی است که میتواند برای هر فرد علاقهمند به خواندن جالب باشد.
-
اصفهان زیبا
اصفهان زیبا
