به گزارش اصفهان زیبا؛ رسیدن به تمدن نوین اسلامی_ ایرانی و تحقق شهرسازی اسلامی، یکی از دیدگاههای مقام معظم رهبری بود که بارها در سخنانشان به آن اشاره داشتند و برای تحقق آن به کارشناسان شهرسازی و متولیان شهری توصیه میکردند. باتوجهبه شخصیت جامعالاطرافی که رهبر انقلاب داشتند، بسیار دقیق به این موضوع اشاره داشتند و شاخصهایی دراینخصوص مطرح کردند. احسان خیامباشی، دکترای شهرسازی و پژوهشگر شهرسازی اسلامی، در گفتوگو با روزنامه «اصفهان زیبا» از دیدگاههای معظم له و پژوهشهای صورتگرفته دراینخصوص و اهمیت شکلگیری شهر اسلامی، میگوید.
کالبد و ظاهر شهر در شهرسازی اسلامی، نقش حیاتی دارد
مقام معظم رهبری، بیانات بسیار زیادی در حوزه شهر اسلامی ، شهرسازی و معماری اسلامی داشتند. ایشان 5 شاخص را در خصوص شهر اسلامی مطرح میکنند: «شهرسازی باید حفظ هویت و اصالت شهرها و پایبندی به معماری اسلامی و ایرانی، رعایت زیبایی و استحکام بناها، ترویج فرهنگ نظم و قانون، گسترش نمادهای دین و اخلاق، آسانسازی خدمترسانی، عدالت و فراگیری در خدمات، توسعه فضای سبز و اهتمام بهسلامت محیطزیست را مدنظر قرار دهد.» در واقع میتوانیم بگوئیم که رسیدن به تمدن نوینی اسلامی در حد کلان جهانی و تمدن نوین اسلامی_ ایرانی در حد کشورمان که حضرت آقا همیشه به آن اشاره میکردند، به کالبد نیاز دارد و قطعاً کالبد در آن بسیار مهم است. همه اساتید معماری یا شهرسازی بر این نکته تأکید دارند و معتقدند که تمدن یک زیر ساخت کالبدی و ظاهر و یک روح که فرهنگ و اجتماع حاکم بر آن است، دارد. سادهتر بخواهم بگویم هر تمدنی وابسته به هر تفکری چه الحاقی، چه الهی، برخاسته از یک کالبد شهری است. ما تشبیه میکنیم به بدن انسان و روح. در نگاه تمدنی روح هر شهری، سبک زندگی و رویکرد فرهنگی شهروندان و کالبد، فیزیک شهر و ساختوسازهاست، اینها بر هم اثر میگذارد. شهری که رویکرد انسانمدارانه آن به این سمت است که انسان به جایگاه خلیفه اللهی و کمال برسد و بر اساس آن ساختوساز شده باشد، یک نوع انسان تربیت میکند و شهری که بر اساس مادیگرایی ساخته شده باشد و اساسش بر غفلت است، طبیعتاً یک نوع انسان دیگری تربیت میکند.
در شهر اسلامی تعادل بین مادیات و معنویت برقرار است
تفاوت جامعه الهی نه صرفاً اسلامی، با جامعه مادیگرا در زیر ساختها است. در جامعه مادیگرا، غفلت از خدا و پررنگکردن مظاهر زندگی، مطرح است. جامعه الهی اجازه بهرهبرداری از همه نعمتها با رعایت اصول اخلاقی را دارد؛ ولی انسان را به سمت یاد خدا میبرد. نمونه این شهرها همین اصفهان خودمان در عصر صفویه است. در شهر اصفهان، ساختمان بلندمرتبه، گنبد مساجد است و اذان شرعی در همه شهر طنینانداز میشود و همزمان مردم در این شهر تجارت و زندگی میکنند. در شهر اسلامی تعادل بین مادیات و معنویت برقرار است؛ اما در تمدن مادی که بر اساس غفلت و مادیگرایی شکلگرفته، جزیره اپستین و حتی بدتر از آن استخراج میشود و این تفاوت این دو تمدن است. کالبد؛ یعنی فیزیک شهر که در شهرسازی اسلامی خیلی مؤثر است. در شهر اسلامی ظاهر خانه افراد متمول با همسایه فقیر آن یکی است ودر بیرون خانه ظاهری ازآن دیده نمی شود؛ درحالیکه وقتی وارد خانه افراد میشوید، متمول بودن فرد در داخل خانه مشخص است. اینجاست که میگویم در تمدن اسلامی ونگاه الهی، فخرفروشی و تفاخر، رقابت بر سر ظواهر بیرونی مسکن و بحثهای اینگونه، مذموم دانسته شده است؛ اما متأسفانه در شهرهای امروزی میبینید که داخل ساختمان و مسکن کیفیت پایین است؛ ولی در سیما و نمای ظاهری خانه، رقابت و جلوهگری شدیدی وجود دارد که متناسب با همین کالبد وهمین تفکر افراد تربیت میشوند.
شهر اسلامی همراستا با تعالیم اسلامی است
ما تعریفی از شهر اسلامی را قبول داریم که کالبد آن همراستا با اخلاقیات و دستورالعمل اسلامی است؛ چون محیط بر شهروند اثر میگذارد و او را به سمت خدا میبرد. شهر اسلامی شهر مولد است، نه مصرفگرا. در گذشته در خانههای شهر اسلامی درخت مثمر وجود دارد، آب درست مصرف میشود. محرمیت، حیای خانه و آزادی عمل فرد حفظ میشود، بچهها با عناصر سازنده طبیعت، آب، باد،خاک و نور در ارتباط هستند که روانشناسی غربی هم ارتباط با این عناصر را مرتبط باتربیت درست و سالم میدانند وتوجه به این طبیعت چقدر ضروری است.
