به گزارش اصفهان زیبا؛ هنر نمایش در ایران پیشینهای اصیل و شاخههایی متعدد دارد. تنوع کمنظیر سبکهای نمایشی، اساتید نامدار، فرهنگ و سبک زندگی مردم در دورههای گوناگون، هنر نمایش را به یکی از مهمترین رشتههای هنری موجود در تاریخ تبدیل کرده است.
یکی از مهمترین شاخههای نمایش، تئاتر عروسکی است که قدمتی کهن در این رشته هنری دارد. اهمیت این سبک نمایشی در ابعاد مختلفی بررسی میشود. یکی از مهمترین نکاتی که هنرهای نمایشی را به بخشی مهم و اثرگذار در تئاتر تبدیل کرده، قدرت بالای آن در انتقال مفاهیم به حساسترین گروه جامعه یعنی کودکان و نوجوانان است.
البته این توانایی مهم، حاصل دربرداشتن ویژگیهای خاصی است که تئاتر عروسکی را به فرصتی مناسب برای تبیین برنامههای متعدد فرهنگی و تربیتی تبدیل کرده است. منصور پاکبین نویسنده کتاب «اصول و مبانی نمایش عروسکی» است که تحقیقات جامعی درباره این شاخه از نمایش انجام داده است. بخشی ازآنچه در این یادداشت درباره هنر نمایش عروسکی میخوانید، برگرفته از نکات این کتاب است.
پیشینه نمایشهای عروسکی
بررسی تاریخچه عروسکگردانی نشان میدهد عروسکهای نمایشی تاریخچه غنیای دارند. این عروسکها از زمانهای دور ساخته میشدند و مورداستفاده قرار میگرفتند. طبق پژوهشهای انجامشده در اروپا، این عروسکها از قرن پنجم قبل از میلاد در این منطقه حضورداشتهاند. پژوهشهای انجامشده در دیگر مناطق نیز به همین صورت بوده، بهخصوص در چین، هندوستان و سایر کشورهای آسیایی که دارای رسوم و آیینهای قدیمی هستند و این رسوم گاهی به تئاتر عروسکی نیز مرتبط میشود.
ویژگیهای خاص نمایش عروسکی
اساس این نوع نمایش بر پایه چند هنر است. هنر طراحی عروسک، هنر عروسکگردانی و هنر صداسازی که هرکدام رشتهای منحصربهفرد با پیشینهای قدیمی هستند. تعداد شخصیتهای موجود در یک تئاتر عروسکی نامحدود است و تا به امروز شخصیتهای زیادی از عروسکهای نمایشی ساخته شدهاند. اما مشکل اصلی این عروسکها و این شخصیتها این است که آنها برای هر نمایشی مناسب نیستند. عروسکهای نمایشی شاید تنها برای یک نمایش کاربرد داشته باشند، هرچند که گاهی از یک شخصیت عروسکی برای دو یا سه نمایش دیگر نیز استفاده میشود، بههرحال استفاده از آنها محدودیت دارد.
نکته جالب دیگر درباره تئاتر عروسکی این است که این اجراها بهطورکلی مخاطب بیشتری نسبت به تئاترهای دیگر خواهند داشت؛ چراکه علاوه بر کودکان، نوجوانان و دانشآموزان، بسیاری از بزرگسالان نیز به حضور و تماشای آن علاقه دارند.
یکی دیگر از ویژگیهای این سبک هنری، کنار رفتن اصول بازیگری و اهمیت پیدا کردن قوانین عروسکگردانی است. درواقع در این سبک نمایشی قدرت بازی زیرپوستی و حالتهای مختلف چهره که از اصول تئاتر و سایر شیوههای نمایش است، دیگر اهمیتی ندارد و این قدرت صدا و گرداندن عروسکهای مختلف و بیجان است که ارزش کار را مشخص میسازد. هنر عروسکگردانی نیز خود به انواع گوناگونی تقسیم میشود که اساس آن بر شیوههای گوناگون نمایش عروسکی استوار است. در ادامه به معرفی برخی از انواع هنر نمایش عروسکی خواهیم پرداخت.
عروسکهای دستکشی
این نوع عروسکهای نمایشی، بدنه پارچهای توخالی دارند و روی دست سوار میشوند. در این مدل، انگشتان عروسکگردان در سر و دستان عروسک قرار میگیرند و او را به حرکت درمیآورند. مخاطب در هنگام تماشای این نوع عروسکها، فقط کمر به بالای آنها را میبیند. این عروسکها پا ندارند و جنسشان نیز معمولا از نمد است.
