به گزارش اصفهان زیبا؛ در روزگاری که کمآبی و گرمایش زمین، تن سبز شهرها را هدف گرفتهاند، جستوجو برای چمنهایی سازگار با اقلیم ایران، دیگر نه انتخابی لوکس، بلکه ضرورتی راهبردی برای مدیریت فضای سبز و زیرساختهای ورزشی است، آنهم در دورهای که نوآوری علمی، بازگشت به بوم و بهرهگیری از فناوریهای نوین، ترکیب نویی از تدبیر و تابآوری پیش روی تصمیمسازان قرار داده است.
چمن طبیعی یکی از عناصر حیاتی برای کیفیت زمینهای ورزشی، بهویژه ورزشگاههای فوتبال بهشمار میرود، اما در ایران، با وجود صرف هزینههای هنگفت برای نگهداری چمن ورزشگاهها، همچنان با پدیدههایی چون زرد شدن زودهنگام، پوسیدگی ریشهها و کنده شدن سریع چمن مواجه هستیم.
مسائلی که نهتنها کیفیت بازی را تحت تأثیر قرار میدهند، بلکه خطر آسیبدیدگی بازیکنان را نیز افزایش میدهند و تجربه تماشاگران را کاهش میدهند.
این معضل که سالهاست گریبانگیر ورزش حرفهای کشور شده، تنها به مدیریت ناکارآمد محدود نمیشود، بلکه به مجموعهای از عوامل اقلیمی، فنی، ساختاری و حتی فرهنگی بازمیگردد.
اقلیم گرم و خشک بسیاری از مناطق ایران، همراه با تابش شدید آفتاب، کمآبی و نوسانات دمایی زیاد، شرایطی بسیار دشوار برای رشد و ماندگاری چمنهای طبیعی فراهم میکند.
در کنار این شرایط جوی، استفاده از گونههای نامناسب چمن که با اقلیم ایران سازگاری ندارند، خود عاملی مهم در کاهش دوام و کیفیت سطح زمین است.
از سوی دیگر، بسیاری از ورزشگاههای کشور فاقد زیرساختهای نوین و علمی در زمینه سیستم زهکشی، آبیاری هوشمند، تهویه خاک و نورپردازی مکمل هستند؛ تکنولوژیهایی که امروزه در ورزشگاههای پیشرفته دنیا، بخشی جداناشدنی از مدیریت چمن بهشمار میروند.
در کنار این کاستیها، ضعف در آموزش و دانش فنی نیروهای متخصص، نبود نظارت دقیق بر پیمانکاران نگهداری چمن و نبود استانداردهای بومیشده ملی برای ساخت و نگهداری زمینهای چمن، این بحران را تشدید کرده است.
بهعبارت دیگر، چمنِ ورزشگاه، صرفاً سطحی سبز و تزیینی نیست؛ بلکه یک «سیستم زنده» است که نیاز به دانش بینرشتهای در حوزههای کشاورزی، اقلیمشناسی، مکانیک خاک، مهندسی آب و حتی فناوری اطلاعات دارد.
امروزه در جهان، مدیریت چمن بهمثابه یک دانش تخصصی با بهرهگیری از تکنولوژیهای نوین مانند سنسورها، پهپادها، هوش مصنوعی و مدلسازی دادههای اقلیمی پیش میرود؛ اما در ایران، هنوز این عرصه بهدرستی شناخته نشده و اغلب با رویکردی سنتی و غیرعلمی اداره میشود.
بررسی ریشههای این نارسایی و شناخت راهکارهای بومیشدهی فناورانه، گامی ضروری برای بهبود کیفیت ورزش حرفهای کشور است.
چمن سبز یا چالش زرد؟
داود نادری، دانشیار علوم باغبانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان، با اشاره به چالشهای روزافزون نگهداری چمن در زمینهای ورزشی اظهار میکند: پدیده زردشدن چمن، نتیجهای مستقیم از شرایط اقلیمی، کیفیت منابع آبی، نوع بافت خاک و کاستیهای مدیریتی است.
او میافزاید: در اقلیم خشک و نیمهخشک ایران، عواملی چون کمبود بارش و شوری بالای آبهای آبیاری، زمینهساز ضعف عمومی در گیاه و در نهایت زردی برگهای چمن میشود.
دانشیار علوم باغبانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان ادامه میدهد: دمای بالای تابستان، استفاده از ارقام نامناسب چمن، وجود خاکهای رسی یا فاقد زهکش مناسب و مصرف بیرویه کودهای شیمیایی، از جمله عوامل مؤثر دیگری هستند که به فرسایش زودهنگام چمنها دامن میزنند.
نادری در ادامه با تأکید بر ضرورت نوسازی رویکردها در نگهداری چمن، به راهکارهای نوینی اشاره میکند که میتوانند چالشهای موجود را کاهش دهند.
به گفته او، استفاده از گونههای مقاوم به خشکی و شوری نظیر برمودا و زویسیا از جمله این راهکارهاست.او خاطرنشان میکند: این گونهها در فصل سرما رنگ خود را از دست میدهند و برای حفظ سبزینگی دائمی، باید از روش ترکیبکاری استفاده کرد.
لزوم پیادهسازی مدیریت تلفیقی آفات
این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود میافزاید: بهرهگیری از فناوریهایی نظیر آبیاری قطرهای زیرسطحی (SDI) بسیار مؤثر است. این نوع آبیاری با رساندن مستقیم آب به ناحیه ریشه، کارایی سیستمهای آبیاری را به شکل چشمگیری افزایش میدهد.