تأکید رهبر بر نقش محلهها و امنیت محلهمحور
در شهرسازی اسلامی،نقش مساجد بسیار پر رنگ و کانون حل مشکلات محله بوده است، مثل حل مشکلات مالی با قرضالحسنه. جلوههایی از کارکرد مساجد را بعد از انقلاب داشتیم و تعاریف بازسازی شد. امروز هم میبینیم که برای مقابله با تهاجم و تهدیدات دشمن، همین رویکردبا زندهسازی مساجد و تمرکز مردم درداخل مساجد، خیلی داغ و جدی شده است.
توجه به مسجد وکارکرد آن هم از نظرات رهبر معظم انقلاب بود. همین امسال بعد از ایام تهاجم جنگ دوازدهروزه، حضرت آقا بر لزوم پررنگشدن نقش محلات وامنیت محلهمحور تأکید کردند. گرچه حوادث اخیر دردناک است؛ اما نکات مثبتی هم داشته است و آن نقش پررنگ مساجد و حضور قوی مردم و جوانهاست که امیدواریم مستدام و ادامه داشته باشد. قطعاً کالبد و شهرسازی در تمدن نوین اسلامی_ ایرانی بر پرورش زندگی انسانها و شیوه زندگی آنهامؤثر است. اگر بخواهیم به قلهای که مقام رهبری به آن تأکید داشتند و آن شکلگیری تمدن نوین اسلامی_ ایرانی است برسیم، باید بر ساخت و سازها و معماری شهرسازی دقت کنیم؛ اگر معماری شهرسازی ما بر اساس الگوهای غربی و شرقی باشد، در و واقع ما در بحث تربیتی دچار چالش و مشکل میشویم. یکی از نظریهپردازان غربی هم گفته است که پشت هر نما یا سازهای، یک نظریه و اندیشه وجود دارد؛ بنابراین نباید مهندسان شهرسازی صرفاً از نمایی کپیکاری کنند بدون آنکه از اندیشه و فلسفه این نما اطلاع داشته باشند؛ چون نمای ساختمان بر تربیت شهروندان مؤثر است.
توجه به پدافند غیرعامل در شهرسازی اسلامی
شهر اسلامی یک نگرش جامعنگر است و توجه به مباحث پدافند غیرعامل در زمان جنگ و حوادث نیز در شهرسازی اسلامی دیده شده و به شیوههای مختلف خودش را نشان میدهد. در شهر اسلامی حفاظت از تمدن و شهر بسیار مهم بوده است و با شیوه هایی مثل ساخت برج و قلعه، ساخت شهرهای زیر زمینی و پناهگاه، فریب دشمن، طراحی نقشه و معماری شهرها و کوچهها بر اساس مباحث دفاعی و امنیتی و طراحی قنات که رویکرد آن داشتن جریان دائمی آب در تمام شرایط بوده است، خودش را نشان داده است. ما امروز در شهرهایمان باید باتوجهبه تکنیک و تهدیدات روز، از پدافندغیرعامل استفاده کنیم.
رهبر انقلاب در گام دوم انقلاب نیز یکی از شاخصهایی که مطرح کردند همین تمدن شهر اسلامی و توجه به حلقههای میانی بوده است. منظور از حلقههای میانی، مردم هستند که باید در صحنه باشند و کشور را از جمله در حوزه اقتصاد مدیریت کنند. ایشان بر توجه به تشکلهای مردمی و محلهمحور تأکید میکنند و میگویند: «مشکلات امروز کشور در همه عرصهها باید به دست خود مردم حل بشود، همانطور که مدیریت جنگ با مشارکت مردم بوده و در همه زمینهها حضور داشتند».
ما در حوزه حرکت به سمت شهرسازی اسلامی ضعف داریم
در حال حاضر در حوزه شهرسازی اسلامی در شهر اصفهان ضعف وبا ایدهآلها فاصله داریم؛ البته ما تلاشهایی با دوستان داشتیم. کارگروههایی تشکیل دادیم و بحث شهر طیب را مطرح و شاخصهای آن را طراحی و استخراج کردیم. بیش از دو هزار شاخص با استفاده از منابع صحیح اسلامی و آیات و روایات، بررسی ساختمانهای اسلامی در ایران و خارج از کشور، نظرات نظریهپردازان مشهور در کشورهای مختلف در حوزه تمدن اسلامی، استخراج وکنار همدیگر قرار گرفت و درنهایت به 90 شاخص رسید. در ادامه این تعداد به40 شاخص کلان مبدل شد که میتواند در توسعه شهری با زیر ساخت شهر اسلامی، کمککننده باشد.
برای توجه به شهرسازی اسلامی وعملیاتی شدن آن در شهرها،باید از آموزش در دانشگاهها شروع و از منابع خودمان در این حوزه استفاده کنیم. سرمایهگذاران و مردم در مسکنسازی، باید به این مباحث توجه داشته باشند و مروج ارزشهای انسانی در این تمدن باشند. باید قوانین و پیوستهای فرهنگی در ساختوسازها بهویژه در پروژههای شهری و دولتی، لحاظ بشود؛ اگر به این سمت حرکت کردیم، ساختوساز به سمت شهر مولد و اسلامی حرکت میکند. اگر امروز به سمت آپارتماننشینی به دلیل افزایش هزینه رفتیم، نتیجه رویکرد همین نگاه مادیگرایانه بوده است. سوداگری مسکن و زمین، نتیجه نگاه غیرالهی به مسکن است که باید برای اصلاح این دیدگاه تلاش کنیم.