عروسکهای دستی بهسادگی قابلحمل هستند و یک عروسکگردان میتواند دو عروسک دستی را حرکت دهد. بیشتر عروسکهای بومی در سراسر دنیا، بهصورت عروسک دستی ساخته میشوند. این نوع عروسک از مراسم مذهبی و آیینی اقوام مختلف آمده است و بیشتر برای نمایشهای کودکانه به کار گرفته
میشود.
عروسکهای میلهای
بدن این عروسکها بهطور کامل ساخته میشود. چند میله به اجزای بدن عروسک دوخته میشود و عروسکگردان بهوسیله آنها میتواند عروسک را به حرکت درآورد. این میلهها اکثرا به دستها و گاهی به پاهای عروسک متصل میشوند؛ اما میله اصلی این عروسکها به سرشان متصل است. صفحه نمایش عروسکهای میلهای سفیدرنگ است. عروسکهای بومی جزایر اندونزیایی و بالی از این نوع عروسکاند.
عروسکهای میلهای از پرطرفدارترین عروسکهای نمایشی هستند، چراکه به عروسکگردان اجازه میدهند مچ دست خود را خم کند. این نوع عروسک از تنوع بسیار بالایی برخوردار است و میتواند در انواع نمایشها استفاده شود. مشکل عروسکهای میلهای این است که گاهی به بیشتر از یک عروسکگردان نیاز دارد.
عروسک خیمهشببازی
این عروسکها نیز تمامقد ساخته شده و بهوسیله چند نخ کنترل میشوند. این نخها معمولا باهم تکان داده میشوند اما این قابلیت را دارند که بهصورت جداگانه به حرکت درآیند. ممکن است به هر عروسک 9 نخ متصل شده باشد. به هرکدام از پاها یک نخ، به هرکدام از دستها یک نخ، به هر یک از شانهها یک نخ، به هر گوش یک نخ و یک نخ نیز به ستون فقرات عروسک وصل میشود. این نخها به چوبهایی که بهصورت عمودی و افقی به یکدیگر متصل هستند، وصل شدهاند.
عروسک ماپت
این عروسکها به عروسک «فک زن» نیز معروف هستند. در گذشته، ماپتها بهصورت اختصاصی در آمریکا ساخته میشدند و سپس به دیگر نقاط دنیا، ازجمله ایران نیز وارد شدند. این نوع عروسک نمایشی برای برنامههای تلویزیونی ساخته میشوند و از معروفترین ماپتهای ایرانی میتوان به عروسک «سنجد» و عروسک «جنابخان» اشاره کرد.
عروسک و سایه
این نوع عروسک بهصورت تخت و ساده ساخته میشود. در نمایشهایی که از عروسک سایه استفاده میکنند، عروسک را پشت دیواری نورانی حرکت میدهند و مخاطب فقط سایه آن را مشاهده میکند. به همین دلیل در ساخت این عروسکها به جزئیات توجه نمیشود. این عروسکها بیشتر برای بیان افسانهها و نمایش اسطورهها به کار میروند.
شخصیتسازی در نمایش عروسکی
اساس ارتباطگیری تماشاگران با عروسکها، قدرت پردازش صحیح شخصیت توسط تیم هدایتکننده و گروه صداگذاران است. در کل میتوان گفت ماهیت عروسکهای نمایشی همان شخصیت آنها میشود. این بدان معناست که عروسکهای نمایشی وقتی زنده میشوند که به آنها شخصیت داده شود.
درواقع در تئاتر و نمایش انسانی، مخاطب باید بتواند با بازیگر تئاتر که یک انسان است ارتباط برقرار کند؛ درصورتیکه در نمایشهای عروسکی، عروسکها باید آنقدر زنده باشند و شخصیت پیدا کنند تا مخاطب در ابتدا بتواند آنها را باور کرده و سپس با عروسکها ارتباط برقرار کند. اگر عروسکها توسط مخاطبان خودباور نشوند، بهطورکلی توانایی انتقال مفاهیم و حتی سرگرم ساختن تماشاگران را هم نخواهند داشت.
کودکان و نمایشهای عروسکی
شاید بتوان گفت یکی از اصلیترین مخاطبان این شاخه از نمایش، کودکان و نوجوانان هستند. مزیت اصلی نمایش عروسکی در این است که به کودکان امکان مشاهده و درک داستانها و احساسات را از نزدیک میدهد.