نادری همچنین به استفاده از کودهای کندرهاشونده با تغذیه پایدار و ماشینآلات مکانیزه در فرایند کاشت و برداشت اشاره کرده و ادامه میدهد: هماکنون در برخی دانشگاههای کشور، پژوهشهایی در حال انجام است که بر پایه بهکارگیری سنسورهای هوشمند برای تنظیم خودکار میزان و زمان آبیاری بنا شدهاند.
از نگاه او، اصلاح ژنتیکی چمن نیز راهبردی اساسی برای افزایش مقاومت آن در برابر تنشهای محیطی و کاهش وابستگی به منابع آب و کود محسوب میشود.
دانشیار علوم باغبانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان همچنین به نقش مهم نهادهای پژوهشی در این حوزه اشاره کرده و میگوید: یکی از مراکز فعال، مرکز تحقیقات سازمان پارکهای اصفهان است که در زمینه اصلاح چمنهای گرمسیری مقاوم به شوری، پروژههایی را با موفقیت به انجام رسانده است.
نادری در ادامه، بر لزوم پیادهسازی «مدیریت تلفیقی آفات» (IPM) نیز تأکید میکند و توضیح میدهد: با استفاده از کنترلهای بیولوژیک، چرخه آبیاری منظم، انتخاب دقیق ارقام مقاوم و بهرهگیری از قارچکشها و آفتکشهای ارگانیک، میتوان پایداری و سلامت چمن را تا حد زیادی تضمین کرد.
در کنار تلاشهای دانشگاهی، شرکتهای دانشبنیان نیز بهتدریج در این حوزه نقشآفرین شدهاند.نجمه زمانی، مدیرعامل یکی از این شرکتها به چالش تاریخی وابستگی کشور به واردات بذرهای چمن اشاره میکند و میگوید: بیشتر این بذرها با نیاز آبی بالا، برای اقلیمهای مرکزی ایران مناسب نیستند.
او تأکید میکند: گونههای گیاهی بومی ایران ظرفیت بالایی برای جایگزینی دارند، اما تاکنون مورد توجه و سرمایهگذاری کافی قرار نگرفتهاند.
مدیرعامل شرکت دانش بنیان میافزاید: این شرکت با گردآوری نمونههایی از گونه Cynodon dactylon از نقاط مختلف کشور و انجام آزمایشهای ژنتیکی و میدانی، موفق به معرفی ژنوتیپ برتری با نام «ژنوتیپ ۸۸» شده است.
گونهای که از نظر ویژگیهایی همچون رنگ، بافت، تراکم، مقاومت به پاخوری و گرما و از همه مهمتر، صرفهجویی قابل توجه در مصرف آب (تا یکپنجم چمنهای رایج)، قابلیت رقابت با نمونههای وارداتی را داراست.
زمانی در ادامه به آمارهای رسمی اشاره کرده و میگوید: واردات بذر چمن طی سالهای اخیر، هزینهای سنگین را به منابع ارزی کشور تحمیل کرده است.
طبق اعلام مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال، در فاصله سالهای ۱۳۹۶ تا پایان سهماهه نخست ۱۴۰۲، بالغ بر ۷۶ هزار و ۸۰۰ کیلوگرم بذر چمن، به ارزش بیش از ۲۵ میلیارد تومان وارد کشور شده است.
او خاطرنشان میکند: ژنوتیپ بومی ۸۸ این ظرفیت را دارد که مصرف سالانه آب در یک هکتار چمن را از حدود ۱۳٫۵ میلیون لیتر به حدود ۲٫۷ میلیون لیتر کاهش دهد؛ عددی که در صورت تعمیم، میتواند نقشی کلیدی در مدیریت منابع آبی کشور ایفا کند.
ذوبیها دست به کار شدند
در میان تلاشهای ملی برای کاهش وابستگی به واردات بذر و حرکت بهسوی خودکفایی در حوزه زیرساختهای سبز ورزشی، باشگاه ذوبآهن اصفهان گامی مهم و آیندهنگرانه برداشته است.
این باشگاه با راهاندازی بزرگترین خزانه چمن طبیعی کشور در زمینی به وسعت ۱۳ هزار متر مربع، نهتنها ظرفیت فنی خود را ارتقاء داده، بلکه چشماندازی ملی برای تأمین پایدار چمن طبیعی ترسیم کرده است.
شروین شلایی، مدیر روابط عمومی باشگاه، با اعلام برنامه تعویض کامل چمن ورزشگاه فولادشهر در فصل آینده، از هدفگذاری ذوبآهن برای تبدیلشدن به یکی از بازیگران اصلی حوزه تولید و تأمین چمن در کشور خبر داده و این اقدام را بخشی از برنامههای راهبردی باشگاه در ارتقاء زیرساختها عنوان کرده است.
چنانچه این مسیر با بهرهگیری از ارقام بومی چمن، سازگار با اقلیم ایران، کممصرف از حیث منابع آبی و مقاوم در برابر تنشهای زیستمحیطی همراه شود، میتوان آن را الگویی کارآمد و قابل الگوبرداری برای سایر ورزشگاهها، پارکها و فضاهای سبز شهری دانست؛ الگویی که بهجای تکرار الگوهای پرهزینه خارجی، بر ظرفیتهای درونزا و بوممحور تکیه دارد.
در حقیقت، آنچه در ذوبآهن آغاز شده، صرفاً کاشت نوعی چمن جدید نیست، بلکه نشانگر کاشت بذر اندیشهای نو در مدیریت منابع ورزشی و زیستمحیطی کشور است؛ تصمیمی هوشمندانه برای ساخت فردایی سبزتر، پایدارتر و متکی بر توان داخلی.