همچنین، تعامل بین شخصیتهای عروسکی و کودکان بهویژه در جلبتوجه و افزایش تمرکز کودکان مؤثر است. از طرفی، نمایش عروسکی بهعنوان یک فرصت برای کودکان است تا با داستانها، مفاهیم اخلاقی، اجتماعی و آموزشی آشنا شوند و درعینحال از وقت خوبی برای تفریح و بازی لذت ببرند.
بدون شک کار تربیتی عمیق نیاز به ابزار دارد و هنر یکی از ابزارهای معجزهآسا در امر آموزش است. کتابهای داستان، نقاشی و پوستر، فیلم و انیمیشن، اسباببازیها و شعر ازجمله ابزاری هستند که با کمک ذات جذاب هنر، کودکان را تحتتأثیر قرار میدهند.
تئاتر و نمایش برای کودکان اهمیتی دوچندان دارد؛ چراکه هرگونه پیام و مفهوم منتقلشده میتواند بر تفکر، رفتار و ناخودآگاه آنها تأثیر مستقیم بگذارد. کودکان آنچه میبینند و میشنوند،به ذهن میسپارند و تعالیم موجود در آن را بهتر از بزرگترها میآموزند.
با استفاده از نمایش عروسکی میتوان به کودک اهمیت مفاهیم و موضوعات مختلف را یادآوری کرد یا طریقه درست رفتارهای اجتماعی را به او آموزش داد. بسیاری از مسائل اخلاقی و فرهنگی ازجمله اهمیت راستگویی و رفتار مؤدبانه را میتوان در قالب نمایش عروسکی به کودکان آموخت و آنها را در مسیر درست زندگی اجتماعی قرار داد.
کودکان معمولا از نصیحت شدن فراریاند و نسبت به پند و اندرز شنیدن، واکنش منفی نشان میدهند. اینجاست که نمایش عروسکی به کمک میآید و آموزش را در مسیر صحیح قرار میدهد. تنها کافی است کودک درگیر ماجراهای نمایش شود. لازمه این درگیری میتواند در امکاناتی مانند متن خوب، عروسک جذاب، گویندگی مناسب و زمانبندی حرفهای خلاصه شود.
اهمیت زمانبندی در اجراهای عروسکی وقتی مشخص میشود که کودک و بهطورکلی مخاطب خود را به حال خود رها نکند. این نکته به این معناست که عروسکها نباید لحظهای از متن اجرا خارج شوند؛ چراکه تماشاگر دوست ندارد مصنوعی بودن یا به عبارتی الکی بودن این شخصیتها را باور کند.
تئاتر کودک، نیازمند عروسک
پدیده یادگیری و تکرار در کودکان رابطه مستقیم با هم دارند. کودکانی که مخاطب یک نمایش قرار میگیرند، محو تماشای چهرهها و بازیها میشوند و گفتوگوی انجامشده در یک صحنه تئاتر را بهخوبی به ذهن میسپارند.
نکته مهم دیگر این است که وقتی پای آموزش و تکرار مفاهیم تربیتی در نمایشهای ویژه کودکان در میان باشد، «عروسک» تأثیر بیشتری خواهد داشت. تقریبا همه کودکانی که بیننده یک نمایش هستند، قبلا سابقه بازی با عروسک و برقراری ارتباط با آن را داشتهاند. درنتیجه ذهن آنها بهخوبی قدرت پذیرش این شیوه از نمایش را دارد.
بررسی محبوبترین شخصیتهای عروسکی در بین مردم نشان میدهد این شیوه از نمایش نهتنها برای کودکان، بلکه برای جوانان و بزرگسالان نیز جذابیت خاص خود را دارد. دلیل اصلی این پدیده حقیقتی به نام «کودک درون» و «میل به خیالپردازی» است. انسان ذاتا دوست دارد درون افکار خود غرق شود. عروسک چنین فرصتی را به مخاطب خود میدهد تا با هر سن و سالی به تماشای نمایش بپردازند.
البته اینکه چقدر از شخصیتهای محبوبی همچون کلاه قرمزی، مادربزرگ، جناب خان، زیزیگولو، چرا، پنگول و شخصیتهای عروسکی تئاترها در راستای انتقال مفاهیم استفادهشده، بحث داغ منتقدان هنرهای نمایشی در صحنههای تئاتر و قاب تلویزیون است.
